Intel Panther Lake
Intels nieuwste laptopprocessor heet Panther Lake. De kans dat je een laptop met die processor tegenkomt is op dit moment ongeveer net zo groot als dat je een daadwerkelijke panter op straat aantreft. Eind januari kwam de laptopprocessor op papier uit. De laptops waren echter zó schaars, dat Intel noch een fabrikant een reviewexemplaar kon leveren aan ons.
Ondertussen heeft ASUS ons een ExpertBook B9 opgestuurd, met daarin een Core Ultra X7 358H-processor. De laptop is weliswaar nog geen retailmodel zoals het in de winkels zal liggen, maar een engineering sample. De prestaties zouden echter moeten overeenkomen met die van de uiteindelijke laptop.
Daarom werpen we in dit artikel een eerste blik op Panther Lake. We maken onder andere de vergelijking met de M5-processor van Apple, want Panther Lake zou tot wel 33 procent sneller kunnen zijn dan de Apple-chip. Ook kijken we kort naar andere eigenschappen van de ExpertBook B9.
1,12 kilogram aan magnesium (en aluminium)
Om te beginnen is het van belang om te kijken in wat voor chassis ASUS de Panther Lake-processor heeft gestoken. Het gaat zoals gezegd om de ExpertBook B9. ExpertBook is een laptopreeks die je op Tweakers niet vaak terugziet, omdat dit echt het zakelijke model van ASUS is, dat je in de meeste gewone webwinkels niet tegenkomt.
Zoals je op de foto's kunt zien, is het een opvallend dunne laptop. Hij weegt 1,12 kilogram en heeft een behuizing die gemaakt is van een combinatie van magnesium en aluminium. Zoals wel vaker bij magnesium heeft de behuizing iets weg van plastic, maar hij voelt toch wat steviger aan. Ook voelt hij wat kouder aan, waardoor je meteen doorhebt dat het geen plastic maar metaal is.
Het oledscherm heeft een matte coating en dat kom je niet vaak tegen op laptops. Bovenin zit een 1080p-camera met ondersteuning voor gezichtsherkenning. In de aan-uitknop zit ook een vingerafdrukscanner. De laptop voelt stevig aan voor een niet-retailexemplaar, tot je bij het scharnier aankomt. Dat biedt net te weinig weerstand en heeft een kraakje – typisch zo'n foutje dat in de afwerking bij de massaproductie gladgestreken zal worden.
De vlakke toetsen bieden redelijk wat weerstand, maar hebben opmerkelijk veel travel voor een laptop die zo dun is. De grootste traktatie zit onder het toetsenbord: de ExpertBook heeft een haptisch touchpad. Die kom je – behalve op Apple-laptops – bijna niet tegen. Ik heb geen idee waarom, want haptische touchpads werken fijner dan ouderwetse touchpads met een fysieke knop. Bij haptische touchpads kun je op iedere plek op het oppervlak drukken en de feedback is steeds hetzelfde. Het touchpad loopt bovendien van onderrand tot spatiebalk, dus ASUS heeft de ruimte gemaximaliseerd.
Voor de aansluitingen heeft ASUS ervoor gekozen om links en rechts een USB-C en een USB-A-aansluiting te plaatsen. De USB-C-aansluitingen hebben ondersteuning voor Thunderbolt 4 en de gewone USB-aansluitingen werken op 10Gbit/s. Verder is er een HDMI 2.1 TMDS-aansluiting aanwezig. Die heeft dezelfde bandbreedte als een ouderwetse HDMI 2.0-aansluiting.
Benchmarks
Het gaat uiteindelijk om het hart van de laptop: Panther Lake. Dat is een bijzondere stap voor Intel. Het zal niemand ontgaan zijn dat het de afgelopen tijd de verkeerde kant opging met Intel. Bij laptopprocessors zag je dat na de twaalfde Core-generatie. Die chips werden op het Intel 7-proces gemaakt, net als de dertiende en voor sommige gamelaptops ook de veertiende generatie. Het lukte Intel niet om een productieproces klaar te hebben en voor de Arrow Lake- en Lunar Lake-chips moest Intel uitwijken naar TSMC.
Panther Lake is weer grotendeels door Intel zelf gemaakt. Alleen de Arc-gpu komt bij TSMC vandaan, maar de cpu-cores zijn gemaakt op het hagelnieuwe Intel 18A-proces. Als je alles over Panther Lake wilt lezen, kun je dit achtergrondartikel erbij pakken.
De ExpertBook is voorzien van een Core Ultra X7 358H-processor. Je vraagt je misschien af waarom Intel een X aan de naam heeft toegevoegd. Dat is om aan te geven dat deze processor voorzien is van een snelle Arc B390-gpu. De processors zonder X-aanduiding hebben een langzamere gpu, die overigens wel weer door Intel zelf gemaakt wordt. Behalve cpu- en gpu-cores heeft Panther Lake ook npu-cores. Die zijn in alle gevallen snel genoeg om Copilot+ te draaien. De rest van de specificaties van onze testlaptop vind je in de tabel.
| |
ASUS B9406CAA |
| Processor |
Intel Core Ultra X7 358H |
| Cores |
16 (4P + 8E + 4LPE) |
| Gpu |
Intel Arc B390 |
| Werkgeheugen |
32GB Lpddr5x-8533 |
| Ssd |
Samsung PM9E1 2TB |
| Wifi |
Intel Wi-Fi 7 BE211 320MHz |
| Scherm |
14", 2880x1800, oled, mat, touch, 120Hz |
| Schermpaneel |
Samsung ATNA40LE01-0 |
| Accu |
70Wh |
| Besturingssysteem |
Windows 11 Pro |
Het valt misschien niet direct op, maar de Samsung-ssd is een PCIe Gen5-ssd. Dat is een primeurtje in een niet-gamelaptop.
:strip_exif()/i/2008015860.jpeg?f=imagearticlefull)
De ssd is ook meteen het enige onderdeel dat je kunt upgraden, want het Lpddr5x-geheugen is vastgesoldeerd.
Benchmarks
De Ultra X7-processor is een complex apparaat. Hij heeft vier snelle P-cores, acht zuinige E-cores en nog eens vier extra zuinige LPE-cores. Hoewel de werking van de gewone E-cores en de LPE-cores in principe identiek is, hebben de LPE-cores geen toegang tot de gedeelde L3-cache. Dit maakt ze langzamer, maar ze kunnen actief zijn terwijl het volledige performancecluster met daarin de twaalf andere cores is uitgeschakeld. Daardoor zijn ze zeker in laptops van belang.
De kloksnelheid van de E-cores en LPE-cores is ook vrijwel gelijk. De basisklok is 1,5GHz, terwijl ze maximaal tikken op 3,5 en 3,3GHz. De P-cores kunnen tot 4,8GHz halen in deze 358H-processor. Zoals gebruikelijk is dat grotendeels afhankelijk van het energiebudget dat de laptop biedt. De limiet die Intel bij deze processors stelt is 80W, maar ASUS heeft de limiet in de dunne ExpertBook wat lager gelegd, op 65W. Dat verbruik kan de processor overigens maar een seconde of tien volhouden. Daarna daalt het naar 45W, wat de laptop wél voor lange tijd kan koelen.
- Cinebench 24 Multi
- Cinebench 24 Single
Die verbruikscijfers zijn belangrijk om in je achterhoofd te houden bij het bekijken van de benchmarkresultaten. Er is niet zoiets als 'de prestaties' van een Panther Lake-processor, omdat de processor zich door verschillen in koeling en afstelling in ieder laptopchassis anders zal gedragen. Het opgenomen vermogen kan zoals gezegd nog verder omhoog, alleen niet in de ExpertBook.
Ondanks de dunne behuizing zijn de prestaties in Cinebench erg goed. De 358H scoort even goed als de 285H in de Yoga 9 Pro, maar dat was een dikke laptop met goede koeling. Bovendien heeft de 285H-processor zes snelle P-cores, terwijl de 358H maar vier P-cores heeft. Het is dus een beetje zoeken om een mooie vergelijking te maken.
In de Zenbook Duo zit ook een 285H-processor, maar die kan bij continue belasting op slechts 35W werken. Ten opzichte van vorige generaties Intel-chips zijn de prestaties mooi, maar de stip op de horizon zijn in deze test de nieuwe Apple M5 en Snapdragon X2-processors. De M5 is sneller met minder cores, terwijl de Snapdragon X2 met achttien cores op afstand sneller is.
- Geekbench 6 - Multi
- Geekbench 6.2 - Multi Integer
- Geekbench 6.2 - Multi Floating Point
- Geekbench 6 - Single
- Geekbench 6.2 - Single Integer
- Geekbench 6.2 - Single Floating Point
In Geekbench scoren de Apple-processors traditioneel wat beter en de AMD-chips wat slechter, maar ook hier zie je dat wanneer alle cores aan het werk zijn, de 358H het uitstekend doet.
- PCMark 10 Extended
- PCMark 10 Essentials
- PCMark 10 Productivity
- PCMark 10 Digital Content Creation
- PCMark 10 Gaming
In PCMark 10 is het helemaal een jubelverhaal voor Panther Lake en dat heeft een duidelijke reden. Behalve in de Essentials-test speelt gpu-acceleratie ook een rol en daarin blijkt Panther Lake heel goed te zijn.
- Da Vinci Resolve (PugetBench) Basic
- Da Vinci Resolve (PugetBench) Extended
Dat zie je ook in Da Vinci Resolve, dat we testen met behulp van Pugetbench. De Basic-test leunt vooral op de cpu-cores en daarin is de score niet bijzonder indrukwekkend in vergelijking met de M5-processor bijvoorbeeld. Bij de Extended-test wordt er meer gebruik gemaakt van de gpu. Dan zie je dat de Ultra X7-processor het relatief beter doet dan in de Basic-test.
Gpu-benchmarks
Om de gpu te testen pakken we 3DMark Night Raid erbij. Dat draaien we op alle laptops, omdat de test zo licht is dat het op geïntegreerde gpu's ook goed draait. De hoge score van de Yoga 9 Pro komt doordat die laptop voorzien is van een RTX 5070-videokaart (in de grafiek zie je alleen de geïntegreerde Arc 140T-gpu vermeld). De andere laptops maken gebruik van hun geïntegreerde gpu.
- 3DMark Night Raid
- 3DMark Night Raid - Graphics
- 3DMark Night Raid - Cpu
Als je kijkt naar de Graphics-tussenscore, blijkt de Arc B390-gpu van de Panther Lake-processor echt een indrukwekkend resultaat neer te zetten. Waar de Arc 130V en 140V van Lunar Lake al geen verkeerde gpu was, presteert de B390 gewoon anderhalf keer zo snel. Dat maakt de processor potentieel interessant voor gaminghandhelds.
- F1 24 - 1920x1080 - Medium
- F1 24 - 1920x1080 - Ultra
- F1 24 - 2560x1440 - Medium
- F1 24 - 2560x1440 - Ultra
Om meteen de vergelijking met die gaminghandhelds te maken hebben we F1 24 gedraaid. Dat blijkt bijzonder soepel te werken op de B390-gpu: zó soepel, dat we de resolutie nog eens opgekrikt hebben naar 1440p. Die resolutie testen we niet op handhelds, maar zelfs op die instellingen is de game speelbaar, zeker op Medium-instellingen.
Scherm en geluidsproductie
Op de ExpertBook zit een oledscherm met een resolutie van 2880x1800 pixels en een verversingssnelheid van 120Hz. Het paneel is afkomstig van Samsung en de genoemde specs hebben we al vaker voorbij zien komen. Toch vertelt dat niet het hele verhaal, want deze oledschermen zijn van een nieuwe generatie, die dankzij nieuw oledmateriaal een hogere helderheid belooft. Voor het testen van het scherm maken we gebruik van een colorimeter en Portrait Displays' Calman Color Calibration‑software.
- Helderheid wit
- Gemiddelde gedetailleerde-kleurafwijking
Als we kijken naar de maximale helderheid, komt het scherm op een hele nette 600cd/m² uit. Dat is een flinke stap, want hoewel er tandemoledschermen zijn die nog hoger gaan, komt het gros van de oledpanelen in laptops niet verder dan 400cd/m². Dit is een mooie ontwikkeling en ASUS heeft al aangegeven dat het deze oledpanelen op meer laptops zal toepassen. Het zit er bovendien dik in dat Samsung deze panelen niet alleen aan ASUS levert en dat we ze in meerdere laptops zullen terugzien.
/i/2008016008.png?f=imagenormal)
Het scherm is behalve helder ook netjes gekalibreerd op de sRGB-kleurruimte. Het enige nadeel is dat het scherm zich niet laat instellen op de bredere P3-kleurruimte, hoewel de oleds dat kleurbereik ongetwijfeld kunnen weergeven. Wellicht vindt ASUS de grote kleurruimte, die vooral gebruikt wordt bij beeldbewerking en hdr-materiaal, niet van belang voor een zakelijke laptop.
Geluidsproductie
Om de geluidsproductie te meten maken we gebruik van een Larson Davis 831C-geluidsmeter met een 378A04-microfoon die is voorzien van een voorversterker. De microfoon heeft een noisefloor van 5,5dB(A). Door onvermijdelijk omgevingsgeluid is de noisefloor van onze geluidarme ruimte ongeveer 10dB(A). Als we een veilige marge nemen, kunnen we vanaf 12dB(A) consistente metingen uitvoeren.
We meten de geluidsdruk op 50cm afstand onder een hoek van 45 graden. We testen in drie scenario's: WebXPRT simuleert webbrowsen, PCMark 10 Express simuleert dagelijks gebruik en Blender is een zware multithreaded workload voor de cpu. We meten de geluidsdruk over de periode die iedere test duurt en drukken het resultaat uit in een gemiddelde, LAeq, in dB.
- WebXPRT 3 - LAeq
- PCMark 10 Express - LAeq
- Blender - LAeq
De ExpertBook is in de geluidstest opvallend stil. Ligt dat aan de efficiëntie van de Panther Lake-processor? Misschien, maar op de foto eerder in dit artikel kun je ook zien dat ASUS twee fikse ventilators heeft ingebouwd. Die kunnen waarschijnlijk ook op een laag toerental veel lucht verplaatsen.
Accuduur
De accu die ASUS installeert, heeft een capaciteit van 70Wh. Dat is gebruikelijk voor een 14"-laptop en we hebben in de database zelfs twee andere 14"-ASUS-laptops met een even grote accu kunnen opsnorren.
- Accutest browse
- PCMark 10 - Accu - Tijd
- PCMark 10 - Accu - Digital
- PCMark 10 Accu Essentials
- PCMark 10 Accu Productivity
- Relatieve prestaties op accu
De laptops zijn onderling niet helemaal vergelijkbaar, want de schermresolutie van de ExpertBook is relatief hoog en dat heeft een relatief grote invloed bij de browsetest. De browsetest levert een lichte belasting voor de processor op, met een accuduur van 13,5 uur als resultaat. Het resultaat in de PCMark-accutest is een stuk indrukwekkender. De accuduur komt op 7 uur uit, wat relatief goed is.
Meestal zien we bij een dergelijke lange accuduur echter dat een laptop flink inboet op de prestaties. Hij is dan zodanig geconfigureerd dat de processor erg langzaam draait, want hij spaart energie. Bij de ExpertBook blijkt dat niet het geval te zijn. In de subtests van PCMark scoort de laptop nog steeds goed. De relatieve prestaties zijn vergelijkbaar met die van andere Intel- en AMD-laptops. De ExpertBook haalt 67,9 procent. Wanneer de laptop op de accu werkt, haalt hij dus 67,9 procent van de prestaties die hij aan de adapter haalt.
Conclusie
Toen de eerste reviews van Intel Panther Lake uitkwamen, kopten sommige publicaties dat de processor 33 procent sneller was dan Apples M5-processor. Dat was hoe dan ook geen gemiddelde score, maar het resultaat in een enkele benchmark. In onze tests is Panther Lake nog niet boven de M5 uitgekomen, maar de kans is groot dat er Panther Lake-laptops gaan komen die dat wél halen.
Even voor de context: de Ultra X7-processor is niet de snelste Panther Lake-processor op dit moment. Dat is de X9 388H, die een nog iets hogere kloksnelheid heeft. Daarnaast mag de cpu, als het aan Intel ligt, 80W verbruiken, maar in het dunne ExpertBook-chassis is de max 65W en bij langdurige belasting 45W. Stel je hebt een laptop met X9-processor die met zijn verbruik mag losgaan, dan zien we hem de Apple M5 in veel benchmarks nog wel verslaan.
Maar goed, Intel en Apple vergelijken is in die zin nutteloos, dat je geen Apple-laptop met een Intel-processor kunt kopen en geen Windows-laptops met Apple-cpu. Nuttiger is dus de vergelijking met eerdere Intel-chips en AMD-processors en daar is een flinke stap gemaakt. Dat is mooi, want Intel begon achter te lopen. Voorlopig lijkt het erop dat Intel op cpu-vlak de Zen 5-processors van AMD weer ingehaald heeft.
De grootste stap maakt Intel echter op gpu-gebied. De geïntegreerde B390-gpu is anderhalf keer zo snel als de gpu in Intel Lunar Lake-processors en die gpu presteerde vaak al iets beter dan de AMD Radeon 890M. Let wel: daarbij gaat het over de B390-gpu, die alleen in de Panther Lake-modellen met 'X' in de typenaam zit. De andere Panther Lake-processors hebben een aanmerkelijk langzamere gpu.
AMD mag zich dus een beetje zorgen gaan maken. Voordat het marktaandeel in de laptopmarkt weer meer richting Intel zal afbuigen, zullen de nieuwe Panther Lake-chips echter beschikbaar moeten komen. Dan is er ook nog concurrentie van Qualcomm, dat zijn Snapdragon X2 al lang geleden heeft aangekondigd. Tot op heden zijn er echter ook nog geen laptops met die processor te vinden. Het is jammer dat de geheugenprijzen roet in het eten gooien, maar als het aan de processors ligt, komt er een interessante tijd aan om een laptop aan te schaffen.
Redactie: Jelle Stuip • Testlab: Niels van der Waa • Eindredactie: Marger Verschuur
:strip_exif()/i/2008015850.jpeg?f=imagegallery)
:strip_exif()/i/2008015852.jpeg?f=imagegallery)
:strip_exif()/i/2008015854.jpeg?f=imagegallery)
:strip_exif()/i/2008015856.jpeg?f=imagegallery)
:strip_exif()/i/2008015860.jpeg?f=imagegallery)
/i/2008016008.png?f=imagegallery)
:fill(white):strip_exif()/i/2008013916.jpeg?f=thumbmedium)
:strip_exif()/i/2007832104.jpeg?f=fpa)
:strip_exif()/i/2007973242.jpeg?f=fpa)
/i/2004611226.png?f=fpa)
:strip_exif()/i/2004972018.jpeg?f=fpa)
:strip_exif()/i/2007970530.jpeg?f=fpa)
:strip_exif()/i/2007169072.jpeg?f=fpa)
:strip_exif()/u/67182/360.gif?f=community){kind=small}
:strip_icc():strip_exif()/u/323108/lambo.jpg?f=community){kind=small}
:strip_icc():strip_exif()/u/30256/right_of_way_065.jpg?f=community){kind=small}
:strip_icc():strip_exif()/u/57655/SuperTeamLogo.jpg?f=community){kind=small}
:strip_icc():strip_exif()/u/102237/jcash.jpg?f=community){kind=small}
:strip_icc():strip_exif()/u/4400/haai.jpg?f=community){kind=small}
:strip_icc():strip_exif()/u/1897390/crop66f01cc72c09a_cropped.jpg?f=community){kind=small}
/u/111174/sachiel-small.png?f=community){kind=small}
:strip_icc():strip_exif()/u/99162/crop5fbeb65712858_cropped.jpeg?f=community){kind=small}
:strip_icc():strip_exif()/u/868355/crop602e22713116a_cropped.jpg?f=community){kind=small}
/u/322053/wit.png?f=community){kind=small}
:strip_exif()/u/1475916/crop5f97ed524ff8b.gif?f=community){kind=small}
/u/781429/crop58e7cb12bba60_cropped.png?f=community){kind=small}
:strip_icc():strip_exif()/u/164703/images2.jpg?f=community){kind=small}
:strip_icc():strip_exif()/u/357473/crop643e578676804_cropped.jpg?f=community){kind=small}
:strip_icc():strip_exif()/u/147791/crop56e423ed8d794_cropped.jpeg?f=community){kind=small}
/u/356402/untitled.png?f=community){kind=small}
/u/5035/avatar.png?f=community){kind=avatar}
:strip_icc():strip_exif()/u/71115/plus222.jpg?f=community){kind=small}
:strip_exif()/u/28986/javaone6666.gif?f=community){kind=small}
:strip_icc():strip_exif()/u/459792/crop5d711255ea9da_cropped.jpeg?f=community){kind=small}
:strip_exif()/u/284473/crop598caffe294d9.gif?f=community){kind=small}