Cookies op Tweakers

Tweakers maakt gebruik van cookies, onder andere om de website te analyseren, het gebruiksgemak te vergroten en advertenties te tonen. Door gebruik te maken van deze website, of door op 'Ga verder' te klikken, geef je toestemming voor het gebruik van cookies. Wil je meer informatie over cookies en hoe ze worden gebruikt, bekijk dan ons cookiebeleid.

Meer informatie

Door Tijs Hofmans

Redacteur privacy & security

Moet SyRI worden stopgezet?

Uitkeringsfraude bestrijden met een algoritme

Wat is SyRI?

Acht partijen en veel media stonden dinsdag in de Haagse rechtbank. Daar liep een rechtszaak tegen een van de meest ingrijpende, maar ook ongrijpbare privacyschendende processen die Nederland kent. Het Systeem Risico Indicatie, afgekort tot SyRI, is een omstreden algoritme dat fraudeurs moet opsporen, maar amper resultaten oplevert en tegelijk veel impact heeft.

Over SyRI wordt al jaren geschreven, terwijl maar weinigen weten hoe het werkt. Het systeem werd in 2014 officieel in het leven geroepen om automatisch dingen als uitkeringsfraude te stoppen, waarbij over een grote groep mensen een sleepnet wordt uitgegooid. Dat maakt behoorlijk wat inbreuk op de privacy van velen, terwijl niemand wil of kan vertellen hoe het systeem precies berekent wie een risico vormt. Je kunt je bovendien afvragen wat het nut van SyRI is. Als het succes zou hebben, was dat één ding. In alle gevallen waarin het tot dusver is ingezet, bleek echter dat SyRI niets opleverde. Er is zo nog geen enkel fraudegeval opgespoord, terwijl ondertussen wel veel, vooral kwetsbare mensen zijn doorgelicht.

Dinsdag stond een samenwerkingsverband van privacyvoorvechters voor de rechtbank in Den Haag. Onder andere stichting Privacy First, het Platform Bescherming Burgerrechten en de Landelijke Cliëntenraad sloegen de handen ineen voor de rechtszaak. Zij willen dat de rechter zich officieel uitspreekt tegen het systeem. Ook krijgt SyRI kritiek vanuit de politiek en officiële instanties, maar waar komt het systeem precies vandaan?

Waarschijnlijkheidsberekening

Het Systeem Risico Indicatie bepaalt hoe waarschijnlijk het is dat een burger fraudeertSyRI staat voor Systeem Risico Indicatie. In de praktijk gaat het om een soort programma waarmee verschillende sociale instituten en overheidsinstellingen van burgers in een bepaalde omgeving, of een 'risicogebied', kunnen schatten hoe groot de kans is dat bepaalde individuen met belastinggeld frauderen. Het kan dan gaan om een grote hoeveelheid gegevens: data uit de Gemeentelijke Basisadministratie, onderwijsgegevens, pensioengeld, hoeveel toeslagen of uitkeringen iemand krijgt enzovoort. Die informatie kan afkomstig zijn van praktisch ieder instituut dat zulke gegevens verzamelt.

Bijvoorbeeld: een gemeente denkt dat in buurt X veel uitkeringsfraude voorkomt. Het kan dan een SyRI-project opzetten. Daarbij worden van een Y-aantal bewoners gegevens opgevraagd over hun belastingaangifte, of zij schulden hebben, of ze hun zorgverzekering netjes op tijd betalen, of ze schoolgaande kinderen hebben en of ze boetes hebben openstaan. De opvragers moeten officieel toestemming vragen aan de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

Er is een juridische basis voor SyRI. Die ligt in de Wet structuur uitvoeringsorganisatie werk en inkomen uit 2001, en meer specifiek in artikel 64 en 65. Daarin is verankerd dat instanties kunnen samenwerken om 'het onrechtmatig gebruik van overheidsgelden en -voorzieningen en belasting- en premiefraude' te voorkomen. De wet noemt ook specifiek een aantal instanties die mogen samenwerken: gemeenten, het UWV, de Sociale Verzekeringsbank, de Belastingdienst, en de Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Ook is keurig beschreven welke gegevens SyRI precies mag verzamelen, niet in de wet, maar in het Besluit SUWI. Het gaat om flink wat: gegevens over bestuursrechtelijke maatregelen en sancties, over roerende en onroerende goederen, over uitsluitingsgronden van bijstand of uitkeringen, over vergunningen en ontheffingen, en gegevens over arbeid, belasting, handel, huisvesting, identificatie, inburgering, naleving, onderwijs, pensioen, re-integratie, schuldenlast, uitkeringen, toeslagen, subisidies en zorgverzekeringen.

Brede definities

Welke gegevens een overheidsinstantie mag verzamelen, kan gemakkelijk worden opgerektDat klinkt als een hoop, maar aan de andere kant gaat het op het eerste gezicht om een afgekaderd aantal. Toch, zegt Tijmen Wisman, gaat het systeem veel verder. Wisman is de voorzitter van het Platform Bescherming Burgerrechten, een van de belangrijkste partijen in de rechtszaak en een fel tegenstander van SyRI. "In een ander deel van de Wet SUWI staat bijvoorbeeld dat tijdens een onderzoek alle gegevens die noodzakelijk zijn voor de uitvoering, kunnen worden opgevraagd bij instanties met openbare nutsvoorzieningen energie en water en instanties die woonruimte verhuren. Dat kun je opvatten als gegevens van slimme meters en informatie over huurders." Dat laatste is bijvoorbeeld precies wat er gebeurde tijdens een project in Noord-Holland en Zuidoost-Nederland om bijstandsfraude op te sporen via het waterverbruik. Uitkeringsgerechtigden die bovengemiddeld veel water verbruikten, konden zo een bezoekje van de inspectie verwachten: woont u wel écht alleen?

Daarnaast kunnen overheden die SyRI willen inzetten, dat doen op basis van heel brede gronden. In een rapport van de Inspectie SZW werden bijvoorbeeld wat oude SyRI-projecten beschreven. In een 'wijkgericht project' in Vlissingen werd SyRI ingezet om 'de sociale veiligheid en leefbaarheid te verbeteren'. Wisman: "Dat zijn heel brede doelen. Het algemene veiligheidsgevoel vergroten is dermate vaag dat een jurist er zenuwachtig van wordt. Als je op basis daarvan onderzoek wil doen, is er vrijwel geen limiet op welke doelen de middelen heiligen."


Apple iPhone 11 Nintendo Switch Lite LG OLED C9 Google Pixel 4 FIFA 20 Samsung Galaxy S10 Sony PlayStation 5 Politiek en recht

'14 '15 '16 '17 2018

Tweakers vormt samen met Hardware Info, AutoTrack, Gaspedaal.nl, Nationale Vacaturebank, Intermediair en Independer DPG Online Services B.V.
Alle rechten voorbehouden © 1998 - 2019 Hosting door True