Ken jij Humanized Reader? Het is een RSS-lezer van twintig jaar geleden en ik had hier tot voor kort nog nooit van gehoord. Toch had deze RSS-lezer een functie die een ware doorbraak heeft betekend in het ontwerp van interfaces: oneindig scrollen (infinite scroll). In plaats van telkens op een link te klikken om naar de volgende pagina te gaan, laadde de site de volgende pagina automatisch onder de huidige pagina, zodat je door kon gaan met scrollen en niet hoefde te denken aan navigatie. Het doel van ontwikkelaar Aza Raskin was nobel: je hoefde niet te klikken om artikelen in je RSS-lezer te lezen, je kon gewoon zonder na te denken doorscrollen.
Raskin kreeg spijt van zijn uitvinding. Want terwijl Raskin werkte aan zijn RSS-reader, begon Facebook populair te worden. Facebook, zustermerk van Instagram, maar ook TikTok, YouTube en Snapchat werken allemaal met deze vinding. Zolang je kunt scrollen zonder na te denken, blijf je in de app.
In de jaren 2000 en de jaren 2010 maakten bedrijven hun apps en diensten opzettelijk verslavend. Daar kwam lang relatief weinig weerstand tegen, maar die tijd is nu voorbij. Het lijkt erop dat bedrijven niet langer wegkomen met het opzettelijk verslavend maken van hun apps.
Hoe apps verslavend werken
Apps verslavend noemen is nog een rekbare uitspraak. In de DSM-5 − het standaardwerk voor psychologen om psychische aandoeningen te beoordelen − staat verslaving aan apps of telefoons niet opgenomen. Gokverslaving staat daarin als enige verslaving die niets te maken heeft met het tot je nemen van een stof zoals alcohol of andere drugs.
De makers van het boek, verenigd in de American Psychiatric Association, noemen het een behavioral addiction, een 'gedragsverslaving'. De DSM-5 noemt alleen gokverslaving, maar sluit niet uit dat er meer soorten gedragsverslavingen zijn. In een noot onder het gedeelte over verslavingen staat: "Hoewel sommige gedragsverslavingen die geen inname van substanties vereisen, gelijkenissen hebben met verslavingen die gerelateerd zijn aan substanties, is er maar één aandoening, gokverslaving, met voldoende data om in dit gedeelte te staan."
Toch komt het idee van verslavende apps niet uit het niets. Het mechaniek achter een socialemedia-app is vergelijkbaar met dat van een machine in een casino. Dat doet de app door eerst constant beloningen uit te delen, iets waardoor we ons goed voelen en onze hersenen de stof dopamine aanmaken. Vervolgens gaat de app variëren met beloningen: voor dezelfde acties krijg je soms een grote beloning, soms een kleine en soms helemaal niets.
In sociale media is dat vaak een post met veel likes of juist weinig likes. Op TikTok is dat de afwisseling tussen video's die je enorm aanspreken en video's die je volledig onverschillig laten. Op Instagram zijn dat posts die heel veel likes opleveren en posts die juist nauwelijks likes opleveren. Elke socialemedia-app heeft dit mechanisme ingebouwd.
/i/2001628579.jpeg?f=imagenormal)
Het is ook waarom Meta zich in Nederland zo hard verzette tegen de verplichting om een chronologische feed aan te bieden. Een rechter heeft dat nu afgedwongen. Ik weet niet of jij al bent overgestapt, maar ik heb de feed op chronologisch gezet en de tijd die ik doorbreng op Instagram is aanzienlijk gedaald.
Wat alle apps gemeen hebben, is dat ze graag notificaties sturen. Ze laten je weten dat er een beloning op je wacht in een app. Een secundaire reden is dat veel mensen het moeilijk vinden als er een ongelezen melding op de notificatiebalk staat of − op telefoons die dat ondersteunen − een badge met een cijfer bij de app. Ook het opruimen van notificaties levert, net als het opruimen van je huis, een shot dopamine op. Ik ben goed bezig, denk je dan. De bedoeling van appmakers is dat het openen van meldingen en apps een gewoonte wordt.
Waarom is dat nodig? Omdat het geld oplevert. Een app of dienst gedijt bij een overvloed aan aandacht. Die verslingerdheid zorgt ervoor dat gebruikers terugkomen, wat een app waardevoller maakt. Dat kan doordat er meer advertentie-inkomsten worden gegenereerd of doordat de waarde bij een eventuele overname stijgt. Hoe je het ook wendt of keert, meer actieve gebruikers is voor een dienst vrijwel altijd goed nieuws.
Voor gebruikers zelf is dat vaak geen goed nieuws. Er zijn voldoende aanwijzingen dat het gebruik van sociale media kan leiden tot mentale schade. Meestal gaat het om comorbiditeit: de verslaving aan sociale media maakt een bestaande mentale aandoening erger. Omgekeerd kan ook: een bestaande mentale aandoening kan de gevoeligheid voor sociale media vergroten. Instagram schotelt bijvoorbeeld onzekere tieners een feed voor met lichamen die er onrealistisch perfect uitzien. Dat vergroot onzekerheid, en die onzekerheid maakt gebruikers weer vatbaarder voor verslaving. Het is een bewust ontworpen systeem waar techbedrijven rijk van zijn geworden en waardoor veel mensen mentale problemen hebben ontwikkeld of verergerd zien worden.
Dit is allemaal geen nieuws. Tweakers schreef negen jaar geleden al over de verslavende werking van sociale media. Wat wel nieuw is, is dat het erop lijkt dat bedrijven er niet zo makkelijk meer mee weg komen als voorheen.
De weerstand tegen verslavende apps
De eerste golf van weerstand met zichtbare impact kwam van Time Well Spent, ongeveer negen jaar geleden. Dat leidde tot schermtijdfuncties in Android en iOS. Dat is niet per se verkeerd, maar het legt de verantwoordelijkheid wel op de verkeerde plek. Sociale media hebben een verslavend product gecreëerd, en het is nu aan gebruikers om dat probleem op te lossen met optionele beperkingen in het besturingssysteem.
Een tweede golf kwam een paar jaar later, toen klokkenluider Frances Haugen naar buiten trad. Zij bracht interne documenten en onderzoeken naar buiten waaruit bleek dat Facebook al jaren wist dat zijn platform schade toebracht aan tieners. Ook het bewust onvoldoende beschermen van minderjarigen tegen schadelijke content leidde tot brede maatschappelijke verontwaardiging.
Ook deze onthullingen hadden effect. Sociale media zijn begonnen met het invoeren van beschermende maatregelen voor minderjarigen. Dat proces loopt nog steeds. Discord gaat bijvoorbeeld alle gebruikers standaard behandelen als minderjarigen, tenzij zij zich identificeren als volwassene.
De derde golf van weerstand is nu gaande en is politieker en ingrijpender dan de voorgaande. Europa gaf het startschot met de Digital Services Act (DSA). Zeer grote online platforms moeten het mogelijk maken om algoritmische feeds uit te schakelen. Socialmediabedrijven zagen dat niet zitten, maar Bits of Freedom dwong via de rechter af dat Meta dit in Nederland moest implementeren. Het hoger beroep loopt nog; de uitspraak wordt in april verwacht.
Deze stap in de DSA legt opnieuw een deel van de verantwoordelijkheid bij de gebruiker. De chronologische feed staat niet standaard aan. De deur van de gevangenis staat op een kier, maar ontsnappen vergt nog steeds een bewuste keuze.
Daarnaast zijn er drie ontwikkelingen die hierop aansluiten. De eerste is wetgeving gericht op de bescherming van kinderen. Australië voerde in december vorig jaar een socialemediaverbod in voor kinderen onder de zestien. Andere landen overwegen vergelijkbare maatregelen, waaronder Denemarken, Frankrijk, Spanje en de Amerikaanse staat Florida. In het Nederlandse regeerakkoord staat: "Een handhaafbare Europese minimumleeftijd van 15 jaar voor sociale media met privacyvriendelijke leeftijdsverificatie voor jongeren, zolang sociale media onvoldoende veilig zijn."
De tweede ontwikkeling is handhaving op basis van bestaande wetgeving. De Europese Commissie heeft TikTok gewaarschuwd dat het moet stoppen met het verslavend maken van zijn platform. Genoemd worden functies als oneindig scrollen, automatisch afspelen, pushnotificaties en een zeer vergaand gepersonaliseerd aanbevelingssysteem. Mogelijk moet TikTok deze functies aanpassen of verwijderen. Hoe dit afloopt, is nog onduidelijk.
De derde ontwikkeling bestaat uit rechtszaken van gebruikers die willen dat socialemediabedrijven erkennen dat hun apps schade hebben veroorzaakt. Dit is de meest in het oog springende, maar ook de lastigste route. Het is namelijk moeilijk om onomstotelijk vast te stellen dat sociale media de directe oorzaak zijn van individuele mentale problemen.
Deze week begint in de VS een rechtszaak van gebruiker 'KGM' tegen Google en Meta om de verslavende werking van hun apps. De advocaat van het slachtoffer stelde dat Meta en Google 'twee van de rijkste bedrijven ter wereld' zijn die 'verslaving in het kinderbrein hebben ontworpen'. De advocaat van Meta verdedigt zich door te stellen dat de problemen van het slachtoffer niets met sociale media te maken hebben.
TikTok en Snapchat zijn niet langer betrokken bij deze zaak; zij troffen een schikking met het slachtoffer. Dat is een aanwijzing dat de zaak van KGM op zijn minst niet kansloos is. Daarnaast lopen er honderden vergelijkbare zaken in de VS, waaronder zaken aangespannen door tientallen staten.
In de VS worden dit soort zaken vaak door jury's beoordeeld, wat de uitkomst onvoorspelbaar maakt. Als KGM in het gelijk wordt gesteld, kan dat verstrekkende gevolgen hebben voor de betrokken bedrijven.
Hoe dit ook afloopt, het net rond verslavende sociale media lijkt zich te sluiten. Om hun verdienmodel in stand te houden, moeten bedrijven op meerdere continenten tegelijkertijd vechten tegen wetgeving, rechtszaken en een steeds negatievere publieke opinie. In dat publieke debat hebben sociale media de strijd grotendeels al verloren. De vraag lijkt niet meer of het doek valt voor algoritmische, verslavende feeds, maar wanneer. Sociale media dachten dat ze ons oneindig konden laten scrollen langs onze bezwaren, maar het lijkt erop dat we als maatschappij nu toch bewust klikken om naar de volgende pagina te gaan.
Redactie: Arnoud Wokke • Eindredactie: Monique van den Boomen
/i/2001572085.jpeg?f=imagenormal)
:strip_exif()/i/2001572135.jpeg?f=imagenormal)
/i/2001572077.jpeg?f=imagenormal)