Door Tomas Hochstenbach

Redacteur

Intel 12th Gen 'Alder Lake' Review

Intel is terug, en hoe

Inleiding

  • Intel Core i5 12600K
  • Intel Core i7 12700K
  • Intel Core i9 12900K

Samengevat

De Intel Core i5 12600K is ruim sneller dan de Ryzen 5 5600X, dankzij de enorme stap die Intel zet ten opzichte van zijn vorige generatie. Wel ligt het stroomverbruik onder maximale belasting nog altijd hoog, al is dat minder extreem dan bij bijvoorbeeld de Core i9, en is het nieuwe LGA1700-platform beduidend duurder dan AMD's socket AM4.

Getest

Intel Core i5-12600K Boxed

Prijs bij publicatie: € 302,-

Vanaf € 269,-

Vergelijk prijzen

Samengevat

De Intel Core i7 12700K is ruim sneller dan de Ryzen 7 5800X, dankzij de enorme stap die Intel zet ten opzichte van zijn vorige generatie. Wel is het stroomverbruik onder maximale belasting nog altijd hoog en is het nieuwe LGA1700-platform beduidend duurder dan AMD's socket AM4.

Getest

Intel Core i7-12700K Boxed

Prijs bij publicatie: € 427,-

Vanaf € 324,36

Vergelijk prijzen

Samengevat

De Intel Core i9 12900K is sneller dan de Ryzen 9 5900X. Alleen de 5950X moet hij nog voor laten gaan, maar die is dan ook duidelijk duurder. Hoe dan ook zet Intel een enorme stap ten opzichte van zijn vorige generatie. Wel is het nieuwe LGA1700-platform beduidend duurder dan AMD's socket AM4 en ligt het stroomverbruik van deze Core i9 extreem hoog.

Getest

Intel Core i9-12900K Boxed

Prijs bij publicatie: € 615,-

Vanaf € 497,33

Vergelijk prijzen

De twaalfde generatie Intel Core-processors, tot nu toe bekend onder de codenaam Alder Lake, is zonder twijfel Intels belangrijkste introductie van de afgelopen jaren. Met een nieuw productieproces en twee nieuwe architecturen moest Intel eindelijk weer het vuur na aan de schenen van concurrent AMD kunnen leggen. Of dat is gelukt, lees je in deze review van de Intel Core i5 12600K, Core i7 12700K en topmodel Core i9 12900K.

Intel heeft gevoel voor timing, want het is exact een jaar geleden dat AMD zijn Ryzen 5000-processors op de markt bracht. Waar tot dan toe nog kon worden gediscussieerd over wat de beste keuze was in specifieke gebruiksscenario's, durven we nu te stellen dat AMD de zelfbouwmarkt sindsdien domineerde. De release van de elfde generatie Core-chips, voor de desktop nog altijd gebaseerd op het grijsgedraaide 14nm-proces, kon daar weinig verandering in brengen.

Met de Alder Lake-processors rekent Intel in één klap af met verschillende beperkingen die de producten uit het blauwe kamp al jarenlang teisterden. Die beperkingen vloeiden voort uit de sterk verweven cadans tussen architectuur en productieprocedé binnen Intels roadmap. Doordat Intel zijn 10nm-proces slechts zeer moeizaam op de rails kreeg, kwam het niet alleen vast te zitten op het 14nm-proces, maar ook op de daaraan gekoppelde Skylake-architectuur. Pas begin dit jaar lukte het om een nieuwere architectuur te backporten naar de 14nm-node. AMD had toen al zo'n grote voorsprong weten op te bouwen, dat het te weinig en vooral te laat was.

Daarnaast combineert Intel in de Alder Lake-processors voor het eerst op grote schaal twee verschillende soorten cores. Vlaggenschip Core i9 12900K is uitgerust met acht snelle en acht zuinige cores; goedkopere varianten gebruiken andere combinaties. Volgens Intel zijn daarmee betere multithreaded-prestaties mogelijk binnen dezelfde tdp dan wanneer er meer snelle cores waren toegevoegd. Gewapend met Windows 11, dat een hiervoor geoptimaliseerde scheduler bevat, kunnen we dat concept in deze review eindelijk zelf aan de tand voelen.

Big.Little op z'n x86's

De Intel Alder Lake-processors bevatten steeds een combinatie van snelle en zuinige cores, vergelijkbaar met het big.Little-concept dat we sinds jaar en dag kennen van Arm-processors. Hoewel de implementatie vergelijkbaar is, is het doel dat Intel met deze aanpak probeert te bereiken, anders. Bij Arm-chips is het concept dat de snelle cores, die meer stroom verbruiken, zo min mogelijk actief zijn, zodat de accuduur zo lang mogelijk blijft. Zodra het enigszins kan, wordt een taak dus op de langzamere cores uitgevoerd. Het belangrijkste doel van Intel is juist om betere prestaties te behalen binnen dezelfde hoeveelheid vermogen. De crux daarbij is dat de zuinige cores een stuk efficiënter zijn in multithreaded workloads en er zodoende betere prestaties uit hetzelfde stroombudget kunnen worden geperst dan wanneer er nog een paar extra snelle cores waren toegevoegd.

Niet alleen het concept is nieuw, de twee cores waarmee Intel het uitvoert, hebben we evenmin eerder gezien. De snelle core is Golden Cove, de opvolger van Willow Cove, die uitsluitend in de Tiger Lake-chips voor laptops is toegepast. De kleine core is Gracemont, de nieuwste iteratie van Intels op efficiëntie gerichte cpu-architectuur, die ooit zijn oorsprong vond in de Atom-lijn voor netbooks. Om ze samen in een processor te kunnen gebruiken, heeft Intel feature parity moeten bereiken tussen de twee cores op het gebied van ondersteunde isa's. Gracemont heeft er daardoor een aantal instructiesetuitbreidingen bij gekregen ten opzichte van zijn voorganger Tremont, terwijl Golden Cove er een heeft moeten inleveren ten opzichte van Willow Cove: AVX512.

Snelle vs. zuinige cores

Doorgaans besteden we op Tweakers niet al te veel aandacht aan Intels zuinige coretypen, die vooral worden gebruikt in low-end laptopchips. Het kan dus goed zijn dat je niet volledig op de hoogte bent van de verschillen met Intels 'normale' cores. Daarom hebben we in de tabel hieronder op een rij gezet hoe de snelle en zuinige cores, respectievelijk Golden Cove en Gracemont, zich tot elkaar verhouden.

De Gracemont-cores zijn om te beginnen fysiek een stuk kleiner; de verhouding met de Coves is ongeveer een op vier in diesize. Van oudsher zijn ze geoptimaliseerd om met een lagere spanning te werken, waardoor de kloksnelheid de 3,5GHz doorgaans niet voorbijgaat. Tot nu toe ontbraken bovendien bepaalde rekenintensieve instructiesetuitbreidingen, maar dat is bij Gracemont niet langer het geval, zodat elke taak in theorie op elke core kan draaien. Als een achtergrondtaak per se op de snelle cores had moeten draaien omdat hij toevallig een instructie gebruikt die de zuinige cores niet snappen, was dat natuurlijk geen toppunt van efficiëntie geweest.

De Gracemont-cores zijn per vier verpakt met 4MB L2-cache. De L1-cache voor instructies is groter dan bij Golden Cove, maar die voor data juist kleiner. Op veel andere punten is Gracemont simpelweg een tandje minder geavanceerd en uitgebreid. Twee voorbeelden daarvan zijn het ontbreken van de mogelijkheid om een tweede virtuele thread te draaien en het ontbreken van een micro-op-cache. Op de pagina's die specifiek Golden Cove en Gracemont behandelen, gaan we dieper in op de twee soorten cores en de vernieuwingen ten opzichte van hun voorgangers.

Gracemont Golden Cove
Formaat (ordegrootte) 5mm² / 4 cores 4,5mm² / core
Ondersteunt hyperthreading
L1-cache (instructies) 64kB 32kB
L1-cache (data) 32kB 48kB
L2-cache per 4 cores 4MB
(gedeeld)
5MB
(1,25MB / core)
Out-of-orderwindow 256 512
Decode 8-wide 12-wide
Allocate 5-wide 6-wide
Load/store-agu's 2/2 3/2

Intel experimenteerde al eerder met een hybride architectuur, zoals de chipontwerper het combineren van verschillende soorten cores noemt, namelijk in de weinig populaire Lakefield-chip voor laptops. Lakefield was daarnaast een eerste praktijktest voor innovatieve productietechnieken als Foveros. Alder Lake is op dat punt een veel traditionelere, monolithische chip.

De diesize van de Alder Lake-chip voor desktops is 209mm², waarmee hij duidelijk kleiner is dan de Rocket Lake-die en vergelijkbaarder met wat we bij Comet Lake zagen. In vergelijking met nog eerdere generaties blijft het echter een relatief grote en dus dure chip.

Coffee Lake
i7 8700K
Coffee Lake-R
i9 9900K
Comet Lake
i9 10900K
Rocket Lake
i9 11900K
Alder Lake
i9 12900K
Aantal cores 6 8 10 8 8P+8E
Diesize 154mm² 180mm² 206mm² 276mm² 209mm²

Diesizes voor oudere cpu's via Der8auer

Eerste Intel 7-processors

De complete chip wordt geproduceerd op Intel 7, het hernoemde 10nm-Enhanced SuperFin-proces van Intel. Daarmee is Alder Lake de eerste keer sinds 2014 (!) dat de fabrikant een nieuw productieprocedé in gebruik neemt voor zijn desktopprocessors. Voor laptops was Intel al stapje voor stapje overgestapt naar eerdere generaties van zijn 10nm-node, maar tot en met de elfde generatie Core-processors die Intel dit voorjaar uitbracht, moest de desktop het nog doen met een volledig uitgeoptimaliseerd 14nm-proces.

Software-implementatie en scheduling

De grootste uitdaging van de Hybrid Architecture was misschien nog wel de software-implementatie. Tot nu toe waren de mogelijkheden voor het slim toewijzen van taken aan verschillende soorten cores immers beperkt. Een van de weinige beschikbare datapunten was of een taak op de voorgrond of op de achtergrond werd uitgevoerd. Een intensieve game draait op de snelle cores; een achtergrondtaak zoals e-mailsynchronisatie op de zuinige. De grootschalige toepassing van dit concept vraagt echter om meer data om ook in complexere situaties altijd de efficiëntste keuzes te kunnen maken.

Een voorbeeld: alle cores zijn bezet door diverse taken, die ieder een verschillende mix van instructies gebruiken. Zou het in een dergelijk geval goed zijn om een taak die op een snelle core draait, terug te plaatsen naar het zuinige cluster om een proces dat op een van de zuinige cores draait, te promoveren naar een snelle core? Anders gezegd: profiteert de taak die nu op de zuinige core draait, misschien meer van de hogere prestaties van een snelle core dan de taak die nu al op een snelle core draait?

Om dergelijke scenario's te kunnen opvangen, heeft Intel een hardwarematige scheduler ontworpen die de instructiemix van alle huidige runtimes monitort en daarover feedback geeft aan het OS: de Thread Director. De softwarescheduler in Windows 11 kan die feedback interpreteren en aan de hand daarvan continu de best passende processen aan elk type core toewijzen. Een groot voordeel van deze methode is dat softwareprogrammeurs niet handmatig hoeven aan te geven welke taken door welke cores moeten worden opgepakt; de scheduler doet dat automatisch aan de hand van het type workload.

Intel werkt ook aan een implementatie van zijn Thread Director voor de scheduler van Linux, die in een toekomstige kernelupdate moet worden verwerkt. Een concrete releasedatum is er echter nog niet. Dat is geen ramp - Alder Lake werkt gewoon met Linux, net zoals de cpu ook onder Windows 10 werkt - maar betekent dus wel dat er in de toekomst verdere optimalisaties mogelijk zijn voor gebruik onder Linux.

Intel Thread Director

De 'performance core': Golden Cove

Golden Cove, de 'snelle core' in Alder Lake, is wat we vroeger een volwaardige tock hadden genoemd: een vernieuwde architectuur. De generieke prestaties moeten hoger liggen dankzij een breder en dieper ontwerp, terwijl de microarchitectuur ook over nieuwe functies en acceleratiemogelijkheden beschikt. Zo kunnen specifieke halfprecisionberekeningen direct worden verwerkt, wat vooral AI-software moet versnellen.

Alle verbeteringen samen leiden volgens Intel tot een ipc-verbetering van 19 procent, wat even veel of zelfs iets meer is dan de stap die Sunny Cove bracht ten opzichte van Skylake. Er zijn uitschieters, zowel omlaag als omhoog. Enkele applicaties werken zelfs marginaal langzamer op de nieuwe chips. Dat zijn vooral taken die gebruikmaken van AVX512, de instructieset die Intel heeft weggelaten bij Golden Cove om feature-parity met de zuinige cores te bereiken. Je moet daarbij bijvoorbeeld denken aan workloads die bepaalde cryptografische instructies gebruiken. Het verlies van AVX512 wordt ten dele opgevangen doordat de core intrinsiek sneller is geworden, waardoor de laagste uitschieters niet al te ver onder de nullijn ten opzichte van de vorige generatie uitkomen.

Overigens gaf Intel aan dat het werkt aan een manier om de eis van gelijke instructieondersteuning tussen de zuinige en snelle cores te omzeilen en zodoende AVX512 in de toekomst weer toe te voegen aan processors.

Hieronder gaan we dieper in op de veranderingen in de verschillende onderdelen van de Golden Cove-core. Over het algemeen kun je stellen dat Intel vooral heeft gefocust op het versnellen van de frontend van de processor, met meer beperkte aanpassingen aan de backend. De reden daarvoor hangt samen met een van de hoofddoelen van het team dat aan deze core heeft gewerkt: het beter geschikt maken van de core voor 'large footprint code'. Intel zegt dat het een duidelijke toename ziet in de grootte van code en instructies, onder meer bij op het web gebaseerde applicaties. Deze grotere code moet door alle onderdelen van de frontend passen en is daarom de reden van veel aanpassingen in dat gedeelte van de core. Voordat de instructies bij de backend aankomen, zijn ze al in kleinere micro-ops gehakt, waardoor de impact van deze optimalisaties daar minder groot is.

Frontend

Als we inzoomen op de architectuurverbeteringen van Golden Cove, beginnen we natuurlijk bij de frontend. Dit deel van de core haalt x86-instructies op, die lang en ingewikkeld kunnen zijn, en hakt ze op in zogenaamde micro-ops waarmee de rekeneenheden daadwerkelijk aan de slag kunnen. In de frontend zijn twee paden om dit doel te bereiken. Het traditionele pad haalt instructies op uit de L1-cache, zet ze in de wachtrij en decodeert ze een voor een. Het tweede en veel snellere pad kan worden bewandeld als een gedecodeerde instructie al in de micro-opcache staat. In de praktijk komen instructies vaak meer dan eens terug, waardoor telkens opnieuw decoderen niet nodig is.

Om de hitrate van de micro-opcache verder te verhogen, kunnen daarin niet langer 2250, maar 4000 micro-ops worden opgeslagen. Dat is dus bijna een verdubbeling ten opzichte van Sunny Cove, dat op zijn beurt al een veel grotere cache had dan de 1500 entries van Haswell en Skylake.

Een van de zaken die Intel heeft uitgebreid om het uitvoeren van grote code te versnellen, is de itlb. Daarin worden fysieke, bij virtuele adressen horende geheugenlocaties gecachet. Er is ruimte voor dubbel zoveel adressen: 256 in plaats van 128 4k-adressen en 32 in plaats van 16 2m/4m-adressen. Ook de branch target buffer kan bij Golden Cove veel meer entries bevatten: 12.000 in plaats van 5000 bij Sunny Cove.

Intel Golden Cove frontend

Nu nieuwe instructies sneller kunnen worden aangevoerd, moet ook de snelheid omhoog waarmee ze gedecodeerd kunnen worden. Intel heeft dat probleem van twee kanten aangevlogen. Het aantal decoders is verhoogd van vier naar zes stuks en de lengte van de instructies die ze in een kloktik kunnen decoderen, is vergroot van 16 naar 32 bytes. Ten slotte is de wachtrij waarin de micro-ops aan het einde van de frontend terechtkomen, de micro-opqueue, licht vergroot van 70 naar 72 entries per thread. Op het moment dat er geen tweede thread actief is, bijvoorbeeld als je hyperthreading uitschakelt of als er even geen werk is voor de virtuele thread, kunnen dat er zelfs 144 worden. AMD's Zen-architectuur kon alle resources al volledig voor één thread gebruiken, maar Sunny Cove nog niet.

Backend

In de backend worden de berekeningen daadwerkelijk uitgevoerd. De out-of-orderengine haalt de micro-ops op uit de micro-opqueue en stuurt ze zodra alle benodigde variabelen bekend zijn, naar de execution-units. Zowel de allocatie (van vijf naar zes) als de werkelijke executionports (van tien naar twaalf) zijn uitgebreid, terwijl de reorderbuffer een forse upgrade van 352 naar 512 entries krijgt.

Intel Golden Cove out of order

Bij de integerunits is de belangrijkste wijziging dat er een vijfde alu-poort is toegevoegd, die net als de bestaande vier poorten ook lea-instructies kan uitvoeren. Aan de vectorkant van de pipeline zijn twee fadd-units toegevoegd, die twee floatingpointvectors in één kloktik kunnen optellen. Bovendien zijn de fma-units geschikt gemaakt om halfprecisionberekeningen (fp16) uit te voeren.

Zoals gezegd heeft Golden Cove twee nieuwe executionports. Naast de vijfde alu-poort voor integers is ook een nieuwe loadpoort toegevoegd, waardoor het aantal load- en storepoorten niet langer gelijk is. Er zijn nu drie loadpoorten die ieder een 256bit-load kunnen doen of samen twee 512bit-loads. De twee storepoorten zijn ongewijzigd.

Bij Sunny Cove werd de L1-datacache vergroot naar 48kB en daaraan is bij Golden Cove niets veranderd, maar die grotere cache moet nu wel efficiënter kunnen worden gebruikt. De data-tlb is vergroot van 64 naar 96 entries, het aantal fillbuffers gaat van 12 naar 16 en ook de prefetcher is geoptimaliseerd. Het aantal pagewalkers, gelijktijdige zoekopdrachten in de pagetable, is verdubbeld van twee naar vier.

Intel Golden Cove L1 cache

Bij Willow Cove zette Intel al de stap om de L2-cache fors te vergroten, van 512kB naar 1,25MB per core. Die tussengeneratie heeft de desktop echter nooit bereikt, dus in vergelijking met Sunny/Cypress Cove in de Rocket Lake-processors is dit een vernieuwing. De Golden Cove-core die voor Xeon-cpu's zal worden gebruikt, heeft overigens nog meer L2-cache: 2MB per core. Om de vergrote L2-cache goed te kunnen benutten, is het aantal toegestane cachemisses verhoogd van 32 naar 48 en zijn diverse optimalisaties aan de prefetcher gedaan.

Intel Golden Cove L2 cache

Specifiek de datacentervariant van Golden Cove heeft nog één extra functie die bij de consumenteneditie ontbreekt: Advanced Matrix Extensions, een hardwarematige versneller voor tiled-matrix-multiplicationberekeningen. Die worden standaard al versneld tot 256 int8-instructies per kloktik met VNNI, maar AMX verachtvoudigt dat nog eens naar 2048 int8-berekeningen.

De 'Efficient core': Gracemont

Ook de architectuur van de zuinige core, Gracemont, wordt voor het eerst toegepast in Alder Lake. De nieuwste telg in de familie van zuinige cores was tot nu toe Tremont, geproduceerd op Intels reguliere 10nm-proces. Gracemont maakt vanzelfsprekend gebruik van Intel 7 - Alder Lake is immers een monolithische chip - maar bevat ook grote wijzigingen op architectuurniveau.

Frontend en backend

De frontend van Gracemont steekt significant anders in elkaar dan die van Golden Cove. Gracemont heeft geen micro-opcache en heeft daarmee twee in plaats van drie paden om micro-ops aan de micro-opqueue toe te voegen: via de branchpredictor, die gelijkaardige principes volgt als die van de coves, en via de decoders. De decoder is 6-wide verdeeld over twee 3-wide clusters, die elk aan een andere instructietak kunnen werken. Vandaar de relatief grote instructiecache van 64kB: daar putten beide decoderclusters uit. De out-of-orderbuffer kan 256 entries tellen, tegenover 208 bij Tremont.

Intel Gracemont frontend

Aangekomen in de backend zijn er in totaal zeventien executionpoorten beschikbaar, meer dan het dubbele van wat Tremont had. Vijf daarvan zijn voor floatingpointberekeningen, twaalf voor integers en geheugentoegang. Elke core telt vier integer-alu's (was drie), vier agu's (was twee), twee jumps (was een) en twee storedata's (was een). Voor floatingpointwerk zijn er nog eens twee storedata's en drie alu's beschikbaar, al is de nieuwe, derde alu wat functionaliteit betreft erg simpel gehouden.

De vier agu's zijn onderverdeeld in twee loads en twee stores, die schakelen met 32kB datacache en 4MB L2-cache. Er kunnen maximaal 64 cachemisses uitstaan.

Dat juist de backend zo is verbreed, betekent dat de Gracemont-core erg geschikt is voor parallel rekenwerk. Identieke instructies kunnen immers door verschillende poorten tegelijk worden verwerkt. In de praktijk moeten deze cores hierdoor bijzonder geschikt zijn voor multithreaded workloads, zoals rendering.

Intel Gracemont backend

Overigens heeft Intel deze gelegenheid ook aangegrepen om diverse beveiligingsfeatures toe te voegen, zoals controlflow-enforcement en VT-rp, evenals nieuwe instructietypen voor vectors: wide vector, fma, VNNI.

Prestaties

Volgens Intel leveren alle optimalisaties gezamenlijk een prestatieniveau op dat vergelijkbaar is met dat van de 'grote' Skylake-core, zoals die werd gebruikt tot en met de tiende generatie Core-processors voor desktops, bij een gelijke kloksnelheid. Om dat prestatieniveau te behalen, heeft de Gracemont-core bovendien 40 procent minder stroom nodig dan Skylake. In puur multithreaded workloads zou het verschil in stroomgebruik zelfs oplopen tot 80 procent.

Een directe vergelijking met voorganger Tremont maakt Intel niet, dus de prestatiewinst ten opzichte daarvan is niet duidelijk.

Socket 1700 en de Z690-chipset

Voor de Alder Lake-generatie neemt Intel een nieuwe socket in gebruik. Dat doet Intel traditiegetrouw iedere twee generaties, maar het is voor het eerst in decennia dat we afscheid nemen van de vierkante mainstreamsocket van 37,5x37,5mm. De breedte van socket 1700 blijft gelijk, maar met 45mm is hij wel een stukje langer, waardoor de processors nu rechthoekig in plaats van vierkant zijn.

Alles over DDR5, inclusief een prestatievergelijking tussen DDR4 en DDR5, vind je in ons losse artikel.

PCI Express 5.0

Alder Lake biedt als eerste processor ondersteuning voor PCIe 5.0. Bij Alder Lake-S zijn zestien PCIe 5.0-lanes beschikbaar; de vier lanes die doorgaans voor een ssd worden ingezet, werken nog op PCIe 4.0-snelheid. PCIe 5.0 biedt zoals gebruikelijk een verdubbelde bandbreedte ten opzichte van zijn voorganger, resulterend in een doorvoersnelheid van bijna 4GB/s per lane. Voor zestien lanes komt de totale bandbreedte dus neer op 63GB/s.

Opvallend is dat de ondersteuning voor PCIe 5.0 wel heel snel lijkt te komen, terwijl Intel pas sinds de in het voorjaar geïntroduceerde Rocket Lake-processors ondersteuning voor PCIe 4.0 biedt. Een deel van de reden is natuurlijk dat Intel daarmee gewoon erg laat was; AMD bood al vanaf zijn Ryzen 3000-processors uit 2019 support voor PCIe 4.0.

Dat juist de videokaartlanes een upgrade hebben gekregen naar PCIe 5.0 en de lanes die doorgaans voor ssd's worden gebruikt niet, betekent dat je in de praktijk amper wat van deze feature gaat merken. Zelfs een RTX 3090 profiteert immers nog amper van de extra bandbreedte van PCIe 4.0 ten opzichte van PCIe 3.0. Ssd's hikken tegenwoordig soms wel tegen de limiet van een PCIe 4.0 x4-slot aan, rond de 8GB/s, en zouden dus potentieel meer profijt hebben gehad van de versie-upgrade.

Bij sommige duurdere Z690-moederborden wordt een insteekkaart meegeleverd, zodat je in theorie verschillende ssd's in het (secundaire) PCIe 5.0-slot kwijt kunt. Dat is niet ideaal als je een losse videokaart gebruikt; de zestien beschikbare lanes worden dan gesplitst tussen je videokaart en de ssd-insteekkaart. En omdat je videokaart nog gebruikmaakt van PCIe 4.0, krijgt hij effectief maar de bandbreedte van een PCIe 4.0 x8-slot. Daar zal je gpu in de praktijk niet heel veel last van hebben - het verschil is identiek aan dat tussen PCIe 4.0 x16 en PCIe 3.0 x16 - maar de hele PCIe 5.0-situatie doet toch wat knullig aan.

Z690-chipset

In eerste instantie zijn alleen LGA1700-moederborden met de luxe Z690-chipset beschikbaar. Goedkopere chipsets volgen pas in het eerste kwartaal van 2022.

Hoewel de processors zelf zijn voorzien van PCIe 5.0-lanes, is de chipset nu pas toe aan zijn upgrade naar PCIe 4.0. Zowel de DMI-verbinding tussen cpu en chipset als een groot deel van de PCIe-lanes die de chipset zelf beheert, krijgt bij de 600-serie chipsets een upgrade van PCI Express 3.0 naar 4.0. Effectief verdubbelt daarmee de totale bandbreedte tussen cpu en chipset.

Verder biedt de Z690-chipset ondersteuning voor Wi-Fi 6E, waarvoor wel nog een fysieke bridgechip nodig is. Niet elk moederbord zal dus draadloos internet hebben, maar de implementatie ervan wordt met de integratie in de chipset wel eenvoudiger. Interessant is ook de toevoeging van Intels VMD-spec, waarmee het hotpluggen van PCIe-ssd's mogelijk wordt, net als hardware-raid.

De volledige specificaties van de Z690-chipset in vergelijking met de voorgaande Z590-chipset hebben we in de onderstaande tabel op een rij gezet. Daaruit blijkt bijvoorbeeld ook dat de nieuwe chipset meer USB 3.2 Gen2x2-poorten met een snelheid van 20Gbit/s kan bieden. USB4 en Thunderbolt moeten nog altijd via externe controllers worden aangeboden; in de laptopversies van Alder Lake zullen deze technieken wel geïntegreerd zijn.

Z590 Z690
PCIe-cpu 20x PCIe 4.0 16x PCIe 5.0 + 4x PCIe 4.0
DMI 8x PCIe 3.0 8x PCIe 4.0
PCIe-chipset 24x PCIe 3.0 12x PCIe 4.0 + 16x PCIe 3.0
USB 20Gbit/s 3 4
USB 10Gbit/s 7 6
USB 5Gbit/s 0 0
USB 2.0 4 4
USB totaal 14 14
SATA-600 6 8
Hardware-RAID Ja Ja
Cpu overklokken Ja Ja
Geheugen overklokken Ja Ja
Wifi geïntegreerd Ja, AX201 Ja, AX210
Tdp 6W 6W

Line-up en prijzen

Waar de elfde generatie Core-processors direct uit dertig verschillende modellen bestond, doet Intel het bij de Alder Lake-generatie rustig aan. Vanaf 4 november zijn er zes modellen beschikbaar, waarbij het uitsluitend om overklokbare modellen met een vrij instelbare multiplier gaat. Lager gepositioneerde varianten worden pas in het eerste kwartaal van 2022 op de markt gebracht.

Core i9 12900K

Het topmodel is natuurlijk de Intel Core i9 12900K, met acht snelle P-cores en acht zuinige E-cores. De L3-cache van 30MB wordt gedeeld tussen alle cores en de geïntegreerde gpu, terwijl de 14MB L2-cache bestaat uit 1,25MB per P-core en 4MB per cluster van vier E-cores. De P-cores boosten naar maximaal 5,2GHz in een singlethreaded workload; de E-cores kunnen 3,9GHz bereiken.

Officieel geeft Intel geen allcore-turbo's op, maar als onderdeel van de temperatuurtest kun je die verderop in deze review wel vinden. De 12900K boost daarin tijdens een rendertest naar 4,9GHz voor de P-cores en 3,7GHz voor de E-cores. De igpu is een UHD 770, die wat mogelijkheden en aantal cores betreft identiek is aan de UHD 750 van de vorige generatie.

Zoals Intel vorige week al aankondigde, spreekt het voor de nieuwe overklokbare cpu's niet langer over een tdp, maar hanteert het de termen 'processor base power' en 'maximum turbo power'. De processor base power is het stroomgebruik op de baseclocksnelheid en daarmee in feite identiek aan de vroegere tdp, terwijl de maximum turbo power het maximale stroomverbruik is als de processor in de turbomodus opereert. Daarmee zet Intel in elk geval voor de overklokbare K-processors een streep door de verwarring die de PL1- en PL2-powerlimits bij de afgelopen generaties veroorzaakten. De nieuwe standaard voor deze processors is dat ze onbeperkt kunnen boosten, tenzij de pc-fabrikant - en in geval van zelfbouw ben je dat zelf - anders bepaalt om binnen de mogelijkheden van de koeling en stroomtoevoer te blijven.

De adviesprijs van de i9 12900K bedraagt 615 euro, wat 67 euro meer is dan wat de 11900K bij introductie moest opbrengen. De 12900KF is exact dezelfde processor, maar dan zonder ingeschakelde geïntegreerde graphics, waarmee je 26 euro kunt besparen.

Cores Caches Kloksnelheden Gpu Stroomgebruik Adviesprijs
P E L2 L3 Base P Turbo P Base E Turbo E Base Turbo
Intel Core i9 12900K 8 8 14MB 30MB 3,2GHz 5,2GHz 2,4GHz 3,9GHz UHD 770 125W 241W € 615
Intel Core i9 12900KF 8 8 14MB 30MB 3,2GHz 5,2GHz 2,4GHz 3,9GHz Geen 125W 241W € 589
Intel Core i7 12700K 8 4 12MB 25MB 3,6GHz 5,0GHz 2,7GHz 3,8GHz UHD 770 125W 190W € 427
Intel Core i7 12700KF 8 4 12MB 25MB 3,6GHz 5,0GHz 2,7GHz 3,8GHz Geen 125W 190W € 401
Intel Core i5 12600K 6 4 9,5MB 20MB 3,7GHz 4,9GHz 2,8GHz 3,6GHz UHD 770 125W 150W € 302
Intel Core i5 12600KF 6 4 9,5MB 20MB 3,7GHz 4,9GHz 2,8GHz 3,6GHz Geen 125W 150W € 275

Core i7 12700K en Core i5 12600K

De Core i7 12700K heeft net als de Core i9 acht P-cores, maar slechts de helft van het aantal E-cores. Verder heeft de cpu 5MB minder L3-cache, namelijk 25MB, en 100 tot 200MHz lagere turboclocksnelheden voor beide typen cores. De processor base power is net als bij de i9 125W, maar het maximale stroomverbruik in de turbomodus is met 190W wel duidelijk lager. De chip gaat 427 euro kosten, of 401 euro als je kiest voor de KF-versie zonder igpu.

De goedkoopste chip in de voorlopige line-up is de Core i5 12600K, die als enige ook minder P-cores heeft: zes stuks. Het aantal E-cores is met vier stuks gelijk aan dat bij de i7. Dit model heeft weer 5MB L3-cache minder en nog wat lagere clocks. De maximum turbo power is vastgesteld op 150W, slechts 25W meer dan het base-stroomverbruik van 125W. De i5 12600K heeft een adviesprijs van 302 euro; de i5 12600KF gaat 275 euro kosten.

Testverantwoording

Naast de nieuwe Intel Core i5 12600K, Core i7 12700K en Core i9 12900K hebben we meer dan twintig processors volledig opnieuw getest als vergelijkingsmateriaal. Ten opzichte van voorgaande tests is uiteraard het gebruikte besturingssysteem veranderd in Windows 11 Pro, inclusief de OS- en driverpatches specifiek voor de AMD Ryzen-processors. Daarnaast zijn we overgestapt op de AMD Radeon RX 6900 XT als videokaart voor de gamebenchmarks. Juist op lage resoluties, waarop in onze cpu-testsuite traditioneel de nadruk ligt, is deze kaart vaak sneller dan de Nvidia GeForce RTX 3090. En aangezien we het de cpu's zo zwaar mogelijk willen maken, gebruiken we altijd de snelste videokaart die we in ons testlab voorhanden hebben.

Voor de tests met de Alder Lake-processors hebben we gebruikgemaakt van G.Skill Trident Z5 DDR5-geheugen. Ben je op zoek naar benchmarks met DDR4? Lees dan ons artikel DDR5 of toch nog DDR4?

Platform Socket AM4 LGA1151 LGA1200 LGA1700 STR4X LGA2066
Moederbord ASUS ROG Crosshair VIII Hero Gigabyte Z390 Aorus Master ASUS ROG Maximus XIII Hero ASUS ROG Maximus Z690 Hero Gigabyte Aorus X399 XTREME ASUS ROG Rampage VI Apex
Geheugen G.Skill Trident Z Royal 32GB DDR4-3200 CL16-16-16-38 G.Skill Trident Z Royal 32GB DDR4-2933 CL14-14-14-36 G.Skill Trident Z Royal 32GB DDR4-3200 CL16-16-16-38
(10-serie:
2933-CL14)
G.Skill Trident Z5 32GB DDR5-4800 CL36-36-36-63 G.Skill Trident Z Neo 128GB DDR4-3200 CL16-16-16-38 G.Skill Trident Z Neo 128GB DDR4-2933 CL14-14-14-36
Videokaart voor gamebenchmarks AMD Radeon RX 6900 XT
Videokaart bij ontbreken igp Nvidia GeForce GTX 1650
Koeling NZXT Kraken X62 Alphacool Eisbaer Extreme Liquid Core 280mm
Ssd Samsung 970 EVO 1TB
Voeding Corsair RM850
Besturingssysteem Windows 11 Pro

Geheugen en videokaart

De mainstreamplatforms geven we 16GB per geheugenkanaal, dus in totaal 32GB, terwijl we de hedt-platforms met 32GB per kanaal uitrusten, wat in de praktijk op 128GB uitkomt. De kloksnelheid stellen we in op de officiële maximumsnelheid, zoals opgegeven door AMD of Intel.

Bij processors met een geïntegreerde gpu draaien we het gros van onze benchmarks zonder extra videokaart, terwijl we cpu's zonder igpu, zoals de meeste AMD Ryzens en Intel F-modellen, combineren met een Nvidia GeForce GTX 1650.

Gametests

Alle gamebenchmarks draaien we in combinatie met een van de snelste videokaarten van dit moment: een AMD Radeon RX 6900 XT. Dat doen we primair in full-hd-resolutie, 1920x1080 pixels, met Medium- en Ultra-settings. We kiezen juist voor de relatief lage full-hd-resolutie om de cpu waar mogelijk de bottleneck te laten zijn. Dit blijft representatief als er in de toekomst snellere videokaarten verschijnen die het knelpunt naar de processor laten verschuiven. Bij hogere resoluties, zoals 4k, ligt de bottleneck doorgaans volledig bij de videokaart. Wel testen we op verzoek twee games ook op een resolutie van 2560x1440 pixels, om te kijken of er op die resolutie nog verschil is tussen processors.

Stroomverbruik

Uiteraard meten we ook het stroomverbruik van de processors. Onze meetmethode daarvoor is gebaseerd op de stroom die door de EPS- en ATX-kabels naar het moederbord loopt en die we onderscheppen met behulp van Tinkerforge-hardware. Door uitsluitend het vermogen van de processor te meten, geïsoleerd van de rest van het systeem, kunnen we een appels-met-appelsvergelijking maken. Daarbij rapporteren we de mediaan van zowel het verbruik via de EPS-kabels, cpu-only, als het totale verbruik inclusief het moederbord. We noteren het stroomverbruik idle, gemiddeld over vijf minuten, en tijdens drie soorten belasting: tijdens een Cinebench R20-run, multithreaded uiteraard, tijdens het renderen van een video in Adobe Premiere Pro en tijdens een game: Metro Exodus op 1080p-resolutie met Ultra-settings.

Welke testgegevens het relevantst zijn voor jou, verschilt naar gelang je gebruiksdoel. Installeer je als gamer bijvoorbeeld toch al een losse videokaart, dan is het vergelijken van alleen het cpu-verbruik de meest logische route. Zou je daarentegen genoeg hebben aan geïntegreerde graphics of moet je cpu's die dat niet hebben, voorzien van een videokaart om beeld te krijgen, dan kan het totale platformverbruik relevanter zijn.

Ipc-test

We trappen af met de ipc-test, waarbij we de ruwe snelheid van de processorarchitectuur in instructions per clock proberen te vangen. Hiertoe stellen we alle processors in op dezelfde kloksnelheid van 2,4GHz en exact gelijke geheugensettings: DDR4-2666 met cl14. Vervolgens draaien we de singlethreaded test van Cinebench 15, een van de meestgebruikte processorbenchmarks. Aangezien de test singlethreaded en op een vaste kloksnelheid is, maakt het in principe niet uit op welke cpu binnen een serie je hem draait, zolang de interne opbouw gelijk is.

Waar bij de 11900K de ipc voor het eerst in generaties weer omhoogging bij Intel, is de stap die de processorfabrikant zet met de i9 12900K, vele malen groter. Met 40 punten oftewel 30 procent streeft Intel moeiteloos de Zen 3-core uit de Ryzen 5000-processors voorbij in Cinebench R15. In Cinebench R20 zijn de onderlinge verschillen kleiner, maar komt Intel alsnog als de nieuwe winnaar uit de bus.

Voor de volledigheid hebben we de test ook met DDR5-geheugen gedraaid, al heeft de cpu dan natuurlijk een oneerlijk voordeel doordat hij meer geheugenbandbreedte tot zijn beschikking heeft.

  • Cinebench R15 @ 2.4GHz DDR4-2666
  • Cinebench R20 @ 3.5GHz DDR4-3200 C16
Cinebench R15 - Single @ 2.4GHz DDR4-2666
Processor score in punten (hoger is beter)
Intel Core i9 12900K (DDR5-4800)
174
Intel Core i9 12900K (DDR4)
172
AMD Ryzen 9 5900X
132
Intel Core i9 11900K
119
AMD Ryzen 9 3900XT
113
Intel Core i9 10900K
104
AMD Ryzen 7 2700X
101
Cinebench R20 - Single @ 3.5GHz DDR4-3200 C16
Processor score in punten (hoger is beter)
Intel Core i9 12900K (DDR5-4800)
525
Intel Core i9 12900K (DDR4)
524
AMD Ryzen 9 5900X
454
AMD Ryzen 9 3900XT
405
AMD Ryzen 7 2700X
363
Intel Core i9 10900K
361

Foto- en videobewerking

Fotobewerking testen we met het Adobe Photoshop CC-pakket, dat zo populair is dat 'fotoshoppen' als werkwoord de Van Dale heeft bereikt. We draaien een opgeslagen 'action', of 'handeling' in de Nederlandstalige versie, die diverse soorten effecten, bewerkingen en transformaties bevat.

In Adobe Premiere Pro CC renderen en exporteren we een videoproject. Het bronproject is een Tweakers Tech Hub-aflevering, bestaande uit 4k-camerabeelden, die we exporteren met een variabele bitrate van 20 tot 40Mbit/s. De speelduur van de video is 13m 51s.

In DaVinci Resolve renderen we een video opnieuw naar 4k met de H.264-codec. De bronbestanden zijn vier streams van 1080p, die in een mozaïek worden samengevoegd tot een enkele 4k-stream. De bitrate ligt met 80Mbit/s flink hoger dan bij Premiere en uiteraard worden ook weer effecten als kleurcorrectie en camerastabilisatie toegepast.

  • Adobe Photoshop
  • Adobe Premiere Pro
  • DaVinci Resolve

In twee van de drie benchmarks eindigt de Intel Core i9 12900K bovenaan. Photoshop laat zelfs de i5 12600K gelijk presteren aan de veel duurdere Ryzen 9 5900X, terwijl zowel de i7 als de i9 eveneens afrekenen met de zestienkoppige 5950X. In Premiere Pro zijn alle Alder Lake-chips sneller dan de volledige Ryzen 5000-serie. Daar staat tegenover dat DaVinci Resolve wel grotendeels AMD-terrein blijft; alleen de Ryzen 5 5600X moet zijn meerdere erkennen in de Core i5 12600K.

Video- en audiocodering

Op deze pagina vind je de prestaties tijdens het omzetten van video en audio. De H.264- en HEVC-codecs testen we met de StaxRip-encoder. In beide gevallen converteren we een mp4-video van 1080p met een framerate van 60fps. In de tweede benchmark converteren we dezelfde video met behulp van de H.265-codec. Beide benchmarks voeren we drie keer uit, waarna we de gemiddelde score noteren. Voor de audioconversie zetten we een FLAC-bestand van een uur om in een WAVE en noteren we de tijd die dit kost.

  • Staxrip - x264
  • Staxrip - x265
  • Flac - 1 uur WAV naar Flac

De x264-test is misschien wel dé grafiek van deze review. De Alder Lake-processors vliegen werkelijk in deze benchmark, met monsterscores van 400fps voor de Core i5 12600K tot bijna 520fps voor de Core i9 12900K. De hogere ipc, de veel grotere L2-cache per core en de toevoeging van de zuinige cores dragen hieraan waarschijnlijk alle drie in grote mate bij. AMD ziet zijn comfortabele voorsprong in één klap verdampen; de Ryzen 9 5950X komt niet verder dan 320fps.

Met de nieuwere x265-codec doet AMD nog beter mee, maar desondanks wordt de 5950X verschalkt door zowel de Core i7 als de Core i9. De i5 12600K weet de 5900X te verslaan.

In de grotendeels singlethreaded FLAC-test deed Intel het traditiegetrouw goed en hoewel de Core i9 12900K weliswaar bovenaan eindigt, is de marge niet zo groot als je wellicht zou verwachten.

3d-rendering

Cinebench is de benchmarksoftware die hoort bij de Cinema4D-rendersoftware. Je kunt deze benchmark gratis downloaden en eenvoudig zelf draaien, in zowel single- als multithreaded modus. Mede daardoor is hij uitgegroeid tot een van de populairste cpu-tests. We draaien de nieuwste Cinebench 23 en de een-na-nieuwste versie: Cinebench 20.

  • Cinebench 20 - Single
  • Cinebench 20 - Multi
  • Cinebench 23 - Single
  • Cinebench 23 - Multi

De singlethreaded Cinebench-benchmarks van de Ryzen 5000-chips en de Core i9 11900K lagen al vrij dicht bij elkaar, maar de twaalfde generatie Core-processors neemt hier nu een flinke voorsprong. De Core i9 12900K is rond de twintig procent sneller dan zijn voorganger.

In de multithreaded tests verslaan de Alder Lake-cpu's niet alleen de processors waar ze wat prijsstelling betreft het dichtst bij in de buurt komen, maar ook de AMD-chips die een treetje hoger staan. De 12900K is sneller dan de 5950X, de 12700K scoort hoger dan de 5900X en de 12600K is vlotter dan de 5800X. Die laatste chip is in Cinebench 23 Multi bijna 60 procent sneller dan de Ryzen 5 5600X.

Blender is een opensource-renderengine. Met deze software renderen we het Barcelona Pavillion-project, dat je hier kunt downloaden.

Blender - Pavillion
Processor tijd in seconden (lager is beter)
AMD Ryzen 9 5950X
245
Intel Core i9 12900K
249
AMD Ryzen 9 5900X
303
Intel Core i7 12700K
309
AMD Ryzen 9 3900X
328
Intel Core i5 12600K
401
AMD Ryzen 7 5800X
424
Intel Core i9 11900K (Unlimited)
432
Intel Core i9 10900K
443
AMD Ryzen 7 5700G
463
Intel Core i9 11900K (125W)
489
Intel Core i7 11700K
493
AMD Ryzen 7 3700X
501
Intel Core i7 10700K
507
Intel Core i9 9900K
513
AMD Ryzen 7 2700X
592
AMD Ryzen 5 5600X
599
Intel Core i5 11600K
614
AMD Ryzen 5 5600G
634
Intel Core i5 10600K
681
AMD Ryzen 5 3600
683
Intel Core i7 9700K
751
Intel Core i7 8700K
754
AMD Ryzen 5 2600
887
Intel Core i7 7700K
1.114

In Blender weet de Ryzen 9 5950X de Core i9 12900K nipt voor te blijven. De 5900X wordt wel ruim verslagen en strijdt eerder met de Core i7 12700K. De Core i5 12600K blijft op zijn beurt de Ryzen 7 5800X voor.

Corona Renderer is een renderengine die beschikbaar is in Autodesk 3DS Max en Maxon Cinema 4D. Wij draaien de officiële Corona Benchmark, waarin een voorgedefinieerde scène wordt gerenderd. Je kunt de benchmark zelf gratis downloaden.

Corona 1.3
Processor tijd in seconden (lager is beter)
AMD Ryzen 9 5950X
47
Intel Core i9 12900K
56
AMD Ryzen 9 5900X
61
Intel Core i7 12700K
67
AMD Ryzen 9 3900X
75
Intel Core i9 10900K
81
AMD Ryzen 7 5800X
86
Intel Core i9 11900K (Unlimited)
87
Intel Core i5 12600K
88
Intel Core i9 11900K (125W)
94
Intel Core i7 11700K
95
Intel Core i7 10700K
98
AMD Ryzen 7 5700G
101
Intel Core i9 9900K
103
AMD Ryzen 7 3700X
110
AMD Ryzen 5 5600X
120
AMD Ryzen 7 2700X
122
Intel Core i5 11600K
128
AMD Ryzen 5 5600G
132
Intel Core i5 10600K
145
AMD Ryzen 5 3600
148
Intel Core i7 8700K
160
Intel Core i7 9700K
172
AMD Ryzen 5 2600
190
Intel Core i7 7700K
243

In Corona Renderer komt AMD wat beter voor de dag, met de 5950X nog aan kop en de 5900X die iets beter presteert dan de 12700K. Afgaande op de adviesprijs zou de 12700K echter eerder concurreren met de 5800X, en die wordt wel ruim verslagen.

Fusion 360 is een softwarepakket dat je onder meer kunt gebruiken voor 3d-modelling en voor cad/cam-werkzaamheden of het ontwerpen van pcb's. Het is afkomstig uit de stallen van Autodesk, maar gratis te gebruiken door particulieren. Wij renderen een van de vele beschikbare modellen: een Raspberry Pi 4 B. Daarbij renderen we het ontwerp in 4k-resolutie en in de hoogst mogelijke kwaliteit.

Fusion 360
Processor tijd in seconden (lager is beter)
Intel Core i9 12900K
90
AMD Ryzen 9 5950X
102
Intel Core i7 12700K
105
AMD Ryzen 9 5900X
107
AMD Ryzen 9 3900X
116
AMD Ryzen 7 5800X
142
AMD Ryzen 7 5700G
144
Intel Core i9 9900K
148
Intel Core i5 12600K
149
Intel Core i9 11900K (Unlimited)
152
Intel Core i9 10900K
157
Intel Core i9 11900K (125W)
170
Intel Core i7 11700K
177
Intel Core i7 10700K
193
AMD Ryzen 7 3700X
195
AMD Ryzen 5 5600G
207
Intel Core i7 9700K
212
Intel Core i7 8700K
221
Intel Core i5 11600K
227
AMD Ryzen 5 5600X
237
AMD Ryzen 7 2700X
241
AMD Ryzen 5 3600
262
Intel Core i5 10600K
266
Intel Core i7 7700K
334
AMD Ryzen 5 2600
351

Fusion 360 draait in verhouding weer iets lekkerder op de nieuwe Intel-chips. De Core i9 12900K gaat aan kop, de i7 12700K volgt vlak achter de 5950X en de 12600K verslaat de 5800X ruim. Bovendien is de 12600K sneller dan de i9 van de vorige generatie.

Compute en compile

We compileren de volledige Firefox-browser met behulp van MozillaBuild, aan de hand van de opensourcebroncode.

MozillaBuild - Firefox compile (84.0a1)
Processor tijd in seconden (lager is beter)
Intel Core i9 12900K
171
Intel Core i7 12700K
189
AMD Ryzen 9 5950X
196
AMD Ryzen 9 5900X
214
Intel Core i5 12600K
223
Intel Core i9 11900K (Unlimited)
246
AMD Ryzen 9 3900X
249
Intel Core i9 10900K
254
AMD Ryzen 7 5800X
254
Intel Core i7 11700K
263
Intel Core i9 11900K (125W)
266
Intel Core i7 10700K
283
AMD Ryzen 7 5700G
286
AMD Ryzen 7 3700X
293
AMD Ryzen 5 5600X
306
Intel Core i5 11600K
319
Intel Core i9 9900K
333
AMD Ryzen 5 5600G
345
Intel Core i5 10600K
364
AMD Ryzen 5 3600
369
Intel Core i7 9700K
379
AMD Ryzen 7 2700X
401
Intel Core i7 8700K
421
AMD Ryzen 5 2600
488
Intel Core i7 7700K
522

Deze benchmark was AMD-territorium, maar de Alder Lake-chips maken daaraan op overtuigende wijze een einde. De complete browser is na 171 seconden gebruiksklaar op de Core i9 12900K, die het dichtst op de hielen wordt gezeten door zijn eigen kleine broertje: de i7 12700K. De Ryzen 9's weten zich wel tussen de i7 en de i5 te worstelen.

We draaien de AIDA64-benchmarksuite integraal. Daarin komen diverse soorten computeworkloads en encryptiemethodes voor. Waar mogelijk worden instructiesetuitbreidingen als SSE en AVX ingezet. Verder meet dit programma hoe snel SHA-3-hashes kunnen worden berekend. Het hele testparcours draaien we drie keer om eventuele variatie in resultaten op te vangen.

  • Zlib
  • AES
  • Hash
  • SHA3
  • Julia
  • Mandel
  • FP32 RT
  • FP64 RT

Compressie en hashing gaat de twaalfde generatie Core-processors goed af, maar in veel van de andere algoritmen doen de nieuwe chips het juist minder goed dan hun voorgangers. Dat is vrijwel volledig te wijten aan het wegvallen van AVX512-ondersteuning uit de 'snelle cores', om featureparity met de zuinige cores te bereiken. In deze specifieke workloads is dat nadelig, maar volgens Intel wegen de voordelen van de hybride architectuur veel zwaarder. Gezien de resultaten in alle overige benchmarks kunnen we de processorfabrikant daar moeilijk ongelijk in geven.

Webbrowsing en compressie

In de populairste webbrowser van dit moment, Google Chrome, draaien we de Jetstream-benchmark. Die kun je zelf terugvinden via browserbench.org. Vrijwel alle deeltests worden 120 keer gedraaid en de scores worden gemiddeld en gewogen. We voeren deze benchmark uit in Chrome 95.

Jetstream 2
Processor score in punten (hoger is beter)
Intel Core i9 12900K
249
Intel Core i7 12700K
244
Intel Core i5 12600K
239
Intel Core i9 11900K (125W)
222
AMD Ryzen 7 5800X
219
AMD Ryzen 9 5900X
216
AMD Ryzen 9 5950X
216
Intel Core i9 11900K (Unlimited)
215
AMD Ryzen 5 5600X
212
Intel Core i7 11700K
212
AMD Ryzen 7 5700G
200
AMD Ryzen 5 5600G
199
Intel Core i9 10900K
186
Intel Core i5 11600K
183
Intel Core i7 10700K
182
Intel Core i5 10600K
171
AMD Ryzen 9 3900X
170
Intel Core i7 9700K
165
Intel Core i9 9900K
165
AMD Ryzen 7 3700X
164
AMD Ryzen 5 3600
158
Intel Core i7 7700K
148
AMD Ryzen 7 2700X
139
Intel Core i7 8700K
137
AMD Ryzen 5 2600
128

Het verwerken van met name JavaScript in je browser gebeurt primair op één thread, dus processors met veel cores profiteren daar nauwelijks van. De reden dat de Core i9 12900K bovenaan eindigt, zal de marginaal hogere singlecore-turbosnelheid zijn. Ten opzichte van de Ryzen 5000-chips, die tot nu toe de snelste waren in deze test, nemen de Alder Lake-processors een voorsprong van rond de 15 procent.

Met 7-Zip comprimeren we 4GB aan bestanden met behulp van de 'fast compression'-instellingen tot een 7z-bestand en noteren we de tijd. We berekenen het gemiddelde van drie runs.

7-Zip - 4GB inpakken
Processor tijd in seconden (lager is beter)
AMD Ryzen 9 5950X
61
Intel Core i9 12900K
66
AMD Ryzen 9 5900X
71
Intel Core i7 12700K
74
AMD Ryzen 9 3900X
76
Intel Core i9 11900K (Unlimited)
77
Intel Core i7 10700K
79
Intel Core i9 10900K
84
Intel Core i7 11700K
89
Intel Core i9 11900K (125W)
89
Intel Core i5 12600K
91
AMD Ryzen 7 5800X
96
Intel Core i5 10600K
99
AMD Ryzen 7 5700G
100
AMD Ryzen 7 3700X
103
Intel Core i9 9900K
107
Intel Core i5 11600K
113
AMD Ryzen 5 5600X
115
AMD Ryzen 5 3600
121
AMD Ryzen 5 5600G
122
Intel Core i7 8700K
138
AMD Ryzen 7 2700X
139
Intel Core i7 9700K
157
AMD Ryzen 5 2600
174
Intel Core i7 7700K
180

De Core i9 12900K is tien tellen eerder klaar met het inpakken dan de 11900K was, maar dat is niet voldoende om de Ryzen 9 5950X in te halen. Wel is zowel de i9 als de i7 sneller dan de Ryzen 9 5900X, terwijl de 12600K de 5800X verslaat.

Games: geïntegreerde gpu

Voordat we gaan kijken naar de prestaties met een losse videokaart, draaien we enkele tests met de geïntegreerde gpu. Om te beginnen 3DMark's Night Raid, een synthetische benchmark gericht op igpu's die gebruikmaakt van DirectX 12.

  • 3DMark Night Raid
  • 3DMark Night Raid - Graphics
  • 3DMark Night Raid - CPU

In 3DMark Night Raid zijn de nieuwe chips maximaal 30 procent sneller dan de Core i9 11900K. Aan de architectuur en het aantal cores van de igpu is niets veranderd, dus het verschil moet volledig uit het nieuwe productieprocedé, hogere klokfrequenties en de hogere bandbreedte van DDR5 komen. Genoeg om de AMD Ryzen 5000G-apu's bij te benen, is het echter niet.

Total War: Troy

In de game Total War: Troy zien we een vergelijkbaar beeld. De igpu in de Alder Lake-cpu's is wel wat sneller dan die in de elfde generatie, maar niet zo snel als de Vega-gpu's die nog altijd in de nieuwste Ryzen-apu's zitten.

  • 1280x720 - Low
  • 1280x720 - Low (99p)
  • 1920x1080 - Low
  • 1920x1080 - Low (99p)