Het nieuwe kabinet heeft een primeur: we hebben een staatssecretaris van Digitalisering. D66'er Alexandra van Huffelen was demissionair al verantwoordelijk voor het oplossen van de toeslagenaffaire, maar gaat de komende jaren toezien op het digitaliseringsbeleid van heel Nederland. Dat is een lastig karwei; er is immers geen precedent voor haar ambt. Sinds begin deze maand weten we wat haar 'hoofdlijnen beleid voor digitalisering' zijn. Van Huffelen wil onder andere gaan toezien op digitalisering van de overheid en het aanpakken van techbedrijven in Europees verband. We spraken de staatssecretaris toen ze op een werkbezoek in Straatsburg was, over haar plannen en of ze wel kan programmeren.
Waarom bent u daar?
"Ik ben nu op een conferentie die gaat over de dienstverlening van overheden. Daarbij zijn een paar dingen besproken, bijvoorbeeld hoe je organiseert dat alle takken van de overheid beter met elkaar kunnen samenwerken. Nu hebben de Belastingdienst, het UWV en DUO allemaal nog hun eigen systemen. Idealiter wil je dat allemaal aan elkaar verbinden rondom levensgebeurtenissen. Als je gaat studeren, trouwen, verhuizen, een kind krijgt: dat zou allemaal op één plek geregeld moeten worden. Sommige Europese landen zijn daar al ver in, zoals sommige Baltische staten en Zweden."
"We hebben het ook gehad over de plannen rondom een digitale identiteit of een wallet waarin je al je documenten in een app kunt bewaren. Er worden daar in sommige landen al mooie dingen mee gedaan, maar er zijn ook nog veel vraagstukken rondom privacy en wie welke data kan krijgen."
Projecten als deze zijn groot en complex. Bij veel andere ict-projecten van de overheid, zoals de Omgevingswet of bij de Belastingdienst, blijkt dat juist die omvang en complexiteit een groot obstakel vormen om beleid goed uit te kunnen voeren. Is dat hier niet ook een risico?
"Dat kan zo zijn, ja. Er zijn manieren om zulke vraagstukken beter te organiseren, bijvoorbeeld door onderdelen zoals systeemopbouw of architectuur of security op te knippen in losse onderdelen. Maar het punt is: we kunnen niet wachten met dit doorvoeren tot we al onze ict helemaal op orde hebben. Juist de dienstverlening moet op orde zijn, liefst ook digitaal."
'Juist de dienstverlening moet op orde zijn, liefst ook digitaal'
"We moeten daarom ook naar de voorkant kijken, naar hoe we burgers het best kunnen helpen. Wat is er aan de voorkant van een systeem nodig zodat je niet aan de achterkant te maken krijgt met een enorme hoeveelheid complexe systemen? Je moet niet meteen zeggen: 'Het is zo complex, dus doen we maar even niks'."
In uw beleidsbrief schreef u al dat het belangrijk is dat de Nederlandse overheid digitaal sterk is. De overheid heeft op dat gebied, bijvoorbeeld bij de Belastingdienst, geen beste reputatie.
"Ik werkte hiervoor aan het oplossen van de toeslagenaffaire. Ik heb gezien wat er fout kan gaan als je als overheid je zaken niet goed regelt. Je kunt de dienstverlening zo slecht maken dat mensen niet meer weten waar ze terechtkunnen. En bij de Belastingdienst speelde natuurlijk het verkeerde gebruik van algoritmen een rol, waardoor ze biased werden en verkeerde mensen ergens uitpikten. Ik weet daarom dat je zaken heel slecht kunt regelen."
"Tegelijk ben ik er ook van overtuigd dat de overheid het ook goed kan doen. Daarvoor heb je de juiste waarborgen nodig, zodat we niet de fouten van de toeslagenaffaire herhalen."
De overheid gaat die software niet zelf maken; op welke manier helpt het bedrijfsleven daarin mee?
/i/2003711710.png?f=imagemedium)
"We hebben nu al goede samenwerkingen met het bedrijfsleven en ook met wetenschappers; dat moeten we blijven doen. Ik ben blij dat dat nu gebeurt. De corona-apps zijn daar goede voorbeelden van. Toen hielpen veel hackers en wetenschappers ons mee. Ook bij andere projecten, zoals DigiD, zijn veel bedrijven betrokken waardoor dat goed werkt. En sommige bedrijven hebben heel goede oplossingen voor hun klanten; daar kunnen we dingen van kopiëren."
Voormalig staatssecretaris Raymond Knops van Binnenlandse Zaken beloofde in 2020 dat de overheid de semiopenbare opzet voor het ontwikkelen van CoronaMelder vaker zou gaan gebruiken. Tot nu toe is dat nog niet echt gebeurd. Waarom niet?
"We hebben sindsdien ook niets meer zoals een corona-app gemaakt, maar we willen dat nog steeds wel vaker doen. Het is ontzettend belangrijk dat mensen meedenken, maar vooral ook 'tegendenken'. Zeker mensen die bij privébedrijven werken, denken veel na over wat je wel en niet moet opslaan of hoe je een app maakt zonder data weg te geven. Ik vind die samenwerking belangrijk, maar een groot deel van dat proces is nog in ontwikkeling. Ik wil een adviesgroep opzetten die zo'n samenwerking mogelijk maakt. Een deel van mijn beleidsbrief is ook opgesteld op basis van gesprekken met mensen die juist zeiden dat dit zo belangrijk was."
In uw beleidsbrief beschreef u ook een aanpak voor bigtechbedrijven. In het regeerakkoord stond dat Nederland in Europees verband 'de marktmacht van grote tech- en platformbedrijven gaat aanpakken'. Hoe wil u dat gaan doen? Wat wordt de rol van Nederland daarin?
"We zien dat de transformatie naar digitalisering op sommige punten uit de hand is gelopen. De grote platforms hebben een te dominante rol gekregen. Dat is een reden voor Europa om daarmee aan de gang te gaan; we moeten zowel de marktmacht van die partijen aanpakken als de manier waarop ze informatie weergeven of hoe hun algoritmen werken. Dat laatste leidt namelijk al snel tot polarisatie."
"Het aanpakken van die macht is belangrijk voor Europa, maar we kunnen niet alles samen doen. Niet alle desinformatie of regulering van kunstmatige intelligentie kan op Europees niveau worden aangepakt. Je moet dat ook nationaal doen. Plus, het is belangrijk dat Nederland helpt met het vormgeven van die regelgeving. We moeten zorgen dat die voldoet aan de eisen die wij stellen, bijvoorbeeld dat AI transparant is."
"Een ander voorbeeld waarvan ik zelf denk dat het heel belangrijk is, is hoe burgers toestemming geven voor dataverzameling. Zelf klik ik ook al heel snel op het accepteren van alle cookies in een pop-up, maar we moeten van het idee af dat dat betekent dat we toestemming geven."
Landen als België, Frankrijk en Duitsland willen de meeste van die dingen ook. Sterker nog, de meeste Europese landen lijken op het gebied van bigtechregulering grotendeels op één lijn te zitten. Wat maakt Nederland daarin anders?
'Nederland is een stuk terughoudender met wat er in de digitale wallet moet komen'
"In Nederland is de digitalisering veel verder gevorderd dan in veel andere landen. Ook zijn er echt wel verschillen in hoe hier politiek over gedacht wordt. Neem het voorbeeld van de digitale wallet. Sommige landen zeggen: 'Gooi alles daar maar in'. Andere landen, waaronder wij, kijken veel meer naar de mogelijke privacy-issues. Als ik spreek met Europarlementariërs, zie ik dat er echt nog veel discussies te voeren zijn. Sommige politici willen meer ruimte voor de industrie terwijl anderen juist het tegenovergestelde willen. Het is belangrijk dat we daarin positie kiezen."
Heeft Nederland daar wel iets in te zeggen?
"Dat denk ik wel ja. In Europa wordt echt wel naar Nederland gekeken omdat we progressief zijn op het gebied van digitalisering maar ook goed blijven kijken naar mensenrechten of de AVG."
"Zulke beslissingen maken we ook niet alleen voor Europa, maar ook voor onszelf. We moeten ook in Nederland een positie innemen. Niet alle EU-wetgeving geldt ook precies zo in Nederland. Denk aan de algoritmetoezichthouder die onder de Autoriteit Persoonsgegevens komt te vallen. We moeten bepalen wat die nou precies gaat doen en hoe die verschilt van de Europese waakhond, wat de verschillen zijn: wat vinden wij, wat vindt de AP? Veel van de discussie is eensluidend, andere dingen weer niet."
Veel partijen, waaronder coalitiepartijen VVD, CDA en uw eigen D66, pleitten er in hun verkiezingsprogramma's voor dat grote techbedrijven worden opgesplitst in Europees verband. In het regeerakkoord staat dat laatste niet zo expliciet benoemd en gaat het alleen over 'het aanpakken van de markt- en datamacht van grote tech- en platformbedrijven'. Waarom is dat?
"Mijn uitgangspunt is wat er in de Europese Digital Markets Act staat. Daarin gaat het over het opbreken van de macht van techbedrijven. We moeten er eerst voor zorgen dat publieke grondrechten goed worden vastgelegd in onze digitale samenleving. Het reguleren van deze bedrijven valt daaronder. Opbreken is dan misschien wat anders, maar het gaat erom dat hun marktmacht en de manier waarop deze bedrijven de markt en de consument manipuleren, worden aangepakt. Het gaat dan over de macht en de omvang die de bedrijven hebben."
U heeft zelf geen achtergrond in de ict. Veel tweakers vinden dat opvallend; zou het niet beter zijn om veel praktijkkennis te hebben?
'Ik kan niet programmeren, maar ik heb wel veel ervaring met ict'
"Het is niet alsof ik helemaal geen ervaring in de ict heb. In mijn eerdere werk in de energiesector en het openbaar vervoer was ik betrokken bij grote ict-projecten. Neem de Noord/Zuidlijn. Minimaal de helft van dat werk ging over ict. Ook bij de toeslagenaffaire had ik veel te maken met algoritmen."
"Kijk, ik kan niet programmeren; daar heb ik geen ervaring mee. Ik kan me voorstellen dat iemand zegt dat het toch mooi zou zijn als een politicus daar alles over weet. Die persoon ben ik niet, maar ik heb wel veel ervaring. Ik ben er vooral om met experts van zowel het ministerie als erbuiten te praten. Dat ik niet de programma's zelf kan schrijven, betekent niet dat ik niet kan kijken naar de kansen en bedreigingen van digitalisering en welke regulering daar goed bij werkt. Maar de tijd zal het leren, ik ben pas net twee maanden begonnen."
Update: in het artikel stond eerst dat Nederland het eerste Europese land met een bewindspersoon voor digitale zaken is, maar dat klopt niet. Die zijn er ook in België en Duitsland.
Stem op je favoriete onderwerpscategorie
Ben je Plus-abonnee? Dan horen we graag van je in welke onderwerpscategorieën je meer Plus-artikelen zou willen lezen. Je kunt stemmen in het Aboforum.