Van 5000 naar 699 euro: geprinte oled waagt een comeback

Inkjet-printed oled

Hier in de Benelux kennen we TCL nog vooral van televisies. Dat zijn over het algemeen opvallend grote lcd-toestellen met opvallend lage prijzen, voorzien van duizenden miniledzones voor zeer heldere hdr.

Ook op monitorengebied wil TCL de komende jaren sterk groeien. Voorlopig gebeurt dat nog met lcd-panelen uit de eigen fabriek van TCL CSOT, aangevuld met oledmonitoren op basis van woledpanelen van LG. Begin dit jaar liet TCL al de 32X3A zien, een 32"-oledscherm met 3840x2160 pixels en een ingebouwd Bang & Olufsen-speakersysteem in de voet.

TCL 27X3B naast 32X3A

Op de IFA toont TCL voor het eerst de kleinere broer: de 27X3B. Dit model heeft een 2560x1440-pixelresolutie en hetzelfde tandemoledpaneel dat we eerder zagen in schermen zoals de ASUS XG27AQWMG en Gigabyte MO27Q28G. Dat betekent een nog iets hogere maximale helderheid van 1500cd/m² (de 32X3A piekt op 1300cd/m²). TCL kiest bovendien voor een glimmende coating, waar de 32X3A is voorzien van een mat paneel.

TCL 27X3B

De 27X3B heeft hetzelfde extreem platte design, met dezelfde voet annex luidspreker met Bang & Olufsen-logo. Het scherm wordt gemaakt in verschillende kleuren, maar in Nederland krijgen we voorlopig alleen de zilveren versie. TCL verwacht dat het scherm in oktober of november in de winkels ligt voor ongeveer 1000 euro.

Panelen uit de printer

Terwijl de consumententak van TCL zijn eerste woledschermen introduceert, is de paneelfabriek TCL CSOT bezig met een hele nieuwe oledtechnologie: inkjet-printed oled (ijp-oled). Ijp-oledpanelen zijn simpeler opgebouwd dan de QD-oled- en woledpanelen die je nu in monitoren ziet, en in theorie goedkoper te produceren. Als we TCL mogen geloven, hebben we in de toekomst dus de keuze uit drie soorten oledschermen: QD-oled, woled en ijp-oled.

Bij ijp-oledpanelen wordt oledmateriaal, zoals de naam al zegt, geprint op een substraat. Dat is een heel andere manier van produceren dan bij QD-oled- en woledpanelen: daarbij wordt het materiaal afgezet door opdampen. Op die manier gaat er meer kostbaar oledmateriaal verloren dan bij ijp-panelen, waarbij het materiaal heel precies wordt aangebracht.

Het printproces (midden) werkt heel anders dan de eerder gangbare manieren om oledschermen te produceren, door middel van opdamping. Links de productie van een rgb-oledscherm door middel van een metalen masker (FMM) voor de verschillende primaire kleuren. Dit soort schermen zie je in smartphones, tablets en laptops. Rechts de productie van een oledscherm op televisieformaat; daarbij wordt geen metalen masker gebruikt, omdat er maar één kleur oledmateriaal wordt aangebracht.

Net als de oledschermen in smartphones en laptops gebruiken de ijp-panelen rood, groen en blauw oledmateriaal. De subpixels geven dus licht in de juiste kleur en hebben geen aparte laag kleurfilters nodig, zoals woled- en QD-oledpanelen. Met opdampen is het namelijk lastig om verschillende oledkleuren heel precies op een paneel te deponeren, zeker voor schermen van monitorformaat en groter. Het metalen masker (FMM) buigt voor hele grote panelen door.

Woled- en QD-oledschermen gebruiken dus oleds in één kleur: wit bij woledschermen, blauw bij QD-oleds. Kleurfilters geven de subpixels de juiste kleur bij woledschermen. QD-oledpanelen gebruiken quantumdots (de 'QD' in de naam) voor de kleuromzetting. Doordat de ijp-panelen geen kleurfilters nodig hebben, kunnen ze in theorie nog verzadigdere kleuren tonen.

Jarenlang proces

Ijp klinkt als de ideale oledtechniek, maar toch is die de afgelopen jaren nog niet echt van de grond gekomen. Aanvankelijk gingen de Japanse bedrijven Sony en Panasonic voor in de ontwikkeling. In 2014 begonnen ze de joint venture Joled samen met Japan Display, dat de voormalige schermdivisies van Hitachi en Toshiba combineerde.

De Joled-fabriek in Nomi, Japan

De Japanse bedrijvengroep haalde in 2019 zo'n 204 miljoen euro op om een productielijn op te zetten. Dat jaar kwamen ook al de eerste oledschermen uit met een geprint paneel, 21,6"-schermpjes met een resolutie van 3840x2160 pixels. ASUS had bijvoorbeeld de PQ22UC en Eizo de Foris Nova. Beide kostten zo'n 5000 euro en verschenen in beperkte oplage. Van de Foris Nova werden bijvoorbeeld slechts 500 stuks gemaakt.

Eizo Foris Nova

Joleds volledige productielijn zou op termijn 220.000 panelen per maand kunnen maken, zo beloofden de Japanners in 2019. Uit de fabriek zouden ook grotere 27"- en 32"-schermen rollen, die in de jaren daarna inderdaad uitkwamen. LG had bijvoorbeeld de 27EP950 en 32EP950. ASUS kwam met de ProArt PA32DC. Zo exclusief als de eerdere 22"-schermen waren ze niet, maar met prijzen van 2000 euro tot 3000 euro alsnog peperduur. De maximale refreshrate van 60Hz, zonder FreeSync, maakte ze niet erg geschikt voor gaming. Bovendien was de piekhelderheid vrij laag: hoogstens 500 tot 600 cd/m² op basis van onze eigen tests.

Ondanks de verzamelde Japanse kennis kreeg Joled het niet voor elkaar om de schermen goedkoper te maken. Naar verluidt had de lijn veel last van productiefouten, waardoor een groot deel van de gemaakte schermen moest worden weggegooid. Tot overmaat van ramp begonnen LG Display en Samsung Display rond die tijd met de productie van hun eerste oledmonitorpanelen. In 2023 vroeg Joled het faillissement aan en beëindigde de productie van zijn panelen.

LG 32EP950

TCL CSOT had in 2020 al geïnvesteerd in Joled. De fabrikant was zelf ook al bezig met onderzoek naar ijp-oled, en wilde samen met Joled onderzoeken hoe de techniek kon worden ingezet om oledtelevisies te maken. Na het faillissement van Joled kocht TCL eind 2023 de patenten, technologie en productielijn van Joled.

Nieuwe impuls

Het veel grotere TCL-concern gaf de ontwikkeling van ijp-oled een nieuwe impuls. TCL verbeterde het oledmateriaal en de opbouw om de panelen efficiënter te maken, waarmee de helderheid omhoog zou kunnen gaan. Ook de printers zelf werden verder ontwikkeld, wat tot minder fouten en lagere kosten kon leiden. De eerste ijp-oledpanelen van TCL komen uit een bestaande fabriek. Een nieuwe fabriek die de panelen op grotere schaal kan maken dan het maximum dat Joled ooit beloofde, moet in 2027 opengaan.

MSI kondigde begin augustus als eerste fabrikant een monitor aan met TCL-ijp-paneel: de PRO MAX OLED 271UPJW12. Ik zag hem twee weken geleden voor het eerst op gamescom. Het PRO MAX-scherm heeft een 27"-oledpaneel met een 3840x2160-resolutie en een refreshrate van 120Hz.

Op de IFA toonde Lenovo de ThinkVision P27UL-40, uitgerust met ditzelfde paneel. Net als de MSI-monitor is hij bedoeld voor (semi)professioneel gebruik. Dat sluit goed aan bij de nog wat lagere refreshrate van dit paneel; bestaande QD-oled- en woledschermen met deze maat en resolutie verversen op 240Hz.

Een voordeel van het ijp-paneel tegenover bestaande 27"-QD-oledpanelen is dan weer de rgb-subpixelindeling. Tekst ziet er dus zeer scherp uit, zonder enige colourfringing. Het ijp-paneel is bovendien mat afgewerkt, wat in een kantooromgeving prettiger kijkt dan de glimmende QD-oled- en woledpanelen.

Niet zo zichtbaar, maar op termijn wel interessant, is de ingebouwde automatische compensatiefunctie waarover beide schermen beschikken. Daardoor is een periodieke 'pixelverversing' niet nodig, waarvoor het scherm een paar minuten op zwart moet staan. Bij QD-oledschermen en woledschermen moet deze verversing over het algemeen minstens elke 24 uur worden gedraaid.

Hoewel de refreshrate van 120Hz nog wat lager ligt, komen andere specificaties van de nieuwe schermen aardig in de buurt van huidige QD-oled- en woledschermen. Zo dekken ze 99 procent van de DCI-P3-kleurruimte. De VESA DisplayHDR True Black 500-certificering duidt erop dat het scherm een fullscreenhelderheid van zeker 300cd/m² biedt. De piek van 1000cd/m² die MSI noemt, ligt nog wel wat lager dan bij de recentste QD-oled- en Woledschermen.

Beide fabrikanten verwachten dat hun schermen begin 2027 in de winkels liggen. Lenovo geeft zijn ThinkVision P27UL-40 een adviesprijs van 1099 euro. MSI mikt zelfs op 699 euro. QD-oledschermen en woledschermen met dit formaat zien we nu in de Pricewatch met prijzen tussen 500 en 1250 euro.

TCL wacht op de tweede generatie

De consumententak van TCL kijkt voorlopig nog even de kat uit de boom. Het merk zegt te willen wachten op de tweede generatie van het oledpaneel van TCL CSOT voor zijn eigen schermen. Misschien licht TCL op CES begin volgend jaar een tipje van de sluier op, maar TCL verwacht een echte introductie niet voor eind 2027.

Grotere panelen dan het 27"-paneel dat nu al in massaproductie is voor de schermen van MSI en Lenovo, kan TCL CSOT in zijn oude fabriek niet maken. Dat zou dus in de nieuwe fabriek moeten gebeuren.

Het nieuwe paneel zou volgens TCL minder stroom moeten gebruiken, wat zeker belangrijk is als er een groter paneel zou volgen. TCL werkt voor de volgende versie ook nog aan een betere uniformiteit; kleine afwijkingen in het printproces kunnen in het scherm zichtbaar worden als helderheidsverschillen tussen pixels.

In het hoekje van de TCL-hal op de IFA waar TCL CSOT zijn innovaties presenteert, is ook al een voorproefje van het nieuwe paneel te zien. Energiegebruik en uniformiteit daarvan kunnen we lastig beoordelen, maar wel interessant is dat TCL een fullscreenhelderheid van 500cd/m² belooft. Dat is niet alleen aanzienlijk hoger dan wat het eerstegeneratie-ijp-paneel vermoedelijk zal halen, maar ook hoger dan wat de nieuwste QD-oled- en woledpanelen kunnen bieden.

Behalve in monitoren ziet TCL de ijp-panelen in de toekomst ook in vele andere soorten apparaten terugkomen. Zo is er al een 16"-laptop op komst met een ijp-paneel, de Lenovo Legion R9000P. Op de IFA toont TCL CSOT ook een 14"-paneel. Een dubbelvouwbaar paneel staat tussen de notebook en het nieuwe 27"-paneel in. TCL zegt dat zijn ijp-panelen zowel vouwbaar als transparant kunnen worden gemaakt.

TCL ziet nog steeds grote potentie in de techniek voor televisies: ijp-oledpanelen zouden in zeer grote formaten flink goedkoper geproduceerd kunnen worden dan woled- en QD-oledpanelen. Het zal nog wel een jaar of vijf duren voordat de eerste ijp-oledtelevisies van rond de 100" van de band rollen, zo verwacht de fabrikant.

_{Redactie: Friso Weijers • Eindredactie: Monique van den Boomen}

Reacties (21)

[freaq]

Komt er toch nog eens behangpapierTV aan

Maar idd mooi dat we wat concurrerende methodes zien, lijkt nu wel te werken.

[jhnddy]

Voor behangpapier zou ik toch de voorkeur hebben voor e-ink, dat kost niet continue stroom en doet minder pijn aan je ogen als je een muur vol hebt.

[freaq]

Voor mijn home cinema heb ik toch liever wat kleuren en higere refreshrates

Kan de projector wel de deur uit ^^

[sniek]

Maar hoe dik zou een e ink muur zijn... Ook om monochroom pulp fiction te kijken!!!

[freaq]

Zeker erg gaaf, ook cool voor in een museum waar je veel licht wil ^^

[hydex]

Gave ontwikkeling. Er komt steeds meer uit de printer rollen. Maar als het echt zo goed koop wordt krijg je straks wel bijzondere toepassingen verwacht ik. Bv geluidswallen vol met led. Of je hele muur in je huis.

[Lord Anubis]

Denk dat het ook makkelijker word om in andere vormen te printen, komt er misschien toch nog een glazen bol tv. Of een echte rondom tv.

[VOODOO_WILLIE]

De VESA DisplayHDR True Black 500-certificering duidt erop dat het scherm een fullscreenhelderheid van zeker 300cd/m² biedt. De piek van 1000cd/m² die MSI noemt, ligt nog wel wat lager dan bij de recentste QD-oled- en Woledschermen.

Het blijft een ongelofelijk misleidende bullshit-certificering.

https://displayhdr.org/performance-criteria/

Waarom niet duidelijkheid in certificering als in: "DisplayHDR 500/1000". Hetgeen dan gewoon betekent: 500cd/m² full panel long duration en 1000cd/m² piek.

Wanneer krijgen we nou eens "what you see is what you get". Nee, je moet weer tabellen erbij gaan pakken om te kijken wat het nou werkelijk betekent en om er dan achter te komen dat 500 stiekem geen 500 maar slechts 300 is ...

Het lijkt onderhand wel alsof ze het er om doen om het zo rekbaar en onduidelijk mogelijk te maken.

[Robbaman]

Ik zie het probleem niet zo, het betekent nu gewoon 500cd/m² bij "representatief gebruik". Wat ze in meetbare termen industriestandaard blijkbaar als 8% van volledig scherm definiëren.

Het is niet dat die 500 helemaal op niks gebaseerd is, het is prima gedefinieerd. Jouw voorbeeld (op basis van het 100% van het scherm) is in wezen net zo arbitrair als 8% van het scherm, behalve dat 8% beter aansluit bij hoe mensen de TV werkelijk gebruiken.

[VOODOO_WILLIE]

Ik gebruik m'n -hele- scherm en dat vind ik dus "representatief". Die 8% met randvoorwaarden is de gimmick. En die "Full-screen Flash Test" is dat eigenlijk ook.

Die "DisplayHDR True Black 500" betekent dus alleen maar -minimaal- 500 cd/m² -piek- en -minimaal- 300 cd/m² -fullpanel-.

Maar hier betekent het dus in de praktijk -minimaal- 300 cd/m² -fullpanel- en 1000 cd/m² -piek-. Of 1300 cd/m²-piek-. Nergens komt die 500 letterlijk voor.

Uiteraard heb je altijd enige marge maar met een certificering in stappen van 100 cd/m² een piek "afwijking" hebben van zomaar een tienvoud daarvan is gewoon je reinste bullshit.

Zeg gewoon "VESA DisplayHDR True Black 300f/1000p". Dan is het in 1 oogopslag duidelijk en is iedereen gewoon gelijk bediend. Er is al meer dan genoeg uit te zoeken aan (eveneens misleidende) specs zonder deze misleidende marketingpraat.

[Robbaman]

Je gebruikt wel je hele scherm, maar toch niet om de volledige helderheid te tonen? Het is waar dat je bij monitoren al sneller hebt dat je een volledig wit scherm toont, maar ik denk dat de standaard meer geënt is op tv's.

Uiteindelijk komt het er op neer dat een scherm minder helder wordt, naarmate je meer wit probeert weer te geven. Zegt het dan nog wat als je de helderheid van een volledig wit scherm gaat aangeven, als je in de praktijk haast nooit een volledig wit scherm hebt.

Terwijl als je weet (ik ga er iig vanuit dat ze hier wel onderzoek naar gedaan hebben), dat gemiddeld genomen tijdens het tv kijken 8% van het scherm de hoogste helderheid probeert te bereiken, dan is het veel relevanter om te weten hoe helder je scherm dan is.

Een statistiek van hoe hoog hij kan komen bij een volledig wit scherm lijkt me net zo nutteloos als alleen maar focussen op hoeveel megapixels je camera heeft.

[VOODOO_WILLIE]

Mja. HDR komt ongetwijfeld uit "televisieland". Ik heb me verder niet verdiept in de uitgebreide geschiedenis maar even lui volgens wikipedia:

The DisplayHDR standard from VESA is an attempt to make the differences in HDR specifications easier for consumers to understand. The standard is mainly used in computer monitors and laptops.

Er valt een hoop over te zeggen maar ik snap simpelweg het moeilijke gedoe niet. Doe gewoon duidelijk. DisplayHDR 500 = (minstens) 500 cd/m² full panel. Simpele base line en gimmicks mag je apart aangeven.

Zegt het dan nog wat als je de helderheid van een volledig wit scherm gaat aangeven, als je in de praktijk haast nooit een volledig wit scherm hebt.

8% Is net iets meer dan een kwart van een kwart scherm. Dat is je calculatortje. Op mijn ultrawide hier is een (pdf)documentje gewoon 50% van het scherm. Nu kan je betwisten of HDR op je bureaublad zo'n goed idee is en of je blij wordt van een bouwlamp in je giechel, maar toch.

Ook met minder dan 100% helderheid en meer dan die 8% dekking heb je al heel snel dat de helderheid dynamisch aangepast wordt. Er is zat beeldmateriaal waar dat het geval is. Zeker in bijvoorbeeld games waar zomaar meer dan 50% van het scherm heldere lucht is bijvoorbeeld.

Het zal wel een persoonlijk dingetje zijn maar ik heb echt de schurft aan dat soort "spontaan" wisselende helderheid.

Terwijl als je weet (ik ga er iig vanuit dat ze hier wel onderzoek naar gedaan hebben), dat gemiddeld genomen tijdens het tv kijken 8% van het scherm de hoogste helderheid probeert te bereiken, dan is het veel relevanter om te weten hoe helder je scherm dan is.

Die "8%" zegt alleen maar iets over een heel specifiek randgeval. Totaal waardeloze spec dus. Zelfs als het een gemiddelde is dan valt alsnog een enorm deel buiten de boot. De full panel helderheid zegt dat die helderheid -altijd- en overal gehaald wordt.

Een statistiek van hoe hoog hij kan komen bij een volledig wit scherm lijkt me net zo nutteloos als alleen maar focussen op hoeveel megapixels je camera heeft.

Niet mee eens. Dat de marketing rondom camera's vreselijk misleidend zuigt ben ik 100% met je eens maar deze vergelijking gaat niet op wat mij betreft.

Het zou meer zijn alsof je bij zo'n sensor zegt dattie een bepaalde lichtgevoeligheid heeft maar "stiekem" alleen als je maar 8% van de sensor gebruikt ...

**********

Los van specifiek DisplayHDR:

Het is steeds hetzelfde liedje en zeker bij monitoren. Een hoop marketing en rookgordijnen waar je geen moer aan hebt. Laat ze bijvoorbeeld dan maar eens beginnen met een gemiddelde (en maximale) responstijd i.p.v. alleen maar het absoluut gunstigste randgeval dat nooit voorkomt in de praktijk. En voeg er dan ook gelijk iets zinnigs als "input latency" aan toe.

Ik vind het echt bizar dat het tegenwoordig "normaal" is om van randgevallen en gimmicks i.p.v. een base line uit te gaan. De randgevallen zijn omgecat naar base line en de base line zit verstopt. Het is de omgekeerde wereld en het maakt het er allemaal niet duidelijker op.

Het is wellicht leuk voor reviewers maar het is toch krankzinnig dat je vrijwel niks aan de specs van fabrikanten hebt tegenwoordig?

[Llopigat]

Intressant. Ik zou wel een 27" 5K OLED willen (of een 24" 4K, wat ik nu ook heb maar dan natuurlijk LCD).

Maar de prijzen zijn me nog te gek, als dit de prijs een beetje omlaag kan krijgn zou dat zeker interessant zijn. De RGB-pixelindeling is ook een vereiste voor mij trouwens, want ik zie die fringing enorm.

[Blob]

Straks bij bezoek: "Wat heb jij een (l)ijp scherm zeg!"

[Ryunoru]

Hopelijk gebruiken ze geen HP-printers, anders gaan die om de haverklap zeuren om gekleurde subpixels terwijl je alleen witte wil printen

[Gosat]

Of dat je printer niet meer print, omdat je online geen inktabonnement kan nemen omdat het model niet meer wordt ondersteund.

[Spacecookie81]

Zouden die Oledprinters in die fabrieken de aanwezige arbeidskrachten ook voortdurend tot wanhoop drijven door slechte drivers, wegvallende connecties enzo?

[switchboy]

Niet te vergeten verstopte printkoppen waardoor je je halve inkt voorraad door moest spoelen, papier jam en niet oppakken van ineens te glad papier

[la cucaracha]

De laatste 4 inkjets die ik had verdwenen naar de afvalstraat wegens verstopte en niet meer te redden printkoppen ( ja, te redden maar die onderdelen zijn relatief duur)
Aangezien ik toch niet veel print gebruik ik nu enkel nog een oude Xerox workcenter laser die op toner draait.
Denk er wel eens om een nieuwe kleuren laserprinter aan te schaffen maar eraan denken is waar het voorlopig bij blijft.
Misschien, als de zwarte toner van de oude leeg is ( nog 30% over) dat ik alsnog overstap.

[Hayamimi]

Nou, de display industrie werkt al jaren met IJP. Voor depositie van photoresist, kleurfilters, andere organische materialen, maar ook voor vloeibare kristallen, de LC in LCD. Nu dus ook voor OLED. De printers zijn niet van die flimsy consumentenproducten, maar robuuste industriële producten, gemaakt voor maximaal materiaalgebruik en up-time. Het kost ook heel wat meer dan de consumentenproducten. Ik herinner mij in 2015 toen CSOT management besloot zonder te testen IJP-lijnen voor LC te kopen voor de nieuwe fabrieken. Reden: footprint van de printers in de clean-room was slechts 25% in vergelijking met gangbare LC depositie systemen bij gelijk volume. Het gevolg: paniek bij CSOT productie engineers. Samen met de (Japanse) maker van de printers hebben we een training voor die engineers in Japan georganiseerd, met uitgebreide diners in de avond, zoals gebruikelijk in Azië. Met succes, ik geloof dat alle productie-lijnen omgezet werden naar LC-IJP bij CSOT. IJP loste ook een hardnekkig probleem van de toen gangbare depositie op: ODF-mura, kort voor One-Drop-Filling niet-uniformiteit die zichtbaar is voor mensen.

Terzijde, Japan Display is een bail-out uit de mobiele display productie voor Sony, Hitachi en Matsushita (nu Panasonic) door de Japanse regering.

[dppa]

Het verhaal van Joled lijkt op de van het Belgische Belgan .