NASA kiest Nederlands detectiesysteem voor Prima-ruimtetelescoop

NASA kiest detectietechnologie van Nederlandse bodem voor de nieuwe ruimtetelescoop die het in 2033 wil lanceren. De PRobe far-Infrared Mission for Astrophysics (Prima) wordt de eerste ruimtetelescoop met een actief gekoelde spiegel: op 4,5 kelvin. Daardoor is Prima veel gevoeliger.

De actief gekoelde spiegel verlaagt de ruis in de waarneming. Hierdoor is de nieuwe ruimtetelescoop duizend tot honderdduizend keer gevoeliger dan bestaande ruimtetelescopen. Dit meldt de Space Research Organisation Netherlands (SRON), het Nederlandse expertise-instituut voor ruimteonderzoek. SRON is samen met de TU Delft en de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) door NASA gekozen om het hypergevoelige detectiesysteem, de behuizing en de isolatie van het Primager-instrument te leveren.

Ver-infrarood en cameraverblinding

Volgens planning wordt de Prima-telescoop in 2033 gelanceerd. Die gaat dan naar Lagrangepunt L2 om vanaf daar de allereerste sterrenstelsels in het heelal te observeren. Rond die oeroude sterrenstelsels zweeft veel stof waar gewoon licht niet doorheen komt. Infraroodlicht dringt wel door dat stof heen. Door de uitdijing van het heelal komt dat licht uiteindelijk als ver-infraroodlicht aan bij de aarde. Dit is volgens SRON precies de golflengte van de meeste warmtestraling, waardoor een ongekoelde spiegel van een ruimtetelescoop de camera effectief verblindt.

Prima-ruimtetelescoop van NASA. Bron: SRON

Reacties (40)

[PilatuS]

Hoe is dit te vergelijken met Webb die speciaal gemaakt is voor redshifted licht ? Webb kan nu al dingen zien die pas net na de big-bang gevormt zijn. Dit zonder die actieve koeling. Wat mogen we verwachten van deze tegenover wat Webb nu doet ?

[floris martens]

Webb heeft zeker actieve koeling! (al dan niet de spiegel, maar wel intern)

Webb heeft meerdere instrumenten, maar het instrument dat in het mid-infrared (5-24 micron) kijkt (MIRI) heeft een actieve cryocooler. NIRCAM (1-5 micron) wordt passief gekoeld.

Hoe dieper je in het infrarood komt, hoe meer de warmte van je instrument zelf een noise source wordt.

Tevens gaat Prima veel verder het infrarood in dan webb. Beetje te vergelijken met hoe Hubble (optisch/beetje uv) en Webb (IR) tegenover elkaar staan, allebei hun eigen niche.

Prima is meer een (significante!!) upgrade van Herschel (Wikipedia: Herschel Space Observatory) dan dat het te vergelijken is met Webb.

[Reactie gewijzigd door floris martens op 24 september 2026 20:58]

[robvanwijk]

Webb heeft zeker actieve koeling! (al dan niet de spiegel, maar wel intern)

Voor mijn gevoel is het moeten koelen van de spiegel wel een significante stap verder dan het koelen van de sensoren.

Besef even goed hoe belachelijk dit probleem eigenlijk is... Je hangt een telescoop in de ruimte, zodat ie vanzelf langzaam maar zeker afkoelt. Maar dan nog zou de waarneming verpest worden door het licht dat de spiegel zelf uitstraalt (dus niet weerkaatst), omdat ie zo warm is. Hoe warm durf ik niet te zeggen, maar thermische straling (Stefan-Boltzmann) neemt af met de vierde macht van temperatuur, dus normaal gesproken zal een satelliet al snel koud genoeg zijn dat dat verwaarloosbaar is. Maar nee, Prima moet zijn spiegel koelen tot 4,5 K omdat ie anders te "infraroodgloeiend" is... Het is niet alleen verbazend welke problemen moderne wetenschap op kan lossen, ik vind het soort problemen dat opgelost moet worden, omdat moderne techniek er nou eenmaal tegenaan loopt, net zo verbazend.

[DropjesLover]

An sich is de ruimte extreem koud, maar wij zitten in de buurt van een bolletje kernfuserend gas dat behoorlijk wat warmte produceert...
Zelfs na filtering en reflectie van onze dampkring is dat nog dik 1000W/m2.

[robvanwijk]

De JWST heeft een "sunshield" om opwarming door de zon zoveel mogelijk te voorkomen. Het is me niet gelukt om expliciete informatie te vinden over hoe Prima dat probleem oplost, maar ik vermoed dat de "plaat" (in de illustratie bij het artikel: aan de bovenkant) hetzelfde doel dient. Het zou raar zijn om je spiegel te koelen terwijl de rest van de telescoop lekker ligt te zonnen.

Omdat ik er weinig concreets over kon zeggen (en omdat ik de neiging heb veel te lange walls-of-text te schrijven) had ik dat helemaal weggelaten uit mijn vorige reactie. Maar je hebt gelijk; bij een punt dat zo overduidelijk belangrijk is had ik er toch een zinnetje aan moeten wijden.

[CivLord]

Dat is een deel van het probleem, dat WEB deels oplost door een groot zonnescherm.

Een probleem dat veel minder makkelijk is op te lossen is dat werkende elektronica zelf ook veel warmte genereert. Die warmte verspreidt zich door geleiding veel beter naar alle onderdelen van de satelliet dan dat het door radiators de ruimte in te stralen is.

Zelfs in de verste, koudste uithoek van het heelal zal een satelliet met een simpel klokje langzaam oververhitten, wanneer de door dat klokje gegenereerde warmte niet op de een of andere manier uitgestraald wordt.

Actieve koeling is in feite weinig anders dan koelingsloop waarmee je een beetje extra warmte genereert om koelvloeistof langs een warme component te pompen, waardoor dat component zijn warmte aan de koelvloeistof kwijt kan, waarna die koelvloeistof door een grote radiator gepompt wordt, waar de warmte uitgestraald kan worden. Dat uitstralen is een erg inefficiënte manier om warmte kwijt te kunnen, maar het is de enige manier die in de ruimte beschikbaar is.
(Ik weet dat een koelsysteem iets gecompliceerder is, met verdamping- en condensatiestappen, maar uiteindelijk moet alle warmte uitgestraald worden.)

[graey]

Nouja, de ruimte koelt natuurlijk niet per definitie snel af. In een vacuüm is het ook een stuk moeilijker temperatuur kwijt te raken, er is geen gas of andere stof om te geleiden. Daarnaast is er wel veel hitte door straling, afhankelijk van je rotatie t.o.v. de zon.

[jeroenathome]

Nog beter beeld dan Webb nu maakt. De constructie lijkt ook veel op Webb op de gekoelde spiegel na.
De Webb telescope heeft een levensverwachting van 10 jaar. Ze gaan ervan uit dat het tot meer als 20 jaar kan worden als alles mee zit. Webb is in 2021 gelanceerd.
Het is eerder de opvolger van Webb dan dat de PRIMA naast Webb gaat werken.

Voordat deze wordt gelanceerd gaan nog meer telescopen de ruimte in. In de link een overzicht wat in de planning staat.

[Reactie gewijzigd door jeroenathome op 24 september 2026 20:30]

[floris martens]

Ik zou niet zeggen dat het beeld opzich beter wordt. De spiegel is flink kleiner dan Webb, en de golflengte flink hoger, dus de resolutie is signififcant lager.

Het is voornamelijk dat er een compleet andere sensor in zit, met een compleet ander frequentie range, dus vergelijken is zowieso lastig.

Het is eerder een directe upgrade van Herschel (Wikipedia: Herschel Space Observatory).

[MSalters]

Webb loopt van 0.6 micrometer tot 28. Prima loopt van 24 tot 264 um. Bijna geen overlap dus.

[Sten Vollebregt]

Meer informatie over de fascinerende technologie achter de detector kan je hier lezen: https://www.sron.nl/actueel/20-jaar-kids/

Deze worden in de cleanrooms van SRON en de TU Delft gemaakt. Het speciale infraroodfilter dat erop komt is ontwikkeld door SRON en de RUG.

[Cristan]

Super gaaf! Sowieso vind ik dat er hier wel plaats is voor meer ruimtenieuws. Bijvoorbeeld het feit dat de Roman ruimtetelescoop is gelanceerd. Dit gaat effectief de vervanging van Hubble worden. Je zou zeggen dat dit groter nieuws zou zijn.

[Armselig]

Oh ik dacht dat James Webb de vervanger voor Hubble was.

[Cristan]

Beide hebben verschillende doelen. Webb is inderdaad veel krachtiger dan Hubble en is met wat fantasie te beschouwen als een spirituele opvolger, maar kijkt in het infrarode spectrum, dus niet helemaal vergelijkbaar. Roman is meer vergelijkbaar met Hubble in wat het kan zien, maar kan onder andere een gigantisch stuk groter deel van het universum per dag observeren.

[mrdemc]

nieuws: NASA lanceert Roman-telescoop voor onderzoek naar planeten en donkere...

Staat er gelukkig ook tussen, wel van even geleden

[carpebios]

Hij is toch niet de vervanger? Volgens mij hebben ze juist verschillende functies. Roman voor groter beeld en Hubble om in te zoomen op kleine delen dacht ik.

[Aikon]

Graden kelvin? Minstens de helft vd tweakers trekt nu de haren uit z'n hoofd, ik iig wel.

[CPV]

Kelvin is ook een temperatuurschaal, meestal gebruikt voor heel lage temperaturen.
0 graden Kelvin in zo'n -273 graden Celsius, het absolute nulpunt, waar de atomen stil staan.4,5 gr Kelvin is dus -268,5 gr Celsius.

Daarnaast heb je natuurlijk de Fahrenheit schaal en ook de schaal van Réaumur.
(Het mooie van standaarden is, dat je zoveel te kiezen hebt ).

[Scynthus]

Dit klopt helemaal, maar het punt is dat Kelvin zonder graden gebruikt hoort te worden. Het is dus 4,5 Kelvin, niet 4,5 graden Kelvin.

[CPV]

Right!

[CivLord]

Maar het verschil tussen 4,5 Kelvin en 5,5 Kelvin is één graad Celsius. Eén Kelvin is op zichzelf betekenisloos, tenzij je -272,16 graden Celsius bedoelt.

En de belangrijkste (zoniet enige) reden waarom het 10 Kelvin en en niet 10 graden Kelvin, maar wel 10 graden Celsius (en graden op elke andere temperatuurschaal) is dat het makkelijker is om 10 K te schrijven dan 10^o K.

En de enige mensen die er keer op keer over vallen dat graden Kelvin gezegd/ geschreven wordt zijn diegenen die willen laten blijken hoe elitair ze zichzelf verheven voelen boven het gepeupel.
In wetenschappelijke literatuur is het Kelvin, in de rest van alle communicatie gebruik je graden Kelvin om aan iedereen duidelijk te maken het dat je het over een temperatuur hebt.

[Mathijs Kok]

.4,5 gr Kelvin is dus -268,5 gr Celsius.

Nee. je bedoelt '4,5 Kelvin is dus -268,5 gr Celsius.'

[CivLord]

Hoeveel? -68.5 gram Celsius? Hoeveel is dat in ounces Farenheit?

[theobril]

Uhm ik niet, terwijl ik nog niet kaal ben. Hoe had je het weergegeven willen hebben, -268,65 graden Celcius?

[imqqmi]

Je verward Kelvin waarschijnlijk met Fahrenheit.

[R_Zwart]

Zo heb ik het wel,geleerd op de havo.

[Reactie gewijzigd door R_Zwart op 25 september 2026 06:54]

[jmmk]

Even opgezocht hoe het zit:

Je zegt geen graden bij kelvin omdat kelvin een absolute schaal is die bij het absolute nulpunt begint.

Waarom geen graden?

• Willekeurig vs. Absoluut: Het woord 'graad' betekent dat een schaal een willekeurig gekozen nulpunt heeft (zoals het vriespunt van water bij Celsius of een willekeurig zoutmengsel bij Fahrenheit).
• Het absolute nulpunt: 0 kelvin (0 K) is het absolute nulpunt: er is geen thermische energie meer en moleculen staan volkomen stil. Je kunt niet kouder gaan dan dit punt, waardoor een negatieve temperatuur niet bestaat.
• Naamswijziging: Vroeger sprak men nog wel van "graad Kelvin" (met het symbool °K). In 1967 heeft de Internationale Conferentie voor Maten en Gewichten officieel besloten om het woord 'graad' en het gradenteken (°) te schrappen. De eenheid heet sindsdien puur kelvin met als symbool K.

[Pietopdeheuvel]

Natuurkunde 1.0.1.

[mbb]

Het woord 'graad' betekent dat een schaal een willekeurig gekozen nulpunt heeft (zoals het vriespunt van water bij Celsius of een willekeurig zoutmengsel bij Fahrenheit).

Voor mij was 'een graad' de eenheid (unit, delta tussen 0 en 1 Kelvin) waarin iets gemeten wordt, en die staat los van het startpunt van meten - en gelijk aan/afgeleid van de eenheden van Celcius, waar diezelfde maat wel graden heet, en arbitrair is.

Overigens als het kiezen van het absolute nulpunt net zo 'willekeurig' als elk ander startpunt voor een schaal, het blijft een door mensen gedefinieerde standaard.

[CivLord]

Laat me raden. Je heb ChatGPT gevraagd hoe het zit en die kwam met een antwoord dat er indrukwekkend uit ziet.
Als reden is het eerste punt onzin. De twee andere punten zijn uitleg en ook geen verklaring.

Eind jaren zestig werd steeds meer en meer onderzoek verricht naar en bij lage temperaturen, waarbij de schaal van Kelvin gebruikt werd. En iedere keer dat graad-symbool opschrijven kon veel verwarring opleveren en was lastig. 10^o K een beetje slordig/ haastig opgeschreven kon al snel gelezen worden als 100.000 ergens van.

[rbr320]

Dikke PRIMA dat we dit mogen leveren!

[Pathogen]

We zijn er weer bij en dat is prima

[Roberto4646]

Wauw 4.5 Kelvin. Weet iemand hoe het werkt? Omdat de deeltjes nog minder tot niet bewegen bij 4.5 Kelvin is er dan meer dichtheid dus meer reflectie etcetera op de spiegel? Wat voor een sensor zouden ze daar gebruiken?

[MSalters]

Infrarood is warmtestraling. De spiegel wordt gekoeld om te voorkomen dat we foto's maken van de warmte van de spiegel zelf.

[demartijn]

Logisch. Het is dan ook een prima detectiesysteem .

[ZeRoC00L]

En dan heeft de eu helemaal geen betekenis in de ruimtevaart. Qua lanceer mogelijkheden (en ontwikkeling) loopt de eu enorm achter.

[Roberto4646]

En dan heeft de eu helemaal geen betekenis in de ruimtevaart. Qua lanceer mogelijkheden (en ontwikkeling) loopt de eu enorm achter.

Wow "Helemaal geen betekenis" 👀

Bedrijven zoals Airbus Defence and Space, Thales Alenia Space en OHB horen wereldwijd bij de absolute top in het bouwen van communicatie- en onderzoekssatellieten, en zijn allemaal Europese bedrijven.

Europa heeft de meest geavanceerde vloot satellieten ter wereld voor het monitoren van de aarde, het klimaat, oceanen en de atmosfeer. De Sentinel-satellieten leveren cruciale data voor de hele wereld. Doe zelf maar even Googlen, of ducken das beter.

Het Europese Galileo-netwerk is nauwkeuriger en geavanceerder dan het Amerikaanse GPS-systeem of het Russische GLONASS, ook hier heb je geen link voor nodig hoop ik.

Maar...

De markt voor commerciële lanceringen wordt momenteel zwaar gedomineerd door de VS, daar heb je dan weer gelijk in.

Maar "Helemaal geen betekenis" is verre van juist gelukkig.

[mbb]

Oh daar is NASA zelf al mee bezig:

Isaacman said this means NASA must make better decisions on when and how to work with international partners. Other nations have a place in NASA’s programs, but only if they can meaningfully contribute to the mission, he said.

“I will tell you, though, and this is right from the top from the president of the United States: We’re only doing good deals, and we haven’t always done good deals,” Isaacman said. “There was absolutely a time where we were trying [to] make everyone happy. Let’s get a lot of flags together for a great press release, and it can [be], and absolutely has been, at times, a drag on the mission instead of accelerating it. You can’t do that, and we’ve changed that now, and as a result, good deals are happening.”
...
“That is the expectation we set for everyone,” Isaacman said. “You’re not just going to bring us a list and say, ‘I will do this regardless if it helps the mission or competes with US industry and what US industry is trying to accomplish on the Moon.’ That is not going to work. We need meaningful contributions now. The game has changed.”

https://arstechnica.com/space/2026/09/nasa-chief-im-only-interested-in-good-deals-from-international-partners/

[CivLord]

Leuk, maar complete onzin. Puur voor de MAGA bühne.

Zo'n verzameling vlaggen deed het inderdaad leuk op persconferenties, maar wanneer je niets in te brengen had kwam je daar echt niet tussen.

Het zijn juist vaak de andere landen geweest die over NASA hebben lopen klagen bij internationale ruimtevaartprojecten. NASA beloofde ze samen te kunnen werken in een groots project (zoals het ISS, maar bv. ook verschillende Mars-missies), waarna het project fors werd teruggeschroefd en er vaak geen ruimte meer was voor de inbreng van de wat kleinere landen.

De insteek van NASA is altijd geweest: "Hoeveel kunnen anderen bijdragen, om het project zo groot en ambitieus mogelijk te maken?" Wat gaandeweg het project omsloeg naar: "Hoeveel kunnen anderen bijdragen om kostenstijgingen om budget-cuts te compenseren?"