Samengevat
De goedkoopste Framework Laptop is voor mensen die hun laptop eenvoudig willen kunnen repareren en upgraden. Dit 12"-model is stevig gebouwd, met een afwerking van thermoplastisch polyurethaan (tpu) en stevige scharnieren. Die behuizing is verkrijgbaar in vrolijke kleurtjes en het touchscreen ondersteunt een stylus, wat de laptop veelzijdig maakt. Een powerhouse is het echter niet, want hij heeft een instapprocessor die nauwelijks sneller is dan die van de vorige generatie. Daarnaast is het scherm ook een tegenvaller, want het kan niet alle sRGB-kleuren weergeven en heeft bovendien matige kijkhoeken. Het pennetje kun je dus het best alleen voor notities gebruiken.
Framework bracht in 2022 zijn eerste laptop uit. Het 13"-model was de eerste en later kwam er een groter, krachtiger 16"-model. De eerste convertible was de Framework Laptop 12, waarvan onlangs de tweede generatie uitkwam. Hoe bevalt de tweede generatie van de laptop die volgens Framework zelf 'de repareerbaarste tot nu toe' is?
Exterieur
Voordat ik in de laptop duik om te kijken of Frameworks claim een beetje klopt, werp ik eerst een blik op de buitenkant. Als eerste vallen de ontzettend brede schermranden op. Die zorgen ervoor dat hij lijkt op een laptop van tien jaar geleden. Daar is een reden voor: het is een convertible. Als je hem als tablet wilt vasthouden is zo'n rand handig, want anders raak je onbedoeld het touchscreen aan.
:strip_exif()/i/2008453646.jpeg?f=imagenormal)
De behuizing heeft ook een gezellig kleurtje. Framework stuurde ons de lavendelkleurige uitvoering, maar er zijn nog meer en nog fellere kleuren te krijgen. Uiteraard kun je hem helemaal samenstellen met de kleuren zoals jij ze wilt. De modulariteit die we van Framework kennen, is ook bij dit model gebleven. Je kunt modules in de vier USB-poorten schuiven. De bovenste twee zijn Thunderbolt 4-aansluitingen; de andere twee zijn USB 3.2-poorten op 10Gbit/s.
De hele behuizing is gemaakt van plastic met een enigszins grove structuur. Er zit een laag schokabsorberend tpu-plastic omheen. En met de dikke randen heeft de laptop wel wat weg van de rugged laptops. Het scharnier voelt ook erg stevig aan en het scherm klapt naar beide kanten en wiebelt niet. Framework beweert ook dat het de laptop aan een heleboel droptests heeft onderworpen, maar geeft geen garanties.
:strip_exif()/i/2008453650.jpeg?f=imagenormal)
Nieuw aan de tweede generatie van deze laptop is de vingerafdrukscanner, die in de aan-uitknop is verwerkt. Er is ook een nieuw toetsenbord met achtergrondverlichting beschikbaar. Die ontbrak bij de eerste generatie. Dat waren volgens Framework de twee belangrijkste kritiekpunten. De vingerafdrukscanner werkt zonder problemen onder Windows 11 en Fedora 44.
Helaas zat in onze testlaptop nog het toetsenbord van de eerste generatie, zonder achtergrondverlichting dus. Het touchpad is in dezelfde kleur als de achterkant van het scherm en heeft een prettig glad oppervlak. Het is geen haptisch touchpad, zoals de Framework 13 Pro wel heeft.
Net als bij de Framework 13 kun je de microfoon en de webcam uitschakelen met schuifjes boven in het scherm. De camera heeft een resolutie van 1920x1080 pixels, wat prima is voor videogesprekken. De speakers zijn helaas minder goed: ook op de hoogste instelling produceren ze weinig volume.
Upgraden en repareren
Framework richt zich op eenvoudig upgraden en repareren. Bij dit model is dat nog iets beter geregeld dan bij andere Framework-laptops. Je merkt dat Framework zich blijft ontwikkelen. Het moederbord zit nu bijvoorbeeld vast met bredere boutjes, die minder snel afbreken. Dat ging bij onze Framework 13 van de eerste generatie eens mis.
De accu zit niet meer met een plastic schuifconnector vast. De contacten vallen gewoon in de stekker op het moederbord. Het toetsenbord maakt via pogopins verbinding met het moederbord, niet meer via een flatcable. Daardoor beschadig je de laptop niet onbedoeld tijdens een reparatie.
Bij de Framework 12 moet je er rekening mee houden dat de ssd niet langer dan 30mm mag zijn. Dit formaat is zeldzamer dan de gebruikelijke lengte van 80mm voor ssd's. De keuze daarvoor ligt voor de hand, want er is weinig ruimte in de behuizing en een 80mm-ssd had gewoonweg niet gepast.
Prijs
Een belangrijke overweging bij aankoop van een laptop is voor veel mensen de prijs. Bij Framework-laptops ligt dat iets genuanceerder dan bij de meeste andere modellen. Hierbij kun je onderdelen makkelijk bestellen en vervangen als ze defect zijn, of upgraden als je hardware niet meer toereikend is. Met andere woorden: een kapot beeldscherm hoeft niet te betekenen dat je een volledige nieuwe laptop moet aanschaffen. Als je die redenatie volgt, mag een Framework wat meer kosten dan een gewone laptop.
Aan de andere kant heeft Framework als kleine fabrikant veel last van stijgende hardwareprijzen door de AI-boom. De goedkoopste (voorgeconfigureerde) versie van de Framework 12 kost daarom 789 euro. Dan heb je 8GB geheugen, 512GB opslag en een Core 3 304-processor. De versie met Core 5 en 16GB geheugen kost 1200 euro en die met Core 7 en 32GB geheugen komt op 1559 euro uit. Voor de duidelijkheid: dit zijn instapprocessors. Deze Core 3- en Core 5-processors zitten in laptops van rond de 600 euro. Daarnaast zit er voor dat geld nog geen besturingssysteem op de laptop. Dat is geen probleem als je Linux installeert, maar als je Windows wilt draaien, komen de kosten voor een licentie er nog eens bovenop.
De tweede generatie Framework Laptop 12 beschikt over processors van de Intel Wildcat Lake-generatie. Deze chips hebben dezelfde cores als Panther Lake en worden op 18A gefabriceerd. De processors ondersteunen enkelkanaals werkgeheugen en de Laptop 12 heeft daarom ook maar één geheugenslot.
In tegenstelling tot de processors in de eerdere generatie Framework 12 heeft Wildcat Lake een npu aan boord. Die is niet snel genoeg voor Copilot+ onder Windows, maar je kunt hem wel gebruiken om bijvoorbeeld hardwarematig de achtergrond van je webcambeeld te vervagen.
We hebben de laptop getest met Windows 11 en met Fedora 44, waar mogelijk. Framework ondersteunt officieel verschillende Linux-distro's, waaronder Fedora 43 en 44.
| |
Framework Laptop 12 |
| Processor |
Intel Core 7 350 |
| Cores |
6 (2P + 4LPE) |
| Kloksnelheid |
P-cores: 1,5GHz (Turbo tot 4,8GHz)
LPE-cores: 1,4GHz (Turbo tot 3,6GHz) |
| Videokaart |
Geïntegreerd (Intel Graphics, 2 Xe-cores) |
| Werkgeheugen |
16GB DDR5-5600, singlechannel |
| Ssd |
WD Black SN770M 500GB |
| Wifi |
Intel Wi-Fi 7 BE213 160MHz |
| Scherm |
12,2", 1920x1200, ips, touch |
| Paneel |
BOE NV122WUM-N42 |
| Accu |
50Wh |
| Besturingssysteem |
Geen, getest met Windows 11 Pro en Fedora 44 |
Benchmarks
In de Laptop 12 zit een Core 7 350-processor. Dit is de eerste keer dat we deze cpu van de Intel Wildcat Lake-generatie testen. Eerder testten we wel de Core 3 304 in een mini-pc. In de vorige generatie van de Laptop 12 gebruikte Framework nog een Core i3-1315U-processor of een Core i5-1334U. De i3 had twee P-cores en vier E-cores, terwijl de i5 evenveel P-cores, maar acht E-cores had. De Core 7-processor die we nu testen heeft twee P-cores en vier LPE-cores.
We testen op het Performance-profiel, waarbij de cpu tot 35W kan boosten en een continu vermogen van 15W heeft. We hebben de eerste generatie Laptop 12, waarin een i5-1334U zat, niet getest, maar wel andere laptops met die processor.
- Cinebench 24 Multi
- Cinebench 24 Single
De i5-1334U heeft in totaal tien cores en het is dus niet zo verwonderlijk dat de Core 7 350 met zijn zes cores het daartegen aflegt. De nieuwe P-core is wel een fractie sneller dan die in de Core i5-processor van de dertiende generatie. Maar als je alle cores belast, mag het duidelijk zijn dat de nieuwe processor in Cinebench niet echt een upgrade is.
- 3DMark Night Raid
- 3DMark Night Raid - CPU
- 3DMark Night Raid - Graphics
In 3DMark Night Raid is het een wat ander verhaal. In de cpu-test is hij juist vlotter dan de Core i5-1334U die we in twee andere laptops hebben getest. Grafisch is Wildcat Lake niet echt een vooruitgang.
- Geekbench 6 - Multi
- Geekbench 6 - Multi Integer
- Geekbench 6 - Multi Floating Point
- Geekbench 6 - Single
- Geekbench 6 - Single Integer
- Geekbench 6 - Single Floating Point
- Geekbench 7 - Multi
- Geekbench 7 - Single
Geekbench draait ook onder Fedora. Daarin blijkt de laptop bovendien iets vlotter dan onder Windows. Het verschil met andere laptops met een Core i5-1334U-processor is opnieuw niet groot. Geekbench 7 is de nieuwste versie van de software en die hebben we ook gedraaid. Omdat we daarvoor nog geen relevant vergelijkingsmateriaal hebben, zie je alleen het verschil tussen Windows en Fedora in die grafiek.
Tot slot hebben we ook DaVinci Resolve getest met PugetBench. Dat is eigenlijk geen software die je normaal gesproken op een laptop van dit kaliber zou draaien. De laptop is ook maar half zo snel als een laptop met een Intel Panther Lake-processor. De MacBook Neo doet het opvallend goed in deze test en kan de Framework 13 Pro goed bijhouden.
Voor de schermmetingen gebruiken we Portrait Displays' Calman Color Calibration-software en een SpectraCal C6-colorimeter. Het Framework-scherm heeft een diagonaal van 12,2" en komt van BOE. Ten opzichte van de eerste generatie Framework Laptop 12 is er niets veranderd. Dat betekent dat het scherm een aantal interessante eigenschappen heeft. Daaronder vallen een touchscreen en een digitiser met ondersteuning voor MPP- en USI-stylussen.
Helaas vallen de kijkhoeken ook tegen en dat kom je bij ips-panelen niet zo vaak meer tegen. Het lijkt erop dat de schermdelen niet verlijmd zijn en dat er daardoor licht verloren gaat als je onder een hoek kijkt. De kijkhoeken zijn echter niet het enige nadeel, want ook het aantal kleuren dat het scherm weergeeft valt tegen.
- Helderheid wit
- Contrast
- Gemiddelde gedetailleerde-kleurafwijking
- sRGB-dekking
/i/2008442048.png?f=imagenormal)
Het scherm heeft een sRGB-dekking van 68 procent. Veel goedkope laptops tot pakweg 800 euro halen dat ook. Deze score is wel teleurstellend, want het verschil met een scherm dat wél alle sRGB-kleuren weergeeft, is duidelijk zichtbaar. Daardoor is de laptop niet echt geschikt als tekentablet, terwijl hij juist een stylus ondersteunt.
Opvallend genoeg is het scherm in de basis juist wel goed. Het heeft een behoorlijk hoge helderheid. Ook het contrast van 1500:1 is voor een ips-paneel een prima waarde.
Zo meten we geluid
Om de geluidsproductie van de koeling te meten, gebruiken we een Larson Davis 831C-geluidsmeter met een 378A04-microfoon en een voorversterker. De microfoon heeft een noisefloor van 5,5dB(A). Door onvermijdelijk omgevingsgeluid is de noisefloor van onze geluidarme ruimte ongeveer 10dB(A). Als we een veilige marge nemen, kunnen we vanaf 12dB(A) consistent meten. We meten de geluidsdruk op 50cm afstand onder een hoek van 45 graden. We testen in drie scenario's: WebXPRT simuleert webbrowsen, PCMark 10 Express simuleert dagelijks gebruik en Blender is een zware multithreaded belasting voor de cpu. We meten de geluidsdruk tijdens iedere test en drukken het resultaat uit in een gemiddelde, LAeq, in dB.
- WebXPRT 3 - LAeq
- PCMark 10 Express - LAeq
- Blender - LAeq
De Core 7-processor van de Wildcat Lake-generatie is bijzonder zuinig, dus kun je verwachten dat de koeling niet al te veel herrie maakt. Aan de andere kant lijkt het koellichaam niet overbemeten.
Tijdens webbrowsen is de ventilator in ieder geval onhoorbaar, maar bij dagelijks gebruik zul je wel wat ventilatorgeluid kunnen waarnemen. Andere laptops, waaronder de Framework 13 Pro, zijn een stuk stiller. Bij een zware belasting met Blender scoort de Framework 12 ook vrij gemiddeld. Het leek even alsof de koeling onder Fedora minder geluid produceerde, maar de meting wijst uit dat er geen waarneembaar verschil is.
De 50Wh-accu van de Framework 12 moet volgens de fabrikant zestien uur meegaan op een volle lading als je op internet surft. De fabrikant haalt die accuduur in Windows 11 bij een helderheid van 150cd/m². Dat is een vrij lage helderheid, nog iets lager dan de bescheiden 180cd/m² die wij in onze accutest aanhouden.
- Accutest browsen
- PCMark 10 - Accu - Tijd
- PCMark 10 - Accu - Digital
- PCMark 10 Accu Essentials
- PCMark 10 Accu Productivity
- Relatieve prestaties op accu
De zestien uur halen we dus niet, maar vijftien uur is netjes. Het is niet uitzonderlijk, maar wel wat je mag verwachten van een goed geoptimaliseerde laptop met een 50Wh-accu. In Fedora haalt de laptop ongeveer dezelfde accuduur. In PCMark, dat alleen onder Windows draait, haal je een prima accuduur van vijf uur. Dat is des te netter omdat de laptop zo geconfigureerd is dat de prestaties op de accu net zo hoog liggen als wanneer de adapter is aangesloten.
De Framework Laptop 12 is geen goede deal. Dat kon je al zien zonder deze review te lezen. De goedkoopste versie kost 799 euro en dan heb je een Core 3-processor, 8GB werkgeheugen en 512GB opslag – en geen Windows-licentie. De door ons geteste versie met Core 7-cpu en 32GB geheugen kost 1589 euro. De reden is bekend. Het is 2026 en AI-bedrijven hebben hardwareprijzen de lucht in laten schieten. Een kleine speler als Framework heeft extra veel last van componententekorten en betaalt de hoofdprijs.
Los van de prijs: is de Framework 12 een goede laptop? Ik zou graag zeggen van wel, want ik draag Framework een warm hart toe en veel tweakers met mij, denk ik. Framework maakt laptops toegankelijker, levert onderdelen en ondersteunt officieel verschillende Linux-distro's. Daar worden techliefhebbers blij van.
Maar ik ben niet helemaal overtuigd. Het scherm viel mij het meest tegen aan de Framework 12 . Dan bedoel ik niet eens zozeer de schermranden, want daarbij gaat het om een esthetische keuze. Het gaat mij vooral om de beperkte kleurweergave en de matige kijkhoeken. Dat had beter gekund, net als het maximale volume van de speakers.
Verder is de nieuwe processor niet in alle gevallen een upgrade. Als je een Laptop 12 van de eerste generatie met i5-processor hebt, is de nieuwe Core 7 in het gunstigste geval marginaal sneller.
Dat is misschien ook wel de slimste keuze voor mensen die gecharmeerd zijn van de Framework Laptop 12: koop er een van de vorige generatie. Zolang je die nog kunt krijgen, is dat een prima laptop met vergelijkbare prestaties. En wordt hij over een paar jaar toch te langzaam? Dan is er tegen die tijd vast een nieuw moederbord te krijgen. Wie weet zijn de hardwareprijzen dan ook weer wat aantrekkelijker geworden.
Redactie: Jelle Stuip • Testlab: Marc van Lom • Eindredactie: Marger Verschuur
Reviews op Tweakers zijn onafhankelijk. Meestal krijgen wij producten in bruikleen van fabrikanten of winkels. Als dat niet kan, kopen we ze zelf. Fabrikanten hebben vooraf geen inzicht in onze reviews en geen invloed op de inhoud en ons oordeel.
:strip_exif()/i/2008422178.webp?f=thumblarge)
:strip_exif()/i/2008453646.jpeg?f=imagegallery)
:strip_exif()/i/2008453650.jpeg?f=imagegallery)
:strip_exif()/i/2008453648.jpeg?f=imagegallery)
:strip_exif()/i/2008453652.jpeg?f=imagegallery)
:strip_exif()/i/2008453654.jpeg?f=imagegallery)
:strip_exif()/i/2008453660.jpeg?f=imagegallery)
:strip_exif()/i/2008453662.jpeg?f=imagegallery)
:strip_exif()/i/2008453656.jpeg?f=imagegallery)
:strip_exif()/i/2008453658.jpeg?f=imagegallery)
/i/2008442048.png?f=imagegallery)
:strip_exif()/i/2008422178.webp?f=thumbmedium)
:strip_icc():strip_exif()/i/2008268688.jpeg?f=fpa_thumb)
:strip_icc():strip_exif()/i/2008199336.jpeg?f=fpa_thumb)
:strip_icc():strip_exif()/i/2007664848.jpeg?f=fpa_thumb)
:strip_icc():strip_exif()/i/2007403768.jpeg?f=fpa_thumb)
:strip_exif()/i/2008199496.jpeg?f=fpa)
/i/2007697192.png?f=fpa)
:strip_exif()/i/2007285024.jpeg?f=fpa)
:strip_icc():strip_exif()/u/126276/crop66f3fa6d57347_cropped.jpg?f=community)