Ombudsvrouw onderzoekt verdwijnende Signal-berichten van Europese Commissie

De ombudsvrouw van de Europese Commissie is een onderzoek gestart naar voorzitter Ursula von der Leyen die verdwijnende berichten op Signal gebruikt. Ombudsvrouw Teresa Anjinho zegt wel dat de Commissie bereid is beter te voldoen aan regels rondom communicatietransparantie.

Teresa Anjinho bevestigt tegenover Euronews dat de ombudsvrouw een onderzoek is gestart naar het verdwijnen van Signal-communicatie. Dat gebeurt naar aanleiding van een onderzoek van het Nederlandse Follow the Money in september. Follow the Money ontdekte toen dat de Europese Commissie ambtenaren en bewindspersonen aanraadde om Signal te gebruiken en daarin verdwijnende berichten in te schakelen. Experts zeiden daarover ook onder andere tegen Tweakers dat de Commissie daarbij mogelijk haar eigen regels schendt rondom transparantie van overheidscommunicatie.

Nu is de ombudsvrouw een onderzoek begonnen naar dat proces. Ze zegt dat ze de 'kritiek herkent op hoe de Commissie toegang tot documentverzoeken regelt'. "Als burgers geen toegang krijgen tot informatie, geloof ik dat die kritiek terecht is", zegt ze in het interview.

Tegelijkertijd maakt Anjinho kanttekeningen bij het onderzoek. Zo zegt ze dat eerst moet worden vastgesteld of de verdwenen Signal-berichten in de eerste plaats wel onder de regels van openbaarheid vallen. Ook zegt Anjinho dat de Commissie meewerkt aan het onderzoek en 'toegewijd is aan de transparantieregels'. Het onderzoek van de ombudsvrouw is overigens niet bindend; de Europese Commissie kan de conclusies overnemen, maar hoeft dat niet te doen.

Door Tijs Hofmans

Nieuwscoördinator

14-12-2025 • 11:16

149

Submitter: dtn.370

Reacties (149)

Sorteer op:

Weergave:

Ik juich toe dat dit aangepakt wordt, ook hier in Nederland graag!

Het is al erg genoeg gesteld met het vertrouwen in de overheid, en met goede reden, na Rutte met zijn SMSjes en de totale verwoesting die de toeslagenaffaire aanrichtte. Signal gebruiken bij de overheid vind ik (als ambtenaar) niet een probleem: het is veilig en functioneel. Echter: verdwijnende berichten zijn echt not-done. Als er een WOO-verzoek binnenkomt kan je toch niet zeggen "Sorry mensen, we wissen systematisch alles dus haha lol rot lekker op"? Hiermee schaad je het publiek vertrouwen enorm, ongeacht of er daadwerkelijk foute dingen tussen die berichten zaten. Ik vind dit echt een uitholling van de Wet Open Overheid.

Natuurlijk, ik snap de insteek qua security: onbevoegden kunnen iets niet inkijken als het er niet meer is.
Maar dat vind ik hier een drogreden:
1) De veiligheid moet sowieso gegarandeerd worden, als dat niet kan zonder verdwijnende berichten, dan is je methode sowieso niet goed
2) Signal hoor je sowieso niet te gebruiken voor gevoelige informatie!

Datzelfde geldt alleen nog meer voor de Europese commissie, het hoogste uitvoeringsniveau van de EU.

[Reactie gewijzigd door kiang op 14 december 2025 19:02]

als politici moet je de mogelijkheid hebben onderling in vertrouwen elkaar dingen te zeggen die niet bedoeld zijn voor anderen. Dat is essentieel. De zogenaamde achterkamertjes, die zo'n slechte naam hebben gekregen, maar heel waardevol zijn. Jij weet net zo goed als ik dat geen enkele relatie kan bestaan waarin alles 100% eerlijk en openbaar gezegd wordt. Elke familie heeft geheimen voor elkaar, elke vriendengroep heeft geheimen voor elkaar en ook politici hebben geheimen. Gelukkig maar. Het is het smeermiddel van onderlinge relaties en verstandshoudingen.

Fictief voorbeeld:

Tijdens een formatie ronde:

- Hey <partijleider A>, kan ik je ff apart spreken? Je weet dat onze partij fel is tegen het asielbeleid, maar als we toch wel akkoord gaan met jullie maatregelen, dan willen wij daarvoor in ruil dat jullie meestemmen om onze plannen voor een energietransitie. Deal? ?
- Is goed, doen we. Maar mondje dicht, dit mogen de kiezers niet weten.

En zo worden onderhandelingen gevoerd. Al duizenden en duizenden jaren lang.

[Reactie gewijzigd door segil op 14 december 2025 13:11]

En dat soort achterkamer deals zijn dus precies waarom het vertrouwen zo laag is, A zeggen maar B doen, wees daar nu ook eens transparant over gvd.

Wij moeten al onze privacy, encryptie etc. opgeven want kindermisbruik en terrorisme, maar vervolgens worden de politici overal van uitgezonderd!

Er zijn corruptie onderzoeken naar Von der Leyen geweest/aan de gang, omdat ze kennisen baantjes/opdrachten geeft, maar vervolgens wordt ze wel doodleuk herkozen? Het js een grote farce met een nieuwe aristocratie.
En dat soort achterkamer deals zijn dus precies waarom het vertrouwen zo laag is, A zeggen maar B doen, wees daar nu ook eens transparant over gvd.
Precies. Bovendien gaan die achterkamertjes vaak ook om grootzakelijke belangen die niks in de politiek te zoeken hebben. Onze overheid is er voor de burgers, niet voor de bedrijven. Zij werken voor ons, niet andersom.

En als het ze niet bevalt hoeven ze niet in de politiek te blijven natuurlijk.

[Reactie gewijzigd door Llopigat op 14 december 2025 21:28]

Dat het kiezen doen we natuurlijk indirect allemaal zelf hè. Ook in Nederland blijven we braaf stemmen op een partij welke keer op keer laat zien een corrupt boevennest van vriendjespolitiek te zijn. Ondanks dat geloven veel stemmers dat het geheel opkomt voor de 'hard werkende Nederlander' wat dat ook mag zijn.
Zolang politici niet de regels volgen, platformen gebruiken om data weg te houden, data verwijderen, publiekelijk doen alsof er niks is gebeurd, ontkennen en naar andere wijzen, dienen dezelfde ambtenaren hard aangepakt te worden omdat ze zelf verantwoordelijk zijn dat wij geen vertrouwen in hun hebben.

Het is natuurlijk extra saillant dat wij als burger onze privacy langzaam verliezen, dat wij hard worden aangepakt als ik een documentje niet kan voorleggen, dat dezelfde ambtenaren machine er alles aan doet om niet het volk te dienen.

Het is a handeling dat hoge publieke figuren zoals Von der Leyen, Rutte enz totale lak aan de bevolking hebben. Ik snap zelf ook niet waarom ze ons mogen vertegenwoordigen, want onderhand mag duidelijk zijn dat ze een pesthekel aan ons hebben.
Ik weet niet of ze een hekel aan ons hebben, maar het mag duidelijk zijn dat hun liefde voor hunzelf groter is, dan die voor het volk wat ze horen te dienen.

En als je als (politiek) leider niet transparant kan zijn, zegt dat erg veel over wat voor je leider je bent.
Helemaal prima. Maar vervolgens wel eisen dat je bij iedere burger kunt meelezen? Zo werkt het natuurlijk niet.
Nee, jij niet, maar kijken we wel naar dezelfde Europese Commissie?

review: Chatcontrole is wederom afgewend, maar vast niet voor de laatste keer

Zeg dan als Europese Commissie gewoon:
Zelf doen we het ook niet, dus we gaan het ook niet van burgers eisen ondanks dat wij verantwoording horen af te leggen aan de mensen die in Europa wonen.

Een beetje alsof ik ga eisen dat er hogere belastingen op vliegen komen, met als redenatie:
We moeten vliegen beperken, want het is slecht voor het klimaat,
terwijl ik zelf elk weekend op en neer vlieg naar een vakantiehuis in Spanje.

Hypocriet is het jusite woord ;)
Er word are duizenden jaren oorlog gevoerd en onnodig bloed vervloeid. Dat is al duizenden jaren zo dus dat moeten we voortzetten!

Overigens net als slavernij!

goede redenatie
Ben het niet met je eens. Dit is precies waarom er geen vertrouwen is. Liegen, achterkamertjes, ect. Eerlijkheid en transparantie zal zorgen voor minder lobby en corruptie.
Serieus? Je gaat familiaire zaken vergelijken met openbaar bestuur? Je familie iets niet willen zeggen omdat je vindt dat ze daar niets mee te maken hebben staat op geen enkele manier in verhouding tot het verlakken van je kiezers. Dat laatste zou, wanneer je dat op zo'n schimmige manier doet, strafbaar mogen worden.

Het probleem van die achterkamertjes is dat mensen nooit een eerlijke keuze kunnen maken voor de partij die het beste bij hun past.

Voorbeeld? Een partij belooft van alles en wint de verkiezingen daardoor. In het achterkamertje gebeuren er dingen zoals je noemt en die worden nooit bekend. De kiezer heeft dus geen idee dat die belazerd is en stemt volgende keer weer op die partij. Dat zou niet gebeuren wanneer die kiezer weet dat dit gebeurd is.
mijn familie voorbeeld geeft aan hoe relaties werken, of het nu persoonlijk of zakelijk is. Het is een illusie te denken dat alles in de openbaarheid kan. Zo werkt het niet. Je moet bepaalde zaken privé kunnen bespreken, te weten dat het niet in de openbaarheid komt.
Maar het verschil met familie en politiek is nu eenmaal dat politiek openbaar controleerbaar hoort te zijn. Bij familie is dat niet het geval. Daar zit dus ook precies het probleem. Het openbare controleren wordt op deze manier onmogelijk gemaakt.
Je snapt denk ik niet hoe politiek zou moeten werken.
Ze zijn volksvertegenwoordigers geen clubje met mensen die hun eigen zakken moet vullen maar de wensen en regels vanuit het VOLK(of familie) bespreken en proberen op de kaart te zetten zodat andere volksvertegenwoordigers (die weer andere volken/families representeren) daarvan overtuigt worden en hierin mee stemmen.
De openheid hiervan is nodig zodat het volk (leden van de familie) ook kunnen zien en verifiëren dat je daadwerkelijk bezig bent met het vertegenwoordigen van hun wensen en regels (en niet stiekem in een achterkamertje 5 ton binnenharkt of een mooi baantje bij de EU of grote multinational in ruil voor het meestemmen met een andere volk/familie).
Liegen en dealtjes achter de schermen lijken me de beroerdste redenen om verdwijnende chats toe te staan.

Ik trek eerder de vergelijking met praten. Staan we nog toe dat politici gewoon met elkaar mogen praten zonder dat alles opgenomen en getranscribeerd (of hoe heet dat) en opgeslagen en gepubliceerd wordt?

Als we dat toestaan, dan zou ik ook zeggen dat ze vluchtige chats mogen gebruiken. Hopelijk hebben ze dan op een of andere manier het fatsoen of zelfregulerend vermogen om het medium niet te misbruiken.
Maar als ik dat met vriend A doet, dan wekt dat verdachtmakingen op in bepaalde context en moet ik me verantwoorde.


Maar politici? Die staan boven moraal en wet. Mensen met macht zouden juist méér gecontroleerd moeten worden. Niet minder.

Wanneer is de laatste keer dat de politiek iets heeft gedaan in het landsbelang?
Leuk voorbeeld, maar formatie gesprekkem vallen dus niet onder de WOO, dit doen politici niet in hun openbare functie als minister of kamerlid of bestuurder.

En het is ook niet zo dat de WOO alles zomaar zonder reden open en bloot gooit.

Dus neen, je hebt me allerminst overtuigd.
De achterkamer hoort er niet te zijn. Voor staatsgeheimen bestaan afzonderlijke protocollen en regelingen. De controleerbaarheid van de overheid is voor een echte democratie een groot goed.

Wat jij schets hoe een gesprek zou gaan tijdens de formatie dat is nou precies zoals je dat niet wilt. Vooral het 'mondje dicht' is extreem verwerpelijk in dezen. Het gaat niet om staatsgeheimen.

"We hebben groen energiebeleid al speerpunt in ons beleid staan en we willen een stuk naar jullie toe bewegen en op gebied van asiel dan in elk geval wel uitgaan van een strengere controle bij binnenkomst en en een twee statusstelsels. Verdere concessies kunnen we niet doen richting onze kiezers."

Bottom line; de afspraken die worden gemaakt worden gewoon openbaar gemaakt. Dus kan het proces ook netjes verlopen en hoeft dit niet geheim te blijven. Geen achterkamertjes. Dat uiteindelijk compromissen moeten worden gesloten snapt een goed geïnformeerde kiezer ook best wel.
Is goed, doen we. Maar mondje dicht, dit mogen de kiezers niet weten.
maar..

Precies dit wordt toch juist gepresenteerd in een regeerakkoord? dus hoezo mondje dicht? Die dingen zijn direct na formatie al bekend toch?
Als ze te vertrouwen zouden zijn, zou een missen sms'je hier of daar te vergeven zijn. Helaas hebben we momenteel een overheid die liever boetes betaalt dan aan de WOO voldoet, de WOO-verzoeken die ze wel honereren volledig zwartlakken, en expres via achterkamertjes commerciële deals sluit met figuren als Sywert van L.

Het probleem met Rutte's sms'jes was niet dat hij voor een paar maanden weigerde zijn sms'jes op te slaan, maar dat hij een extreem zwak excuus gebruikte dat symbool staat voor jaren aan Rutte-doctrine gericht op het ondermijnen van het transparantiebeginsel van de overheid.
De 'achterkamertjespolitiek' is juist een van de grootste manco's van de politiek, al duizenden en duizenden jaren lang. Dat het al duizenden jaren zo gaat, is typisch het 'historisch argument' wat nergens op slaat. Alsof iets gerechtvaardigd wordt door het feit dat het altijd al zo ging.

Juist omdat het echte onderhandelen in het geheim gebeurt, juist omdat we niet mogen zien en horen hoe de onderhandelingen écht verlopen, vertrouwen mensen het niet – en terecht, want waarom mogen we niet horen hoe die besluiten over ons tot stand komen?

Je hebt gelijk dat het altijd zo gaat en zelfs genormaliseerd is – denk maar aan het presidium – maar dat betekent nog niet dat het fatsoenlijk is. Het zijn namelijk geen familierelaties, vriendengroepen of zakelijke relaties, maar gekozen volksvertegenwoordigers.

Als mensen naar een gemeenteraadsvergadering of een vergadering van de Tweede Kamer kijken, denken de meesten dat ze een open en eerlijk debat, met voors en tegens zien. Niets is minder waar. In werkelijkheid hebben de partijen achter de schermen alles al lang, tot in detail uitonderhandeld. Ze gaan nog een keer flink tekeer tegen elkaar, voor de bühne, om toch vooral de kiezer nog eens te laten zien hoe hard ze wel niet knokken voor hun standpunten, want ze willen herkozen worden, maar ze weten al precies wat de anderen ervan vinden en hoe ze gaan stemmen. Het is puur voor de show.
Dat is dus de reden dat ik al jaren niet meer stem. Als politici kiezers vertellen dat ze staan voor een bepaald beleid en zelfs al voor de verkiezing hebben afgesproken om hun speerpunten te laten vallen, dan weet ik niet meer waarop ik mijn stem uitgebreng. Ik stem dan alleen nog op een persoon die uit mijn naam alles mag doen wat hij/zij leuk nodig vind om een leuke baan te hebben met een uitstekend salaris.

In deze wereld is alles door menselijke regels vastgelegd. Met die regels heeft het volk ingestemd en daar hebben we ons allemaal naar te schikken. Dat moet in het verkeer, bij het betalen van belastingen en dat geldt dus ook voor bestuurders en politici. De trend is dat bestuurders en politici steeds vaker van mening zijn dat afspraken voor iedereen behalve voor hun gelden en dat is gevaarlijk omdat het leidt naar een totalitair systeem, dat in theorie best goed zou kunnen werken maar in de regel tot heel veel ellende leidt.
Zolang het A) in lijn is met hun beloften/programma en B) alle afspraken die uiteindelijk gemaakt worden wél formeel worden vastgelegd is dat prima. Eerst 'off the record' overleggen is niks mis mee, maar dingen die uiteindelijk worden uitgevoerd moeten wel te herleiden zijn.

Als je dus een PVV hebt die ineens voor extra miljarden naar buitenlanders die in ons land willen komen wonen stemt dan is daar duidelijk iets afgesproken, en dan zou, aangezien de hele politiek van ons belastinggeld leeft, de gewone burger inzage moeten krijgen in wat daar dan tegenover staat.

Werkoverleg voeren zonder expliciete notulen is niks mis mee, maar afpsraken moeten wel vastgelegd en openbaar worden.
Het is geen geheim dat bij het vormen van een coalitie gestuurd moet worden op een compromis. Doorgaans is het vrij snel duidelijk waar de partijen water in de wijn hebben moeten doen. Maar laten we niet blindstaren op een voorbeeld.

Het is eerder misgegaan bij de EC en het moet duidelijk zijn dat ze niet boven de (hun eigen nota bene) wet staan. Prima wanneer onderlinge afspraken niet meteen publiek gemaakt worden, maar een deal met een grote farmaceut... dat is gewoon not done! Er is al zoveel onrust over geweest! Laat nou eens zien dat de EC te vertrouwen is! We hebben Poetin helemaal niet nodig om dat vertrouwen te ondermijnen want dat doen ze zelf wel even.
En waarom niet:

- Miljoen mensen kiezen 100 vertegenwoordigers om op basis van hun transparante standpunten beslissingen te nemen voor het volk.

- Er wordt een wet gestemd : 70 vertegenwoordigers stemmen tegen, 30 stemmen voor in alle transparantie.

- Volgende verkiezingen worden de vertegenwoordigers afgestraft die hun beloftes niet nakwamen.

Lijkt mij prachtig systeem. Geen idee waarom je daarvoor achterkamers nodig hebt. We kunnen dit bijvoorbeeld democratie noemen.
volgens mij wordt mijn punt niet echt begrepen. Ik stel alleen dat het niet verstandig is dat ALLES wat politici onderling bespreken, openbaar kan worden gemaakt. Dat beperkt wat politici tegen elkaar zeggen. Als jij weet dat ALLES wat je zegt, in de media terecht kan komen, dan beperkt dat in het uiten van je mening en ideeën en ga je alleen nog maar dingen zeggen die veilig zijn. Dat zou onwenselijk zijn.

Ik zeg nergens dat alle afspraken maar in het geheim besproken moeten worden en nooit toegelicht.
Tsja, Ik begrijp je punt wel een beetje, maar ik ben het met je oneens.

Ja dit is essentieel, maar ik denk dat ook dit als daarom gevraagd wordt via een WOO verzoek dat dit gewoon openbaar moet worden.

Ik zou zeggen dat het meer aan politici is om er gewoon voor uit te komen. En in het geval van jouw voorbeeld de partij die een zwakker assielbeleid accepteert daar zelf voor uitkomt en zegt "Ja, wij hebben dit geaccepteerd, omdat we dit er voor in ruil kregen". Dit promoot openheid, samenwerking en laat zien dat je het beste voor het land voorhebt i.p.v. het eigenwijze eigen visie verdedigen dat je nu veel ziet.

Ze moeten maar weer leren compromissen te sluiten en het zou ook zeer positief zijn voor de samenleving. Dat de politiek harder is geworden komt voor een deel door dat de samenleving harder is geworden, maar andersom is dat zeer zeker ook het geval. De hoeveelheid persoonlijke aanvallen en dergelijke die je nu ziet zijn onacceptabel en de hoeveelheid corruptie die een partij als de PVV lijkt te faciliteren vereist mijns inziens dat alle communicatie ten allen tijde terug te zien moet zijn.

Ja achterkamertjes deals zijn belangrijk en al heel lang een ding, maar dat betekent niet dat je er geheimzinnig hoeft te doen. Ik denk dat het heel goed zou zijn voor ons allemaal als politici laten zien dat compromissen een belangrijk onderdeel van het leven zijn en dat enkel omdat de ander er anders naar kijkt ze niet gek zijn. Een van de belangrijkste redenen waarom Nederland een van de beste landen in de wereld is om te wonen is de bereidheid om samen te werken dat moet terug komen
Je begrijpt hopelijk dat als men een belofte/plan dat men tijdens de verkiezingscampagne verspreid niet nakomt, dat iets anders is dan corruptie?

Ik ben het tot op zekere hoogte met jou eens dat de grootste partijen gewoon zouden moeten samenwerken, maar dat vereist een bereidheid tot compromissen en zoals elk kabinet met (steun van) Geert Wilders heeft laten zien is dat met hem onmogelijk, want hij is een kleuter die wegloopt als hij zijn zin niet krijgt.

Daarom vindt ik wat Yesilgöz nu doet zeer kwalijk. GL-PVDA kent zijn problemen, maar is wel een serieuze partij die Nederland op zijn eigen manier beter wil maken en daarbij bereid is compromissen te sluiten. Dus ja het zou prima zijn om de grootste partijen te forceren samen te werken, maar dan moet daar wel de mogelijkheid zijn om iemand als Geert Wilders buiten te sluiten.

Overigens zie je dit probleem vooral op rechts en hebben wij als stemmers daar dus heel veel macht in. (Zie het feit dat het grootste deel van de kabinetten met linkse partijen hun termijn volmaken en kabinetten met veel/alleen rechtse partijen om de haverklap uit elkaar vallen)

Daarnaast heb je daar ook macht in door gewoon te stemmen op een partij die aangeeft te willen samenwerken, dus afgelopen verkiezingen hadden we de VVD uit moeten sluiten, want we hebben niets aan partijen die maar zitten te roeptoeteren over met wie ze niet willen samenwerken zonder een goed gefundeerde reden, maar dat doet de stemmer niet.

Jouw klacht is dus enigszins terecht, maar ook voor een belangrijk deel de verantwoordelijkheid van de kiezers. (Die dan weer extreem beinvloed worden door sociale media & populisme die hen bang maakt voor o.a. mensen met een ander huidskleurtje, religie, linkse politiek, dus het is voor hen ook lastig om daar een weloverwogen op feiten gebasseerde keuze te maken)

Maar dit hele verhaal gaat een beetje off-topic, dus ik ga het hier bij houden.
Prima....ik zeg hier niks verkeert....maar schijnbaar vind hier iemand de min 1 terecht?

En wat jij in het begin typt....tuurlijk weet ik verschil😉
Je kunt Signal perfect gebruiken voor gevoelige informatie, als je bedoelt dat het veilig moet zijn. Ze hebben een goed beveiligingsprotocol en zijn open source, wat ze controleerbaar maken.

Als het gaat om traceerbaarheid van informatie heb je misschien een punt. Hoe archiveren ze nu app-verkeer? Is dat op dezelfde manier zoals bij de USA overheid, waarbij ze een tussenprogramma/schil om Signal heen hadden gemaakt voor archivering wat vervolgens lek bleek te zijn.
Aan wat er in de VS gebeurd is, kan je zien dat encryptie niet helpt als je veel te makkelijk onbevoegde personen kan toevoegen aan je communicatie.
Informatiebeveiliging is zoveel meer dan versleuteling.
En ja, dat Microsoft het heel erg slecht aanpakt is geen enkele reden om dat dan maar de standaard te maken.
Dat is een outlier, en nieuwswaardig vanwege outlier plus inhoud. PEBCAK is altijd de zwakste schakel.
Dan kan je elke inbraak ook een "outlier" noemen. Maar beveiliging moet op alle niveaus kloppend zijn.

De beste kluis heeft niet veel zin als iedereen er in kan.

En "hoi mam ik heb een nieuw telefoonnummer" nu een manier wordt om staatsgeheimen af te luisteren.
Het was vooral illustratief voor hoe stupide de huidige administratie is. Dat was zo'n beetje de impact, gezien het feit (de militaire aanval) al was geschied.

Niet iedere inbraak betreft staatsgeheimen. In dit geval bevatte de inhoud een staatsgeheim. Dat had nooit met een journalist gedeeld mogen worden. Gelukkig was het een journalist zonder slechte intenties. PEBCAK is niet de oorzaak van iedere inbraak. Wel mee eens dat de mens een zwakke schakel is en blijft, en ook een goed voorbeeld. Ook is het zo dat Signal geen interne tool is. Terwijl, stel je gebruikt een IM met public key crypto waarbij enkel ministers toegang mogen hebben, dan heb je een kader (al blijft mijn mening dat de data at rest op de client niet lang hoeft te staan, moet de data at rest op de server wel lang staan, en dan heb je eigenlijk geen behoefte aan E2EE maar versleuteling tussen client en server. Voor een van der Leyen die veel met externen praat, is tooling die enkel met internen werkt onwenselijk.

Heb je geen kader, dan wil men nog wel eens iets als Zivver gebruiken, en dat is lek: Jerie in "Hybride oorlog in Europa - Bescherming van onze democratie"
Je kunt Signal perfect gebruiken voor gevoelige informatie
Neen. Bepaalde informatie mag zelfs het pand niet verlaten, ongeacht de gebruikte beveiliging. Er zijn voor staatsgeheime informatie strenge richtlijnen met limitatieve lijsten die opstellen hoe je met de informatie moet en mag omgaan. Signal staat daar niet tussen.

Maar wat ik eigenlijk wilde aanstippen is de tegenstrijdigheid bij de EC: die acht zelf signal veilig genoeg om het te gebruiken. Daar ben ik het niet mee oneens... Maar zelf zeggen ze wel dat ze automatisch berichten moeten wissen om het veilig te maken? Dat lijkt mij tegenstrijdig: als een medium niet veilig genoeg is om 2 weken oude informatie te bewaren is het ook niet veilig genoeg om recentere informatie te bewaren.

Ik snap het punt wel: ALS er iets gebeurt dan is de gelekte data beperkt. Maar de schade aan de openbaarheid van bestuur vind ik vele malen groter dan dat veiligheidsrisico. Ik zie liever dat men dan een andere oplossing zoekt waarbij informatie niet zomaar gewist wordt.
Signal is voor de algemene burger de beste dienst als het op beveiliging aankomt, maar als het om dingen als staatsgeheimen gaat, hebben de cryptografen van de Nederlandse inlichtingendiensten ook nog het een en ander toe te voegen.

Los van het feit dat zelfverwijderende berichten een regelrechte overtreding zijn van de transparantiewetgeving die voor politici geldt, is Signal ook niet AIVD-goedgekeurd. Het wordt wel gebruikt en wordt verkozen boven SMS en WhatsApp, maar is niet door de evaluatie gekomen voor gevoelige zaken.

Nu zal land niet alles wat een ambtenaar of politicus behandeld van zodanig belang zijn dat je er speciale software voor nodig hebt, maar een verantwoordelijk figuur gaat geen gevoelige informatie uitwisselen over iets dat geen officiële erkenning heeft.
Een rapport van het WODC. Nog niet vergeten dat die in het verleden zich nog wel eens onder druk van politici (en anderen?) laten zetten en hun conclusies aanpassen. Ik heb niet zo snel jouw conclusie kunnen vinden, maar ik las wel in de conclusies dat ze denken dat je een afsplitsing van open source software zomaar kan maken en closed source kunnen maken. Zonder mitsen en maren. Dat is helaas ook niet zo. Over het algemeen zijn de licenties van open source zo opgesteld dat je van een afgeleide ook niet zomaar een closed source variant mag gaan gebruiken.

Als ik zie in de conclusies hoe het WODC schrijft over (de ontwikkeling van) open source, dan snappen ze helemaal niks van dat soort software ontwikkeling. Sterker nog, je leest een vooringenomenheid voor alles wat hun vreemd is/niet gelieerd is aan een bekende (commerciele) organisatie. Dus helaas, ben ik het niet eens met je conclusie(s).

[Reactie gewijzigd door William_H op 16 december 2025 12:31]

Dit is een rapport uitgevoerd door dialogic, in opdracht van WODC. Niet dat dat betekent dat het WODC niet met de resultaten heeft kunnen knoeien, maar dit is wel een extern rapport. Hun open/closed source-versimpeling is me niet opgevallen maar het is inderdaad veel complexer in de echte wereld.

Ik haal het aan specifiek voor deze quote omdat zij de andere instanties al hebben onderzocht:
Binnen Nederlandse (overheids)organisaties, waaronder Logius [54, p. 23], ministeries en de politie, wordt Signal gebruikt voor communicatie tussen medewerkers en tussen medewerkers en externen. Signal wordt verkozen boven het gebruik van SMS vanwege het feit dat Signal end-to-end encryptie toepast en SMS geen encryptie (op applicatieniveau). Signal verdient daarbij de voorkeur boven WhatsApp, dat weliswaar ook end-to-end encryptie toepast, maar waarbij vraagtekens bestaan rondom het achterliggende verdienmodel en de metadata die desondanks zou kunnen worden verzameld ten aanzien van het gebruik.

Signal komt niet voor op de lijst van goedgekeurde geëvalueerde producten van het NBV [55], noch wordt het op dit moment geëvalueerd. [56] Signal inzetten op de hogere rubriceringsniveaus is dan ook niet mogelijk. De inzet van Signal op de lagere beschermingsniveaus binnen overheidsorganisaties is een afweging van de verantwoordelijke voor informatiebeveiliging. Hierbij geldt het advies om bij alle bescherming van gevoelige informatie advies in te winnen bij het NBV.
Signal komt niet voor op de lijst van goedgekeurde geëvalueerde producten van het NBV [55], noch wordt het op dit moment geëvalueerd. [56] Signal inzetten op de hogere rubriceringsniveaus is dan ook niet mogelijk. De inzet van Signal op de lagere beschermingsniveaus binnen overheidsorganisaties is een afweging van de verantwoordelijke voor informatiebeveiliging. Hierbij geldt het advies om bij alle bescherming van gevoelige informatie advies in te winnen bij het NBV.
Dankje voor de tekst.

Ah, maar dat is dus een andere conclusie. Eigenlijk stellen ze dat er niet genoeg informatie is om een uitspraak te doen. Het is niet onderzocht, maar dat maakt Signal nog niet slecht of onvoldoende beveiligd, maar slechts niet (goed) onderzocht door de instantie(s). Dat is heel wat anders.
Signal is ook niet "slecht", maar "niet bewezen goed". En "bewezen goed" is een gigantisch strenge eis. Weinig software is "bewezen goed", deels omdat het gigantisch duur is om dat te bewijzen, deels omdat cryptografie heel moeilijk is.

Ik kan ook Gert's Secure Messenger op de Play Store gooien en beloven dat je berichten 100% veilig zijn maar tot de autoriteiten er naar kijken, is het off limits. Zelfs als het algemeen bekend is dat ik te vertrouwen ben en mijn app veilig lijkt.

Zo heeft de overheid lange tijd een fork van OpenVPN laten maken omdat de standaardconfiguratie (die voor de rest van de wereld goed genoeg was) niet aan hun standaarden voldeed. Daar zitten geen grote veranderingen in, maar toch wat tweaks om de boel net wat veiliger te maken.

Tot het NBV Signal goedkeurt, moet je het beschouwen als een plaintext-messenger wanneer het op gevoelige politieke informatie aankomt, puur voor de zekerheid. Het zal niet de eerste keer zijn dat er een backdoor in een encryptietool zit ook al heeft die tool veel vertrouwen.

[Reactie gewijzigd door GertMenkel op 16 december 2025 13:34]

Ik snap je punt wel, maar je gaat niet in op mijn argumenten. Signal wordt open source gemaakt. De ontwikkeling is dus wel degelijk te checken, en in tegenstelling bij closed source, hoeven we niet blind te vertrouwen op de ontwikkelaars, maar is de ontwikkeling te volgen en te controleren. Hetzelfde geldt voor het encryptieprotocol, dat daarnaast al onafhankelijk is beoordeeld door experts. Het is dus geen plain text messenger, maar echt wel veilig. Of het voldoet aan de eisen van bepaalde mate van staatsveiligheid, dat is aan de opstellers van de eisen. Maar als die afgaan op dit rapport van het WODC, dan beloofd dat weinig goeds.
Communicatie kan op vele manieren. Briefgeheim, gesprek is geheim. Waarom dat tekst geschreven openbaar. Snap dat niet. Zelfs stemmen is niet openbaar.

Is elk gesprek in een huis met kinderen binnen het gezin open, hoop het niet. Onderling afspreken en elkaar vertrouwen,daar draait het om.
Spijker op de kop - en dst onderling vertrouwen is nu net waar het spaak loopt, en dat gaat twee kanten op. Al vind ik, met name sinds corona, dat de anti-overheidssentimenten de pan uit rijzen. Ik denk dat eu politici in de ogen van velen helemaal niets goed kunnen doen. En op zo'n manier is niks meer op te lossen.
@kiang

“Signal hoor je sowieso niet te gebruiken voor gevoelige informatie!”

Mee eens! Maar hoeveel overheidsinstellingen gebruiken nog Whatsapp?

Eerst het laaghangend fruit zou ik zeggen, dus eerst Whatsapp verbieden en erop handhaven.
Transparantie is een inherent onderdeel van de veiligheid. Zelfs als je een stukje veiligheid op koet geven om transparantie te waarborgen kan dat prima zijn.

Anders is het namelijk niet mogelijk voor het volk om de overheid te controleren. Het kan niet zo zijn dat bedrijven en burgers vervolgd worden als zij "de bonnetjes niet hebben" maar overheden de bonnetjes systematisch en bewust vernietigen.
+1
Lijkt een trend te zijn dat de huidige "leiders" systematisch berichten kwijt zijn, selectief geheugen hebben.

Mag absoluut strenger op worden gecontroleerd en worden aangepakt.
Ombudsvrouw onderzoekt verdwijnende Signal-berichten van Europese Commissie
De titel suggereert dat Signal-berichten van de EC om onbekende redenen verdwijnen, maar het gaat juist om een feature die bewust gebruikt wordt.
Ja, ik schrok ook even. Ik vind dit enorm lastig. Je wilt niet dat alle Signal berichten van von der Leyen publiek worden gemaakt. Je wilt de burgers informeren en de journalistiek laten controleren. Je moet voorzichtig zijn met diplomatieke en economische belangen. De vijand en tegenpartij lezen immers ook mee. Dat zijn allemaal tegenstrijdige belangen.
Politici moeten gewoon transparant zijn in hun werkcommunicatie. Privé communicatie valt daar natuurlijk niet onder. En mocht je toch voor je werk een gesprek willen hebben dat je geheim wilt houden dan doe je dat door fysiek bij elkaar te zitten.

Zodra je bewust Signal berichten, of andere communicatie, gaat verwijderen dan denkt iedereen dat je iets te verbergen hebt. En als politicus wil je juist vertrouwen wekken in plaats van verdacht zijn.
Waarom zou je dan perse fysiek bij elkaar moeten gaan zitten om een geheim gesprek te kunnen voeren? Dat krijgt dan al gauw het label "achterkamertjes politiek".

Wat mensen vaak vergeten is dat het essentieel is om in het geheim alles te kunnen zeggen, wetende dat het nooit het publiek zou bereiken. Stel dat letterlijk alles wat politici zeggen 100% terug te lezen zijn, dan belemmer je ze enorm in hun werk. Iedereen weet dat je wel eens iets in vertrouwen zegt zonder dat een ander dat mag weten. Dat is een normaal onderdeel van onderlinge zakelijke relaties.

Dus ik heb er niet zo veel moeite mee dat men verdwijnende berichten gebruikt. Zoals gezegd, het is een illusie als je denkt dat goede politiek gevoerd kan worden met 100% openheid.
Transparantie van communicatie en communicatie publiceren zijn twee verschillende dingen. Je kunt best communicatie opslaan of alleen de meta-data hiervan zonder dit (direct) publiek te maken. Als jij telefonie gebruikt is die leverancier ook verplicht inzicht te kunnen geven in deze communicatie. Maar dat doen ze alleen aan de bevoegde instanties; dus het is niet publiek.

Om een controlerende rol uit te voeren moet communicatie van politici gecontroleerd kunnen worden. Dat doen ze o.a. door hun berichten in te zien. Zodra politici opzettelijk berichten gaan verwijderen kun je geen controle meer uitvoeren. Berichten verwijderen betekend dus niet dat je iets fout aan het doen bent maar hierop geen controle uitgevoerd kan worden. Bewust berichten verwijderen hint er dus op dat je iets fout doet.
en hoe zit het dan met elkaar apart spreken in de wandelgangen? Daarvan wordt ook geen verslag gemaakt, maar daar vinden wel hele belangrijke gesprekken en beslissingen plaats. Verdwijnende berichten is een digitale equivalent daarvan. Als dat niet de bedoeling is, hoe zie jij dan een digitale versie van de "wandelgang gesprekken" voor je?
Elkaar aanspreken in de gangen gaat enkel met personen in hetzelfde gebouw.
Berichten versturen gaat met iedereen in de hele wereld.

Door corruptie te verplichten om fysiek samen te komen maakt het velen malen moeilijker om iets af te spreken omdat er veel meer bewijs is dat ze zijn samen gekomen.
Zodra politici opzettelijk berichten gaan verwijderen kun je geen controle meer uitvoeren. Berichten verwijderen betekend dus niet dat je iets fout aan het doen bent maar hierop geen controle uitgevoerd kan worden.

Controle kunnen uitvoeren is zo'n beetje een van de basisbeginselen van de democratie. Dat dit soort mensen berichten verwijderen is mijns inziens extreem fout gedrag en riekt aan alle kanten naar corruptie.
"Als jij telefonie gebruikt is die leverancier ook verplicht inzicht te kunnen geven in deze communicatie":

Ja? Sinds wanneer zijn telefonieleveranciers verplicht de communicatie van de gebruikers op te slaan? Ik zou juist verwachten dat dat verboden is.
Het is bij wet verboden om dit niet te doen. Omdat je dan een ambtenaar hindert in taak tot opsporen of onderzoeken van strafbare feiten.

Hoofdstuk 13 van de telecommunicatie wet:
Aanbieders van openbare telecommunicatienetwerken en openbare telecommunicatiediensten stellen hun telecommunicatienetwerken en telecommunicatiediensten uitsluitend beschikbaar aan gebruikers indien deze aftapbaar zijn.
Bron: https://wetten.overheid.nl/BWBR0009950/2025-09-01#Hoofdstuk13

Daarnaast zal een telecomprovider voor eigen doeleinden al meta-data bewaren van zijn gebruikers. Die data kan ook gedeeld worden. Bijvoorbeeld: wie jij gebeld hebt en hoe lang, dat komt namelijk terug op je detail factuur. Een provider zal niet proactief alle telefoongesprekken gaan aftappen.
De mogelijkheid hebben om te tappen, of dat altijd per definitie te doen zijn uiteraard twee totaal verschillende zaken.
Ieder weldenkend mens weet precies wat kimborntobewild bedoelt.
Maar het was blijkbaar niet helder dat ik het niet had over gesprekken aftappen. De meta-data van dit gesprek is wel altijd opgeslagen en mogelijk ook SMS verkeer. Vaak zijn dat al genoeg gegevens voor een onderzoek.
"Aanbieders van openbare telecommunicatienetwerken en openbare telecommunicatiediensten stellen hun telecommunicatienetwerken en telecommunicatiediensten uitsluitend beschikbaar aan gebruikers indien deze aftapbaar zijn.":

Die tekst klopt m.i. op 2 manieren niet:

#1: Ik vind een telecommunicatiedienst niet openbaar, als het een commercieel bedrijf is, en geen nuts-voorziening.

#2: Er is briefgeheim, dus niemand mag zien wat jij communiceert. Maar dat gebeurt in de praktijk wel, als er een rechterlijke machtiging is. Als ik de tekst van H13 letterlijk neem, is encryptie nooit toegestaan inzake communicatie. Immers, zodra er (fatsoenlijk geïmplementeerde) encryptie is, valt er niks (nuttigs) af te tappen.
Openbaar in deze context betekend "beschikbaar voor iedereen". Bedrijven als Vodafone, KPN en Odido moeten daarom voldoen aan deze wetgeving. Telefonie zien ze dan dus wel als een soort nuts-voorziening. Maar dit is alleen van toepassing op het bellen en SMS-en. Bij een rechterlijk bevel is er een uitzondering voor het briefgeheim.

Zodra je het gaat hebben over het data-deel van de provider zijn andere wetten van toepassing. Als consument gebruik je waarschijnlijk encryptie en daar kan je provider weinig aan doen. De bestaande wetgeving zegt ook niet dat deze encryptie verboden is. Alle apps die je op je mobiel gebruikt zullen dus van diezelfde verbinding gebruik maken. Nederland kan dus ook geen 'Signal aftappen', dat is alleen voor bellen en SMS-en. Als provider kun je vaak wel metadata zien, zoals het domein dat je bezoekt, en HTTPS is zonder certificate-pinning bij een provider ook niet zo veilig als je soms hoopt.
Zodra je bewust Signal berichten, of andere communicatie, gaat verwijderen
Dat is een feature van de software. De vraag is moet je het lokaal opslaan tot in de eeuwigheid, moet je het centraal opslaan i.p.v. lokaal, of moet je het na een tijd automatisch verwijderen. De opmerking van @sympa dat je dan maar fysiek moet vergaderen vind ik kleurendoof in 2025 met onze technische mogelijkheden, gigantische hoeveelheden problemen die besproken moeten worden, en de klimaatverandering.
dan denkt iedereen dat je iets te verbergen heb
(Laat dat 'iedereen' maar weg. Mensen die de overheid of EU wantrouwen vinden daar wel redenen voor, ook binnen de fabeltjesfuik waar nuance ver te zoeken is.)

Dat is het punt. Er is zat content te bedenken die op de korte termijn geheim moet blijven. Denk hierbij aan staatsgeheimen.
Het begint natuurlijk al bij het gebruik van Signal. Je mag zeker Signal gebruiken om elkaar berichten te sturen maar voor officiële communicatie heeft de EU eigen IT infrastructuur. Alle communicatie die je hebt over Signal zou dus niet zo speciaal moeten zijn dat je deze wilt verwijderen. Daarnaast is er gewoon EU wetgeving die zegt dat dit soort communicatie opgeslagen moet worden, dus daar voldoe je niet aan als je het alleen lokaal opslaat op je mobiel.

Je hoeft dus niet voor alles fysiek bij elkaar te komen. Er zijn genoeg mogelijkheden om op afstand te overleggen. Maar als je Signal wilt gebruiken voor geheime zaken, dan doe je iets fout. Je zou dus nooit de wens moeten hebben om je Signal berichten te wissen.

Als er zorgen zijn dat mensen de EU en de overheid niet vertrouwen, moeten we ze geen goede argumenten geven door dit soort gedrag.
Of het een goed argument is weten we niet. Wat we wel weten is dat deze groep lastig te overtuigen is vandaar de naam fabeltjesfuik. Het is evengoed mogelijk dat de per Signal verstuurde communicatie niet relevant was.

Ik ben het met je eens dat Signal een minder geschikt programma is dan interne tooling. Maar von der Leyen praat ook met mensen van buiten de EU, en daar kan vertrouwelijke informatie lekken. Dan is Signal een van de betere alternatieven, al zie ik liever Zwitserse Threema in gebruik. Niet in de laatste plaats omdat Signal Amerikaans is, en de EU dreigt te verlaten.
Het is evengoed mogelijk dat de per Signal verstuurde communicatie niet relevant was.
de Europese Commissie ambtenaren en bewindspersonen aanraadde om Signal te gebruiken en daarin verdwijnende berichten in te schakelen
communicatie tussen beiden is sowieso relevant, zowel in een hiërarchische als relationele context. Als het gaat om niet-relevante dingen moet het zich al in de privé-sfeer bevinden en daar heeft de EC geen bevoegdheid over om instructies te geven.
Zo simpel is dat niet. Het is erg inefficiënt om als EC-lid uit Litouwen een vergadering bijeen te roepen on te vragen of hij de premier van Walionië of Vlaanderen gesproken heeft. Teansparant over onwetendheid werkt niet.
Daar hebben ze de telefoon voor uitgevonden.
Op mijn komt er aan het einde een nette transcriptie uit.
Of een bericht dat wel een spoort achterlaat. Die communicatie hoeft toch niet via een achterafkanaaltje?
Als communicatie standaard publiek is kan de hele WOB winkel volgens mij ook flink verkleind worden en journalisten makkelijker en veel korter op het vuur zitten.
Yup, en de inlichtendiensten van vijandige mogendheden gooien er wat data analyse overheen.
Ik weet niet of het goed zou werken als alles publiek zou zijn. In Noorwegen, Zweden en Finland hebben ze bijvoorbeeld al heel erg lang alle belastingaangiftes publiek. Dat is daar heel normaal. En iedereen kan elkaar op die manier controleren; mochten ze dat willen.

Ik denk dat er in Nederland fel gereageerd zou worden als we dat zouden voorstellen. Maar zo erg zou dat dus blijkbaar niet zijn als ik onze noorderburen mag geloven.

Alle communicatie van een politicus direct publiceren klinkt als onwerkbaar. Maar wie weet dat dit wel werkt met een vertraging van 1 a 2 jaar. Ik denk dat vertrouwen hebben in de politiek waarschijnlijk belangrijker is dan iets dat ze bespreken geheim houden. En je kunt er altijd nog voor kiezen om bepaalde dingen (iets) later te publiceren. Wie weet is het beter om soms niet te weten hoe iets tot stand is gekomen?
Het is helemaal niet relevant wat politici onderling bespreken. Uiteindelijk komt er een voorstel in het parlement waarover gedebatteerd worden en die (in de EU) wordt omgezet in een door de lidstaten richtlijn, en in de landelijke parlementen in een wet. Al die informatie (zowel de documentatie als debatten) is openbaar. Het zou anders zijn als politicus A een berichtje stuurt naar politicus B en er verandert iets in de wet zonder dat iemand daar weet van heeft. Maar zo werkt het niet.

Jij beschrijft toch in je werk ook niet alle stappen hoe je tot een bepaalde keuze bent gekomen nadat je met meerdere mensen hebt gesproken?

[Reactie gewijzigd door R_Zwart op 14 december 2025 14:38]

Mijn werkgever verplicht mij dan ook niet tot het archiveren van mijn communicatie met anderen. Toch gebeurt dit doordat ik, voor zakelijk gebruik, de infrastructuur gebruik van mijn werkgever. Als ik met mensen buiten mijn organisatie over werk ga communiceren en deze communicatie bewust ga verwijderen, dan zou dat ook verdacht lijken.

Er zijn dus richtlijnen voor de manieren waarop je als politicus bepaalde informatie mag communiceren. Geheime informatie mag dan dus niet via Signal verlopen. Door automatisch Signal berichten te verwijderen, wekt dat de indruk dat er ongeoorloofde communicatie plaatsvindt.
Precies @Jerie

Hoe moeilijk kan het voor een EC zijn om een archief + cleaning systeem te hebben wat Ursula, in dienst van ons allen, niet kan en mag manipuleren.

Die checks & balances horen erbij en moeten we bouwen. Archiveren op een immutable locatie, desnoods airgapped op tape en geen jaren aan communicatie in haar broekzak.
Precies alles moet gelogd worden, het moet daarom niet openbaar gemaakt worden 🤷🏻‍♂️.

Mijn werkgever logt ook al mijn communicatie en indien nodig kan deze worden doorzocht.
Tot je werkgever gahackt wordt en alles op straat ligt. Zie dit essay uit 2016: Data Is a Toxic Asset, So Why Not Throw It Out?
Aangezien het hier gaat om mijn “corporate data” heb ik hier niet in het minst een probleem mee. Als er een breach zou zijn dat gaat het over werk-gerelateerde info.

Ik weet niet wat jij bespreekt via je corporate IM/mail/whatever maar dat gaat toch echt enkel over mijn werk of gesprekken tussen collega’s over het werk 🤷🏻‍♂️
Waar slaat dat nu op ? Sinds wanneer ben jij onderdeel van mijn bedrijf en heb jij een legal/risk functie, waardoor je bepaalde onderzoeksdaden zou mogen stellen 🤷🏻‍♂️

Het is toch niet omdat het over oa powershell scripts, networkconfigs, aankoop van bepaalde. Producten etc gaat dat ik dat hier zomaar zou posten.

[Reactie gewijzigd door klakkie.57th op 14 december 2025 15:39]

Precies, dat bedoel ik: als dit publiek zou worden, dan heb je een groot probleem. Het is ook waarschijnlijk dat hier PII tussen zit. Bij een goede audit komt dat naar boven.
Je zal die info toch ergens opgeslagen hebben …hoe werkt anders je bedrijf. Of je het nu transfereert van software A (teams) naar software B ( sharepoint) al dan wel software C (fileserver/whatever) maakt geen bal uit maar de info zul je toch moeten hebben om zaken te doen, beslissingen te nemen … of gaan we alleen verder op wat er in het hoofd van de werknemers zit? Want dat principe gaat ook geen enkele audit overleven 🤷🏻‍♂️

Dus je systemen steeds opnieuw evalueren en verbeteren voor mogelijke breaches is het enige dat je kan en moet doen
Je kunt de data ook at rest versleuteld opslaan, of offline archiveren. Het is namelijk maar de vraag of je overal altijd bij moet kunnen. Wat Nigel schreef 'Archiveren op een immutable locatie, desnoods airgapped op tape en geen jaren aan communicatie in haar broekzak.' is echt iets anders dan jouw voorbeelden. Daarnaast is een veelvoorkomend probleem dat mensen een wachtwoord aanmaken of delen via een service als Slack, Teams, of zelfs Discord. Kom je ook tegen als je voor ISO 27001 gaat certificeren. Helaas heeft geen van al die auditors het probleem van Zivver (zie discussie elders) waargenomen. Of het is wel waargenomen, maar niet op geacteerd.

Het punt van het essay is eigenlijk vrij simpel. Je moet zo min mogelijk data op willen slaan. Dat maakt de bedrijfsvoering helaas wel complexer, maar gezien de AVG eigenlijk (qua straf) een wassen neus is, zal het tot een straf niet snel komen. De grootste straf is de publiekelijke schandpaal, maar ook dat is een race to the bottom. Dus dan blijven we vrolijk verzamelen, en als het fout gaat dan is dat 'vervelend' en 'jammer' voor de slachtoffers.
Het hoeft niet publiek gemaakt te worden, maar moet wel controleerbaar zijn.
Uiteindelijk moet een parlement ook zijn controlerende taak kunnen uitoefenen.
Waar schrok je van? De kop stelt namelijk niet dat signal de oorzaak is en stelt ook niet dat dat alle berichten verdwijnen.
De kop stelt: Ombudsvrouw onderzoekt verdwijnende Signal-berichten van Europese Commissie. Gezien Signal hoofdkantoor zich bevind in VS, en de huidige geopolitiek (dreiging van VS richting EU) dacht ik aan het scenario van een gedwongen achterdeur van Amerikaanse overheid.

Daarnaast is de beveiliging een wassen neus. Third party clients hoeven self-destructive messages niet te implementeren. Bovendien zijn er andere methodes om deze content op te slaan, zoals een combinatie screenshot/OCR.
Maar als het mogelijk aan signal zou liggen dan is dat eerder aan de Europese Commissie zelf om te onderzoeken. Een ombudsman/vrouw onderzoekt mogelijke misstanden door bestuur zoals de Europese Commissie.
In de titel staat niet eens ombudsvrouw van wat dus tegen die tijd was ik het artikel al aan het lezen.
Dan gebruikt ze maar twee telefoons. Eén voor EU-zaken, waarop alles blijft staan en alles netjes gearchiveerd wordt, voor alle publiek te controleren. En een tweede voor haar privézaken, waarmee ze haar echtgenoot of kinderen kan laten weten dat ze later thuiskomt. Wat ze daarmee doen en welke apps ze daarop zet igaat mij niets aan. Maar EU-zaken worden níet met die privé telefoon gedaan.
En waarvan uberhaupt niet vaststaat of er een bewaarplicht is.
Maar het wekt wel de schijn dat ze iets te verbergen hebben, en voor wie dan? Dit is gewoon niet handig, het geeft weer voedingsbodem voor kritiek en wantrouwen en in dit soort gevallen denk ik ook wel deels terecht.
Maar het wekt wel de schijn dat ze iets te verbergen hebben, en voor wie dan?
Dat is te kort door de bocht. Er is namelijk ook een andere kant. Een hoop berichten kunnen in de verkeerde handen (bijvoorbeeld andere staten) serieuze schade berokkenen. Echter van veel berichten is de waarde voor de gebruikers om die berichten te bewaren nihiel omdat het niet meer relevant is. En soms komt er onbedoeld een (klein) stuk vertrouwelijke informatie in een chat terrecht. Maar als je gehacked word ligt je historie tot een paar jaar op straat. Het verwijderen van berichten kan dus ook gezien worden als goede digitale hygiene.
Dat is een lekker smoesje.
Ten eerste moet er helemaal niet een reeel risico zijn dat de telefoon van haar gehacked word. Als dat een deel van de argumentatie is, dan heb je een serieus security probleem.
Maar als je het dan toch op die toer wilt gooien, dan moet je zorgen dat die data op een andere veiliger plaats gearchiveerd word.
En dan kan je best een proces hebben dat burgers niet al die data kunnen opvragen.

Simpelweg verwijderen is duidelijk de verkeerde keus.
Ten eerste moet er helemaal niet een reeel risico zijn dat de telefoon van haar gehacked word. Als dat een deel van de argumentatie is, dan heb je een serieus security probleem.
Beetje raar en naief standpunt. Jij denkt dat andere staten geen toegang kunnen hebben tot zero-days voor Android en iOS waar bijvoorbeeld de AIVD niet vanaf weet?
Nee, jouw standpunt is raar en naief. Als jij denkt dat andere staten allemaal zero-days hebben waarmee de kans groot is dat de telefoon van haar gehacked is, dan moet je onmiddellijk ingrijpen en die telefoon afnemen en verbieden zo'n telefoon te gebruiken. Dan moet je op zoek naar een betere oplossing.

En goed lezen! ik heb niet gezegd dat er nul risico mag zijn dat haar telefoon gehacked word.
En goed lezen! ik heb niet gezegd dat er nul risico mag zijn dat haar telefoon gehacked word.
Je geeft zelf aan dat het gehacked worden van haar telefoon "geen reeel risico" moet zijn. Hoe jij dat voor je ziet met 25+ miljoen regels code in Android aan C, Java, Rust and what not met als tegenstanders andere staten is mij een totaal raadsel. Maar kennelijk is het goed mogelijk volgens jou. Ik noem dat niet mogelijk, maar naief inderdaad.
Ik vraag me af hoe jij een normaal leven kunt lijden als alles wat theoretisch mogelijk is, voor jou ook meteen een reeel risico is. Hoe durf je dan nog de straat op te gaan?
Morgen kan er een meteoriet op jouw hoofd vallen waardoor je sterft. Niet een reeel risico, maar het kan wel.
Heb je weleens de maandelijkse security bulletins bekeken van Android? RCE's via bijvoorbeeld bluetooth komen gewoon voor. En jij denkt dat met andere staten als je tegenstander dat "theoretisch aanvallen" zijn terwijl er gewoon met regelmaat RCE's in de Android security bulletin's voorkomen?

Misschien moet je inplaats van drogredenen zoals "Morgen kan er een meteoriet op jouw hoofd vallen waardoor je sterft" op te werpen proberen daadwerkelijk met inhoudelijke argumenten te komen.
Volgens jou is er op dit moment een reeel risico dat haar telefoon gehacked is, maar vervolgens neem je geen actie?
Dat is mijn inhoudelijke argument dat jij volledig negeert.
Als er geen actie nodig is, dan is het risico blijkbaar niet reeel genoeg.
Volgens jou is er op dit moment een reeel risico dat haar telefoon gehacked is, maar vervolgens neem je geen actie?
Je zegt zelf dat ik beter moet lezen maar kennelijk is je ontgaan dat ik nergens stel dat haar telefoon nu op dit moment gehacked is. Daarbij spreek je jezelf ook tegen want in eerste reactie heb je het zelf ook over toekomstige tijd: "de telefoon van haar gehacked word" en daarna pivot je opeens naar dat haar telefoon nu al gehacked zou moeten zijn. Iets wat je zelf dus opeens verzind, want ik stel het nergens.
Alsof von der Leyen zich daar uberhaupt aan zal houden mocht er bewaarplicht zijn. Deze vrouw heeft een geschiedenis van on-transparantie waarbij Rutte in het niet valt
Ze is niet bepaald populair in Duitsland nee, waar ze voorheen minister van Defensie, minister van Werk & Sociale Zaken en minister van Gezin, Senioren, Vrouwen en Jeugd was. Dus ik snap de wantrouw richting haar wel. Aan de andere kant, er zijn ook bepaalde berichten die niet bedoeld zijn voor landen die iets tegen de EU hebben.
Hetzelfde geldt voor e-mails en Teams-berichten, die na enkele maanden ook automatisch worden verwijderd. Dit betekent echter niet dat relevante informatie niet geregistreerd dient te worden.
Dat is een keuze , je kan deze ook gewoon onbeperkt bijhouden.
Ja, dat spreekt voor zich. Dat is zeker zo. Alles registreren heeft ook een kost, waarenboven ook niet alles geregistreerd dient te worden. Daarom ook dat niet alles volautomatisch kan worden geregistreerd (uiteraard wel vanuit technisch oogpunt, maar daar gaat het hier niet over) en het automatisch verwijderen van emails en teams berichten is ingesteld. De ambtenaren moeten daarom ook zelf relevante data registreren (zoals bepaalde e-mails).
Het kostenplaatje daarvan wel mee. Tekst kost geen zier aan opslag. De reden dat bedrijven na verloop van tijd die berichten verwijderen heeft niet met kosten te maken, maar omdat het handig is dat je data die je niet verplicht bent te bewaren niet meer hebt.
Wat je niet hebt kan niet lekken. En wat je niet hebt kan in een rechtzaak niet tegen je gebruikt worden.
Het gaat dan ook helemaal niet enkel om tekstberichten. In de EC gaat enorm veel data om. Zowel inkomend als uitgaand. E.g. enkel en alleen al in mededingingszaken mbt fusies spreken we over miljoenen documenten per zaak. De hoeveelheid data groeit dan ook nog eens jaar na jaar. Al deze data moet dan ook nog goed beveiligd worden. Dat heeft uiteraard wel een enorme kost.
In de kop staat juist geen oorzaak en er staat duidelijk wel bij dat er juist onderzoek naar gestart is. Daarbij zijn er bij het verdwijnen van berichten hoe dan ook meer mogelijke oorzaken dan dat een app het zou doen. Dan kun je er dus niet selectief maar zelf bij gaan verzinnen dat signal dus de oorzaak zou zijn. En dat valt ook nog uit het nieuws op te maken.
dat de Commissie bereid is beter te voldoen aan regels
je moet er niet toe bereid zijn, je moet er altijd al volledig aan voldaan hebben. Net zoals je zou proberen een beetje minder corrupt te zijn.

Het is niet alsof ze zo'n dingen per ongeluk of uit onwetendheid doet, maar een straf die haar persoonlijk raakt zal ze nooit krijgen. Welkom bij de politieke elite die zichzelf letterlijk boven de wet plaatst.
Inderdaad! Ik kom er niet mee weg als ik mijn beleggingen niet invul in Box 3 en tegen de Belastingdienst zeg dat ik "bereid ben om beter te voldoen aan de belastingregels".
Simpele oplossing, geen chat diensten in welke vorm dan ook meer toestaan voor overheid gebruik. Uitsluitend communicatie via e-mail die beheerd wordt door overheid (dus geen privé adressen).

Hoe lastig kun je het maken. Gewoon duidelijke kaders stellen en volg je die niet, daar is de deur (zonder wachtgeld regeling)
Daarmee dus automatisch : al het gebruik van Signal, Whatsapp etc wordt bestempeld als "niet-overheid" en hoeft dus niet bewaard te worden?
Nee inderdaad.
Maar die apps dan dus ook blokkeren op alle overheids infrastructuur, inclusief netwerk.
" Tegelijkertijd maakt Anjinho kanttekeningen bij het onderzoek. Zo zegt ze dat eerst moet worden vastgesteld of de verdwenen Signal-berichten in de eerste plaats wel onder de regels van openbaarheid vallen."

Dat wordt lastig, als ze verdwenen zijn is de inhoud ook niet meer te verifiëren.
Het is zelfs niet de taak om eerst te onderzoeken wat de regels zijn en hoe de ombudsman/vrouw die interpreteert. Een ombudstaak is namelijk klachten over hoe de overheid werkt niet zomaar strikt naast de regels gaan leggen en dus onderzoeken hoe beide partijen volgens hun de regls interpreteren en al toepassen. Eerst de regels gaan onderzoeken is het uitstellen van interesse in de praktik waarover al bijna een half jaar klachten bestaan. Dat is dus nog verder uitstel. Dat heeft veel weg van liever geen direct onderzoek doen naar de praktijk van het EU leiderschap. Begrijpelijk als je niet alle klachten daar meteen neer wil leggen, maar dit gaat om een belangrijke basis van vertrouwen en wantrouwen door de EU leiders en de EU bevolking. Daarbij kan de ombudsman/vrouw de regels prima in detail onderzoeken terwijl deze onderzoek doet naar de praktijk. Dat opzettelijk los doen is prioriteiten stellen die voorkomen dat de praktijk niet langer dan nodig voor eventuele misstanden zorgt.
Dit is al eerder besproken maar ik blijf het lastig vinden. Een gesprek in een kamer, dat mag wel geheim blijven. Heb je een vergelijkbaar gesprek met iemand aan de andere kant van de wereld via een chatapp, dan zou dat wel opgeslagen moeten worden, puur omdat het digitale communicatie is.

De wetgeving kan de manier waarop we met elkaar formeel en informeel communiceren niet meer goed bijhouden en is zeer inconsequent.

Ik heb ook geen oplossing...
Misschien : tussen twee personen is per definitie privé, groep van 3 of meer is dat niet?
Als je met 4 mensen in één kamer een gesprek hebt blijft dat ook geheim, je maakt dan alsnog een onderscheid.

Dat onderscheid hebben we nu ook. Alle mail communicatie bewaren we ook, of dat nou naar één persoon gericht is of naar meerdere.

Wat doen we met drafts van documenten die nog niet definitief zijn. Als ik kijk naar alles wat wij vastleggen, er staat vaak foutieve informatie en onzin in drafts, die worden met behulp van (peer)reviews eruit gehaald totdat je het definitive document hebt.

Ik blijf het heel moeilijk vinden om hier een definitie voor op te stellen wat wel en niet vastgelegd moet worden.
Klinkt logisch dat de communicatie van de overheid transparant moet zijn, maar tegelijker tijd vraag ik me af of dat wel realistisch is.
Je moet soms ook gewoon domme ideeën met elkaar kunnen bespreken (eventueel via een appje) om tot een nieuw goed idee te komen, dat hoeft toch niet allemaal met iemand anders gedeeld te worden?
Dat idee heb ik ook. Ik ben zelf leidinggevende en heb geen geheimen voor mijn medewerkers. Maar tegelijkertijd zouden zij er niet blij van worden als alles wat ik over ze besprak met mijn collega’s inzichtelijk zou zijn. Soms bespreek je met iemand of die bepaald gedrag herkent, bespreek je ideeen over aanpassingen in het werk etc. Een politicus is geen leidinggevende van het volk natuurlijk, maar ook die moet toch dit soort gesprekken kunnen voeren.
Ik kan het zelf ook begrijpen dat je niet wilt dat al jouw berichten te zien zijn door jouw leidinggevenden of ondergeschikten. Maar het gaat hier om mensen die actief aan het pushen zijn om encryptie in chatberichten van Europeanen te ontmantelen.

Als mijn baas de macht zou hebben om al mijn berichten, privé en professioneel in te mogen zien dan zou het niet eerlijk zijn als ik niet hetzelfde zou mogen van mijn baas.
Waarom zouden die domme ideeën verborgen mogen blijven?
Zeker van mensen die ons land aan het besturen zijn.
Van hen wil ik al hun ideeën weten, of die nu dom zijn of niet. Het geeft weer hoe die denken over de wereld.

Om een extreem voorbeeld te geven zou ik graag willen weten als er politiekers zijn die andere willen vergassen, ook als het maar een "dom idee" was.
Wel grappig dat een groot deel van de EU voor Chat Control stemt, zolang politici zijn uitgezonderd. Ondertussen gebruiken ze zelf Signal, end-to-end encryptie en verdwijnende berichten. Ze stemmen vrolijk “ja”, maar privacy is alleen een recht als het henzelf betreft, terwijl gewone burgers nog steeds te horen krijgen: “heb je iets te verbergen?” Misschien moeten ze eens een custom “politieke firmware” maken volledig E2E, maar met Europol ertussen om corruptie te bestrijden… oh wacht, dat gaan ze natuurlijk nooit invoeren.
Als eerste even complimenten aan FTM. Wederom zorgen ze door goed gedegen journalistiek dat mensen aan het werk moeten. In mijn ogen erg fijn dat mensen betalen voor gedegen onderzoek (want ze zijn grotendeels zelf gefinancierd). Zeker in huidige tijden.

Net zoals anderen hier: Von der Leye heeft wel veel weg van Rutte in zijn NL tijd. Veel bezig met imago en geen echte visie die verder reikt dan 3 jaar. Ook dingen als verdwijnende berichten en handig gebruik maken van de grenzen van de wet (of dit in twijfel trekken) heeft ze gemeen met Rutte.

Tegelijkertijd denk ik dat we in Europa momenteel in een fase zijn waarin het mij eigenlijk niet zoveel uitmaakt of er een paar berichtjes niet meer vindbaar zijn. Zolang de grote beslissingen maar goed onderbouwt zijn en geen achterkamertjes politiek is. Ik denk namelijk dat we als Europa (heel erg vergelijkbaar met Nederland) echt grote problemen hebben: veiligheid, energie transitie en afhankelijkheid, migratie, verdienmodel, strategische grondstoffen, buitenlandse invloed, AI, etc.

Als ik von der Leye bij Trump zie (als een natte hond), als ik von der Leye hoor praten over innovaties vergelijkbaar met CERN. Of over andere vergane glorie. In mijn ogen moeten we echt snel afscheid van haar nemen en iemand er neer te zetten met een bredere visie en ook gewoon een ondernemersmentaliteit. Geen bureaucratische types als von der Leye meer. Ik zou bijna zeggen maak iemand zoals Peter Wennink (ex CEO ASML) voorzitter. Iemand die geo-politiek snapt en ook een beeld heeft hoe je over 10 jaar nog steeds relevant kan blijven.
Iemand met een ondernemers mentaliteit heeft totaal geen zicht of kennis van de zwakkeren in een maatschappij. Iemand die geen oog heeft voor ondernemerschap en alleen bezig is met social beleid ten koste van de rijken en ondernemers is ook niet goed.

Er is geen ideale leider, geen ideale politieke partij, de behoefte aan het type leiderschap wijzigt continu. Wat nu goed is voor ons kan over een jaar weer totaal een mismatch zijn.

Waar is het wel tijd voor? Meer vrouwen als premier en aan de macht. We hebben in de historie al van alles geprobeerd, maar nog niet een matriarchale wereld. De wereld wordt nog steeds geleid door macht, spierbundel en wapens. Het zal niet de oplossing zijn voor alles, maar ik wil het wel een kans geven.
Als ik nu naar Europa en Nederland kijk zie ik eerder het tweede wat jij noemt dan het eerste: we zijn alleen maar bezig met sociaal beleid en onze ondernemers hebben verwaarloost (zie rapport Peter Wennink van afgelopen week onder andere). Zeker als je het over rechten hebt: ik ben voorstander om mensen zoals XR op de snelweg, alle universiteit Gaza protesten en alle gewelddadige AZC te verbieden en met harde hand aan te pakken. Vreedzaam en 1x? Prima, maar het steeds verzieken voor 99% van de mensen, dat gaat een keer te ver.

Mij maakt het niet zo heel veel uit of het een vrouw of man is qua leiderschap. Ik kijk meer naar het gedrag en de context. En ik ben het eens met je analyse. We gaan weer naar een wereld waar macht en wapens de norm wordt. Wel denk ik juist dat je dan beter meer mannelijke eigenschappen kunt tonen dan vrouwelijke. Wat ik zeg over context: ik denk in de huidige wereld dat we juist meer traditioneel mannelijke leiderschapsstijlen moeten inzetten. Zeker als ik mensen als Von der Leye, Halsma, Kaag, Merkel (wel in het begin fan van) of de (ex?)oud Finse premier zie, dan denk ik steeds vaker ‘hier gaan wij de oorlog niet mee winnen’. En die oorlog is tegenwoordig ook steeds meer een concrete dreiging, maar ook als het gaat om economische ambities en andere maatschappelijk problemen.

Dus ik ben meer van mening dat het stukje vrouwelijk leiderschap hun kansen hebben gehad afgelopen jaren. Dat ze het in een relatief rustige periode niet hebben bewezen. En nu zitten we in een context die nog meer gaat vragen en ik denk dat we daar juist ‘sterk’ leiderschap tegenover moeten zetten.

Maar ik laat mij vooral anders overtuigen waarom jij wel denk dat meer vrouwelijk leiderschap gaat werken. En ook waar dat afgelopen jaren (in Europa) heeft gewerkt.
Dus ik ben meer van mening dat het stukje vrouwelijk leiderschap hun kansen hebben gehad afgelopen jaren
Een vrouw als leider in de VS, Rusland, India, China, Pakistan, Frankrijk, Spanje, Afghanistan, Israël, Egypte, Iran, Irak, Saudi Arabië en ga zo maar door totdat je 80% van de wereldleiders hebt. De landen die ik noem hebben volgens mij ook nog nooit in hun geschiedenis een vrouw aan de macht gehad (edit: behalve India, Pakistan, Israel en Frankrijk, dank voor de correctie), en in sommige van de genoemde landen worden ze al eeuwen onderdrukt. Mannen hebben hun kans gehad, vrouwen hebben nog nooit deze kans gehad, het waren altijd hier en daar uitzonderingen meer dan regel. Dus ja, van een wereldwijde matriarchaat waar 80% of meer van de wereldleiders en vrouw was is nog nooit voorgekomen. Omgekeerd wel.

Ik zal het nooit meemaken, maar ik hoop voor toekomstige generaties dat ze die kans wel krijgen. Want patriarchaat heeft al duizenden jaren de kans gehad en het is de ene ellende na de andere en vooral meten wie de langste heeft.
edit:
Zo grappig om te zien dat ik twee keer een -1 moderatie heb. Blijkbaar is er iemand die zich op z'n pik getrapt voelt, letterlijk en figuurlijk :D. Triest hoor, als je zo onzeker bent.

[Reactie gewijzigd door david-v op 15 december 2025 11:55]

Het beeld / de droom die je schetst daar heb ik geen enkel probleem mee. Ik denk ook dat wanneer alle leiders tegelijkertijd meer vrouwelijke eigenschappen laten zien dat we een vrediger wereldbeeld hebben.

Ik ben wel iemand die vanuit realisme kijkt (context gedreven) en in mijn ogen moet je dan beleid maken op basis van de situatie nu en niet vanuit een droom.
Misschien komt de -1 moderatie doordat de stelling over de vrouwelijke leiders niet klopt. Ik weet van de genoemde landen zo uit mijn hoofd al 3 landen waarvoor het niet klopt en misschien zijn het er nog wel meer.
Oh echt? Ik had ook al gezegd "volgens mij". Welke 3 landen die ik noemde hebben wel vrouwelijke premiers gehad dan? Nu ben ik heel nieuwsgierig ;)
India, Pakistan en Israel. Bovendien Frankrijk zelfs twee, eentje vorig jaar nog (maar dat moest ik opzoeken).
Dank je wel, I stand corrected!
In Nederland heeft de Raad van State al eens een uitspraak hierover gedaan. Daaruit blijkt dat zelfs werk gebonden berichten verstuurd vanaf een privételefoon opgevraagd kunnen worden.

RvS: Sms’jes en WhatsApp-berichten op zakelijke én privételefoons zijn te ‘wobben’

Nu is Europese wetgeving niet hetzelfde als Nederlandse wetgeving, maar ik kan me voorstellen dat het wel in dezelfde lijn ligt. Ik zou het goed vinden dat bepaalde berichten openbaar gemaakt kunnen/ moeten worden. De politiek, rechters en journalisten horen gewoon te kunnen controleren hoe bepaalde wetten tot stand zijn gekomen en of er misschien bepaalde belangen een rol hebben gespeeld.
Veel mensen laten die berichten verdwijnen om meer ruimte over te houden voor nieuwe. En wat verdwenen is kun je ook niet meer overhandigen als daar om gevraagd wordt.
Jahoor:

EUR-Lex - 12016E/TXT - EN - EUR-Lex
"Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union"

En bekrachtigd door de "General Court of the EU" CURIA - Documents
n.a.v. de actie vanuit de Europese commissie om de SMSjes geheim te houden in het Pfizer corruptie schandaal waar deze zelfde mevrouw von der Leyen betrokken was.
Door over te schakelen van SMS naar verdwijnende Signal berichten is zij duidelijk bezig om het "probleem" van open communicatie "op te lossen" want: als je niets meer hebt kun je het ook niet openbaar maken.


Article 15

(ex Article 255 TEC)

1.  In order to promote good governance and ensure the participation of civil society, the Union's institutions, bodies, offices and agencies shall conduct their work as openly as possible.

2.  The European Parliament shall meet in public, as shall the Council when considering and voting on a draft legislative act.

3.  Any citizen of the Union, and any natural or legal person residing or having its registered office in a Member State, shall have a right of access to documents of the Union's institutions, bodies, offices and agencies, whatever their medium, subject to the principles and the conditions to be defined in accordance with this paragraph.

General principles and limits on grounds of public or private interest governing this right of access to documents shall be determined by the European Parliament and the Council, by means of regulations, acting in accordance with the ordinary legislative procedure.

Each institution, body, office or agency shall ensure that its proceedings are transparent and shall elaborate in its own Rules of Procedure specific provisions regarding access to its documents, in accordance with the regulations referred to in the second subparagraph.

The Court of Justice of the European Union, the European Central Bank and the European Investment Bank shall be subject to this paragraph only when exercising their administrative tasks.

The European Parliament and the Council shall ensure publication of the documents relating to the legislative procedures under the terms laid down by the regulations referred to in the second subparagraph.

[Reactie gewijzigd door hellbringer op 16 december 2025 11:39]


Om te kunnen reageren moet je ingelogd zijn