NASA heeft zondag de Nancy Grace Roman Telescope gelanceerd. De telescoop gaat met een infraroodsensor grote afbeeldingen maken van het heelal om onderzoek te doen naar bijvoorbeeld nieuwe planeten en donkere materie.

De telescoop is zondag om 13.26 uur Nederlandse tijd volgens planning gelanceerd vanaf NASA's Kennedy Space Center in Florida met een Falcon Heavy-raket van SpaceX. De bestemming van de telescoop is het tweede lagrangepunt, op zo'n 1,6 miljoen kilometer afstand van de aarde. Ook de James Webb-telescoop bevindt zich hier.

Infraroodcamera en coronagraaf

De Roman-telescoop heeft twee instrumenten, waarvan de infraroodcamera van 300 megapixel de belangrijkste is. Deze heeft een beeldhoek die minstens 100 keer groter is dan die van de Hubble-ruimtetelescoop. Daardoor kan Roman met één opname fors grotere afbeeldingen maken dan Hubble.

Het tweede instrument is een coronagraaf die de schittering van sterren kan blokkeren. Zo kunnen planeten die relatief dicht bij sterren zitten, gedetecteerd en onderzocht worden.

Op zoek naar planeten waar mensen kunnen overleven

Met de telescoop wil NASA bijvoorbeeld onderzoek doen naar sterrenstelsels uit het begin van het heelal en zoeken naar planeten waar mensen mogelijk kunnen overleven. Met de telescoop hoopt NASA ook antwoord te kunnen geven op vragen over donkere materie en donkere energie.

Doordat de infraroodcamera een veel grotere beeldhoek heeft, kan de Roman-telescoop efficiënter onderzoek doen dan andere ruimtetelescopen. Onderzoekers krijgen immers grotere beelden van het heelal voor hun onderzoek.

Daar staat tegenover dat Hubble en James Webb meer data opleveren over kleinere delen van het heelal die zij in beeld brengen. Het idee is dat Roman de grotere scans maakt, waarna onderzoekers met Hubble en James Webb van specifiekere zones gedetailleerdere opnames kunnen maken.

Eerste scans komen begin volgend jaar

NASA verwacht begin 2027 de eerste scans van Roman te kunnen delen. De telescoop heeft een missieduur van vijf jaar, die eventueel met nog eens vijf jaar verlengd kan worden. De telescoop verbruikt brandstof om zijn positie aan te passen en zo specifieke scans te kunnen maken. Waarschijnlijk zal een gebrek aan brandstof het uiteindelijke einde van Roman betekenen.

Europa draagt ook bij aan de missie. Zo komen de batterijen, sterrentrackers en bepaalde detectoren voor de coronagraaf van Europese bedrijven. De Europese ruimtevaartorganisatie ESA biedt ook een nieuwe antenne van 35 meter hoog in Australië aan om data te downloaden.

De telescoop is vernoemd naar Nancy Grace Roman, de astronoom die in 1961 als chef astronomie de eerste vrouwelijke leidinggevende bij NASA werd. Ze is vooral bekend door haar bijdrage aan de Hubble-telescoop en wordt door NASA aangeduid als de 'moeder van de Hubble-telescoop'.

GrapheneOS overweegt de Google Pixel 11 niet te ondersteunen. De nieuwe smartphone heeft geen ondersteuning voor MTE, een hardwarematige beveiligingsfunctie die bepaalde exploits tegengaat. Deze zat wel in voorgaande Pixel-toestellen, maar is er om onduidelijke redenen uitgehaald.

Het team achter het op privacy gerichte alternatieve Android-OS zegt een gedeeltelijke port voor de Pixel 11 te hebben. Die is nog niet af, omdat de Pixel 11 MTE niet blijkt te ondersteunen.

MTE staat voor Memory Tagging Extension en is een hardwarematige beveiligingsfunctie die socmakers in Arm-chips kunnen opnemen. MTE 'verbetert de bescherming tegen bijna alle remote exploits en vele lokale exploits sterk', zegt GrapheneOS. Google gebruikte MTE sinds de Pixel 8-serie uit oktober 2023 in de Tensor-soc.

'Gebrek aan MTE is beveiligingsdowngrade'

In de Pixel 11 zit volgens GrapheneOS geen MTE. Het is niet duidelijk waarom dit stukje hardware ontbreekt. In theorie zou het alternatieve OS alsnog naar de Pixel 11 geport kunnen worden, maar dan zonder die MTE-ondersteuning. Maar het gebrek aan MTE is 'een grote beveiligingsdowngrade voor GrapheneOS', aldus het team achter het OS.

De ontwikkelaars zeggen dat ze nu niet weten wat ze moeten doen. Het lijkt erop dat ze de knoop niet hebben doorgehakt. 'Maar misschien is het beter als we de Pixel 11-serie volledig overslaan', zeggen ze.

Mogelijk bevat Pixel 11a wél MTE

Het team hoopt dat de Pixel 11a nog wel MTE bevat. De Pixel 10a gebruikte namelijk de soc van de 9a, dus hoopt GrapheneOS dat de Pixel 11a ook de soc van de 10 gebruikt en daarmee wel MTE heeft. GrapheneOS stopt dus nog niet definitief met Pixel-toestellen.

Het ontbreken van MTE is ook niet het einde van GrapheneOS. Motorola maakte eerder dit jaar bekend GrapheneOS te gaan ondersteunen. Het eerste toestel moet volgend jaar uitkomen. Die heeft ook ondersteuning voor MTE.

De grote muzieklabels Sony en Warner Chappell klagen Anthropic aan wegens 'grootschalige diefstal' van muziek. Het AI-bedrijf zou duizenden nummers hebben gedownload om Claude te trainen, zonder toestemming van de muzieklabels. De labels eisen een flinke schadevergoeding.

De muzieklabels verwijzen in hun aanklacht naar een eerdere rechtszaak tegen Anthropic, waarin het AI-bedrijf erkende dat het materiaal had gedownload via bronnen als LibGen en PiLiMi. Dit zijn zogenemde shadow libraries: talloze boeken en andere documenten waar normaal voor betaald moet worden.

Sony en Warner Chappell zeggen dat in die shadow libraries ook lyrics en bladmuziek voor 'honderden of meer' muzieknummers van de twee muzieklabels zitten. Het gaat bijvoorbeeld om nummers als Livin' On a Prayer, September, Great Balls of Fire, Ramblin' Man en Hallelujah.

'Volledige omvang van de diefstal is nog niet bekend'

De muzieklabels 'weten nog niet wat de volledige omvang van Anthropics illegale downloads is', omdat het AI-bedrijf 'cruciale details van zijn inbreuk blijft verbergen'. De auteursrechteigenaren weten ook niet hoe Anthropic de downloads heeft gebruikt. Ze hopen hier in discovery achter te komen. Dit is een juridische fase in een rechtszaak, waarbij Anthropic bijvoorbeeld documenten moet overhandigen of interviews mogelijk moet maken.

Anthropic zou ook op andere manieren aan songteksten zijn gekomen, zoals door fysieke boeken te scannen en via websites als Musixmatch en LyricFind. Claude zou deze songteksten weer illegaal verspreiden door ze in antwoorden aan gebruikers te geven. Zo zou Anthropic ook inbreuk maken op de auteursrechten van de labels, stellen ze.

Warner Chappell en Sony eisen een schadevergoeding van Anthropic. Ze noemen geen vast bedrag, maar hebben het onder meer over 150.000 dollar per inbreuk. De labels stellen dat Anthropic 'tienduizenden' nummers heeft gestolen, dus zou de totale schadevergoeding tot in de miljarden kunnen lopen.

Anthropic schikte eerder dit jaar al voor 1,5 miljard dollar met boekenuitgevers. Toen ging het ook om shadow libraries. "Voor Anthropic is dat kennelijk simpelweg wat het kost om zaken te doen, gezien het gehele bedrijfsmodel gebaseerd is op diefstal van auteursrechtelijk beschermd materiaal", schrijven de muzieklabels in de nieuwe aanklacht.

De digitale omgeving van het Centraal Justitieel Incassobureau is sinds vrijdagmiddag gesloten. Door 'een interne technische fout' liet het platform boetes en strafzaken aan andere mensen zien. Om te voorkomen dat dit nogmaals gebeurt, is MijnCJIB voorlopig dicht. De Nederlandse overheidsdienst werkt aan een oplossing.

"Door een interne technische fout in de systemen van het CJIB is gedurende een korte periode een deel van de verkeersovertredingen en strafzaken aan de verkeerde personen gekoppeld", zegt het CJIB. 'Mogelijk' zijn er ook brieven gestuurd met deze verkeerde informatie. De dienst onderzoekt dit nog.

MijnCJIB is voorlopig dicht, om te voorkomen dat meer mensen informatie van anderen zien. "Veel zaken zijn vrijdag alweer aan de juiste personen gekoppeld", zegt de dienst. Het is niet duidelijk hoeveel mensen het datalek treft. Dit datalek is wel bij de Autoriteit Persoonsgegevens gemeld.

Het is niet duidelijk wanneer MijnCJIB weer opent. Mensen met dringende vragen kunnen bellen of chatten met het CJIB.