Intel overweegt geheugenchips te maken, mogelijk door cpu en ram te combineren

Intel overweegt opnieuw geheugen te fabriceren, zegt ceo Lip-Bu Tan. De topman van de chipfabrikant geeft aan dat de geheugenmarkt interessant is voor Intel en dat het bedrijf nieuwe geheugenarchitecturen ontwikkelt. Intel zou onder meer cpu's en ram willen combineren.

Intel-ceo Lip-Bu Tan. Bron:
Cheng Chia Huang/Getty Images

Tijdens een interview met TechSurge: Deep Tech VC Podcast zegt Tan dat geheugen vroeger geen interessante markt was: "Vroeger zei ik altijd: 'Investeer niet in geheugen, want het is een commodity', maar nu is dat veranderd."

Daarom werkt Intel aan 'een aantal nieuwe geheugenarchitecturen'. Tan onthult verder niets over de architecturen zelf, maar zegt wel dat hij het combineren van cpu's en geheugen als een mogelijkheid ziet. "Ik denk dat er veel manieren zijn waarop we cpu's en geheugen kunnen combineren", laat de ceo weten. "En we moeten ook proberen een nieuwe architectuur voor geheugen te vinden. Ik denk dat er op het gebied van geheugen nog niet veel innovatie is."

Tan zegt ook dat hij Seok-Hee Lee naar Intel Foundry heeft gehaald om aan geheugenproducten te werken. Lee was eerder ceo van geheugenfabrikant SK hynix. Tan: "Dan weet je al een beetje waar ik mee bezig ben. We zijn er nog niet klaar voor om het (de nieuwe geheugenarchitecturen, red.) te onthullen."

Intel begon in 1968 als geheugenfabrikant met Intel 3101-sram en 1103-dram. Uiteindelijk kreeg het bedrijf last van concurrentie van Japanse fabrikanten en besloot het zijn focus te verleggen naar microprocessors. Intel probeerde daarna nog een aantal keer de geheugenmarkt te betreden, waaronder in 2015 met 3D X-Point. Op basis van die geheugentechnologie, die Intel samen met Micron ontwikkelde, bracht het Amerikaanse bedrijf de Optane-ssd's uit. In 2022 trok Intel de stekker uit Optane, omdat onder meer HBM populairder bleek.

Waarom wil Intel weer geheugen maken?

Tomas Hochstenbach
Redacteur componenten

Tomas: "In zijn lange geschiedenis heeft Intel al vaker geheugen geproduceerd, waar het mee stopte door lage marges. De cyclische prijzen maakten het bovendien een onberekenbare inkomstenstroom. Intel-ceo Tan denkt dat de toegenomen vraag naar geheugen door AI dat blijvend zal veranderen.

Een eigen geheugenproductie zou Intel onafhankelijker maken van krapte in de markt. Als er geen geheugen beschikbaar is, kunnen er ook geen pc's met Intel-cpu's worden verkocht. En uit het oogpunt van efficiëntie lijkt het steeds verder integreren van geheugen het logische pad vooruit. Bij zijn Lunar Lake-cpu's integreerde Intel bijvoorbeeld dram-chips op de package van de processor. Een tekort aan geheugenchips kan het dan letterlijk onmogelijk maken om cpu's te verkopen.

Tan hint bovendien naar nieuwe geheugentechnieken. Intel probeerde in het vorige decennium nog een geheugensoort tussen dram en nandflash te introduceren met 3D X-Point, maar dat werd geen commercieel succes. Het valt af te wachten waar Intel mee op de proppen komt, maar als Intels cpu-divisie zelf de grootste klant wordt, heeft het daar in ieder geval zelf invloed op."

Reacties (91)

[biteMark]

CPUs met ingebakken RAM? Alsjeblieft niet zeg! 10 tegen 1 dat ze je zullen uitknijpen en dat de prijs per gigabyte alleen maar omhoog gaat.. Kijk maar naar Apple: geheugenupgrades zijn onevenredig duur omdat je er zelf achteraf niks meer aan kan doen

[B00m3rang]

Voordeel is dan wel dan je verschikkelijk snel geheugen kan inbakken en je dus minder geheugen nodig hebt en sneller bent. Je kan misschien zelfs L3 cache weglaten omdat de RAM zo snel is dat dat de functie kan overnemen. Plus dat komt ook de efficientie ten goede.

Nadeel is wel dat de prijs skyhigh kan worden gemaakt en dat je niet (makkelijk) kan upgraden. Het is altijd een afweging van voordelen en nadelen.

[Zappos]

Nee, je kan L3 niet weglaten, DDR RAM is vele factoren minder snel en kent een heel andere architectuur en interface naar de processor en L1 en L2 cache.

[FreezeXJ]

Het kan prima, maar dan bak je meer L2 in Dat was jarenlang de standaard, L3 op consumenten-CPUs is een redelijk recente uitvinding. Heck, ik ken de tijd nog dat L2 optioneel was (ergens in het 486-tijdperk).

Daarnaast kun je ook de GPU-stijl gaan nadoen, met gewoon absurde bandbreedte en een goeie predictor, plus alsnog voldoende L2.

[Zappos]

L3 is een logische en bewuste keus geweest in de processing pipeline tijdens de ontwikkeling van CPU's, het vergelijk met 486's is nou niet echt heel passend. De frequentie van moderne processoren is zo hoog geworden dat de caches mee moesten groeien en elke core 1. Maak je L2(SRAM per core) te groot, dan neemt de fysieke afstand op de chip toe. Hierdoor klettert de latency van de L2-cache zelf hard achteruit, waardoor het zijn nut verliest. En nogmaals, L2 is exclusief per core. L3 is gedeeld door alle cores. Data die door meerdere cores wordt gebruikt, hoeft in de L3-cache maar één keer te worden opgeslagen. Dat bespaart enorm veel dure chipruimte. De frequenties zijn over de jaren heen, flink gestegen, waardoor de relatieve kloof met het RAM groter is geworden. L3-cache functioneert als een buffer die zorgt dat CPU's op 5+ GHz daadwerkelijk kunnen doorrekenen in plaats van te wachten op data uit het veel tragere RAM-geheugen.

[Reactie gewijzigd door Zappos op 13 augustus 2026 19:09]

[Brazos]

In 2004 bracht intel al de Pentium 4 EE uit met 2MB L3 cache. Dus echt recent is het niet.

[Edit] is dus net andersom

[Reactie gewijzigd door Brazos op 13 augustus 2026 23:19]

[hbvdh]

"L3 cache werkt veel sneller dan L2, en kan dus niet echt vervangen worden, in ieder geval niet zonder in te leveren op prestaties."

Nee, dat is niet juist. L2-cache werkt juist sneller dan L3-cache. Hoe dichter het geheugen bij de kern (core) van de processor zit, hoe kleiner de capaciteit is, maar hoe hoger de snelheid.

[laurxp]

Nee, want L2 is per MB véél groter dan L3. Er is een hoop extra hardware nodig om het sneller te krijgen, waardoor het ongeveer 2x zo veel ruimte nodig heeft.

Daarnaast is L2 per-core terwijl L3 gedeeld is met een cluster cores. Zonder L3 is je communicatie met andere cores ineens héél duur, want je moet dan helemaal naar het geheugen en weer terug. Ook moet je gedeelde data ineens meerdere keren in de cache gaan opslaan, wat natuurlijk een flink stuk minder efficiënt is.

Een GPU-stijl benadering werkt goed voor een GPU omdat de rekentaken per definitie verschrikkelijk parallel zijn. Er zijn duizenden cores tegelijkertijd bezig, en een core kan triviaal van cycle tot cycle wisselen tussen een dozijn in-progress taken. Praktisch iedere berekening leest of schrijft wel iets van of naar het geheugen. Er is altijd meer bandwidth nodig - programmeurs noemen het niks voor niks "feeding the beast".

CPUs zijn een compleet ander sport. Er is maar een handjevol taken dat tegelijkertijd bezig is, en iedere taak is compleet anders. Je doet niet één grote berekening, je bent constant tussen de verschillende code-takken heen en weer aan het springen om de juiste dingen uit te voeren. De data die je nodig hebt staat grotendeels in de cache, en geheugentoegang is zeldzaam.

[Atilim]

In hoeverre loopt men tegenwoordig nog tegen de limieten van geheugensnelheden aan?

Daarnaast maak je hier aannames die je eigenlijk niet kunt maken. Je stelling is beetje hetzelfde alsof je DRAM zou willen gebruiken als vervanging van een HDD/SSD.

[ALittleTooLate]

Hangt er van af wat je doet. Sommige zaken worden vrijwel 100% gebottlenecked door geheugen bandbreedte.

Als je een CPU met 16 cores met AVX 512 hebt, dan kan die honderden GFLOPS doen. Maar de geheugen bandbreedte is slechts een paar honderd GB/s. Dan kun je in situaties komen dat de CPU maar 1% van zijn rekenkracht in kan zetten.

[Atilim]

De grootste bottlenecks zijn voornamelijk de CPU, GPU, netwerksnelheid en de hoeveelheid RAM, en niet zozeer de snelheid van het RAM.

[ALittleTooLate]

Met ram integreren op de CPU gaat het vooral over bandbreedte en latency. Dat is (een van de ) reden dat een GPU 10.000X sneller kan zijn dan een CPU + Ram voor bepaalde berekeningen.

Denk vooral aan problemen die je kan vectoriseren

[Soeski]

RAMDISK!

Ach man wat was dit snel haha. Je game spelen vanaf een Ramdrive. Alleen bij een herstart was het weg, soit...

[dasiro]

Je moet vooral kijken naar het motief en dat is zoals de afgelopen 2 jaar simpel: geld. énkel geld, want alle andere zijn quasi gelijk gebleven: techniek, snelheid, hitte en integratiemogelijkheden.

[Zappos]

Ja, gast, het is toch een commercieel bedrijf, ze moeten winst maken.

[dasiro]

Ik ben er absoluut voor dat ze winst maken, maar de mate waarin deze bedrijven dat nu aan het doen zijn doordat ze eerst artificieel (pun intended) de volledige consumentenmarkt naaien om dan pas te innoveren eens mensen geen andere mogelijkheid hebben in die markt, is manipulatief en borderline crimineel.

[Zappos]

Natuurlijk zijn de huidige component prijzen compleet van de pot gerukt. Maar in principe betekent dit bericht meer aanbod en alternatieven van twee marktleider en de bestaande grote drie(Samsung, SK Hynix en Micron) gaan nieuwe fabs bouwen. Meer aanbod betekent in principe lagere prijzen. We moeten er van uitgaan dat deze processoren met geheugen niet in datacenters terecht komen, maar de markt van laptops, desktop computers en consoles/handeld PC's gaat bedienen.

[dasiro]

"in principe", maar we weten dat dat idee van concurrentie zwaar verstoord is en ze niet op prijs concurreren, maar in plaats daarvan gewoon om ter meeste vragen om te zien waar ze mee weg kunnen komen.

[Zappos]

"in principe", maar we weten dat dat idee van concurrentie zwaar verstoord is en ze niet op prijs concurreren, maar in plaats daarvan gewoon om ter meeste vragen om te zien waar ze mee weg kunnen komen.

We kunnen alleen naar het verleden kijken, meer aanbod betekent altijd lagere prijzen, dat is wat het vraag/aanbod principe is en in het geval van RAM speelde de varkenscyclus ook een rol, vergeet niet dat jaren lang de geheugenproducenten een niet al te dik belegde boterham hadden(geen medelijden), dus ze pakken nu door. Het betekent ook dat deze verstoring ooit wat goeds oplevert, we gaan een sprong maken in zowel RAM als GPU geheugen als specifiek geheugen voor NPU's en opslag van SSD. Deze disruptieve ontwikkeling is te groot en kan niet meer worden teruggedraaid, hoogstens wat vertragen doordat er een paar omvallen.

[dasiro]

Als de laatste 10 jaar ons 1 ding heeft geleerd, is het dat prijsstijgingen door wereldmarktverstorende gebeurtenissen permanent zijn. We hebben nu de crypto-miners, covid-epidemie, VS-sancties en AI-boom alle 4 achter elkaar gehad en elke keer was dat een extra reden voor de fabrikanten om de prijs nóg eens cumulatief te verhogen. Al die bedrijven hun winsten zijn hierdoor enkel maar gestegen ipv dat ze in de problemen zouden zijn gekomen en telkens weer hoor je dezelfde sussende argumenten zoals jij nu geeft, maar die in de praktijk gezien gewoon niet op gaan.

De varkenscyclus voor geheugen is generatief: een hogere opstartkost voor een nieuwe procédé en fabrieken. Die zijn er al geweest, de winst is al gemaakt, maar de prijzen zijn ipv gedaald verder gestegen. Dat principe mag je nu niet meer als verdediging aanhalen.

[Zappos]

Dat klopt niet wat je zegt, bij elke economische upturn zijn de prijzen veelal omhoog gegaan van geheugen en processoren door de hogere vraag, en lager geworden tijdens economisch mindere tijden. De pijp moet blijven roken is de achterliggende gedachte, liever lagere marges dan geen verkoop, deze economische mechanismes veranderen niet, ook niet door de AI hype, juist de van de pot gerukte investeringen gaan voor een implosie zorgen, er gaan bedrijven omvallen die niks toevoegen, en dan neemt de vraag naar componenten en compute af met lagere prijzen als gevolg. Let wel, ik laat de 'normale' verhogingen vanuit inflatie uit deze beredenering, ik heb het puur over de prijs hikes die gerelateerd zijn aan de AI investeringen en de schaarste die dit tot gevolg heeft en daarmee samenhangende prijsexplosies van elektronische componenten en processoren.

[dstyle_nl]

Ja en de vraag naar geheugen in een computer gaan natuurlijk nog ontzettend stijgen met de komst van het draaien van AI modellen als consumer. Dus in welke wereld dit meerwaarde heeft vraag ik mij wel af. Tenzij er echt bakken met geheugen opgezet gaat worden.

[chris_0611]

Waarom zou je minder geheugen nodig hebben als het sneller is? Als je sneller geheugen hebt, heb je juist meer nodig, omdat je er ook meer nuttige dingen mee kan doen (hetzelfde geheugen voor een dikke iGPU gebruiken, LLM's draaien, etc.). Maar ik zie niet in hoe sneller geheugen meer geheugen kan 'vervangen'.

[Ghostier]

"Je kan misschien zelfs L3 cache weglaten omdat de RAM zo snel is dat dat de functie kan overnemen. Plus dat komt ook de efficientie ten goede."

Ik wilde over dit punt wat opheldering brengen. Cache vervult verschillende on-die geheugenfucties en zorgt voor lineair hergebruik op korte afstand ik snap dat je daarom eerder uitwijkt naar L3 ipv L1 of L2, als je het hebt over wat een theoretisch nieuw techniek zou brengen. Maar het zal eerder wat nieuws toevoegen zoals dat bij 3D xpoint het geval was, in hoe het de signalen laat bundelen en afvoeren. Ik denk dus eerder dat je kunt verwachten dat zo'n techniek er mee gaat samenwerken ipv het te vervangen. Huidige cache is namelijk voorspelbaar. Waarbij ram je juist ook moet kijken naar error correction met de bulk data die niet altijd de juiste plek krijgt en daardoor opnieuw verzonden moet worden. Ik ben zeker benieuwd wat het wordt. Maar denk niet dat zulk speculatie ons, noch intel helpt.

Wat wel iig gesuggereerd wordt wat idd de efficientie ten goede zal komen is dat kortere afstanden wat dit soort combinatie processen met zich meebrengen, net als bij apu's. Zeker ook in het verbruik en latency terug te zien zal zijn.

[watercoolertje]

Dan koopt iedereen toch AMD waar je zelf geheugen bij kan prikken? Of de chips van Intel die dat dan (nog) kunnen? Lopen snel genoeg tegen de lamp.

Kijk maar naar Apple: geheugenupgrades zijn onevenredig duur omdat je er zelf achteraf niks meer aan kan doen

We zijn niet afhankelijk van enkel Apple of enkel Intel dat maken mensen zichzelf wijs/leggen ze zichzelf op. En dat doe je dus helemaal zelf. Ik heb nooit last gehad van die dure geheugen-upgrades van Apple, want dat koop ik gewoon niet

En ja liever heb ik dat ze los geheugen maken dat concurreert natuurlijk beter, maar dat is veel duurder om om te bouwen en minder flexibel voor Intel zelf (want die kan nu met 1 machine een cpu maken die wel ram aan boord heeft en een cpu maken die dat niet heeft).

[Reactie gewijzigd door watercoolertje op 13 augustus 2026 14:09]

[thunderbird2k]

Het is de logische volgende stap voor zowel consumenten als servers. Het zal voor hogere prestaties en voor mobiel veel efficiëntere chips zorgen. Geheugen bussen kosten veel aan energieverlies. Je bent ook veel vrijer met hoeveel pinnen je kunt gebruiken (bredere bussen) en lagere clocks, niet meer gekoppeld aan standaarden als ddr5.

[Moondark]

Klopt ik kijk gewoon naar de beste prijs kwaliteits verhouding. Daarmee voor 4k gaming uitgekomen op de i7 270kplus processor. Ipv de r9 9950x3d scheelde nogal de helft 😅 5% meer performance 2x de prijs betalen...

[Brazos]

Grote kans dat de CPU met geheugen qua prijs competitief/goedkoper wordt maar het meer richting planned obsolescence gaat. Cpu's met bijvoorbeeld 16GB on die of 24GB voor een topmodel (om maar iets te noemen), dat na 4 jaar bijvoorbeeld amper nog mee kan draaien en daarmee volledig vervangen moet worden.

[loekf2]

Gaat ook niet gebeuren. Een M- of A-series SoC van Apple heeft memory dies in de behuizing, boven op de SoC die via 3D integratie. Zie ook AMD met z'n GPUs.

Ik ben wel benieuwd hoe Intel dit denkt te doen. DRAM van scratch beginnen zal je even tijd kosten, ook een oerwoud aan patenten meegenomen.

[Seth_Chaos]

Je betaald al teveel door het huidige ram kartel, dat bestaat uit 3 bedrijven. Dit is Intels poging aan de grip van dat kartel te ontkomen. Het opdrijven van de prijzen en het verleggen van productie naar AI bedrijven schaad de pc markt, en daarmee ook Intel. Door geheugen in hun cpu te bakken openen ze twee verdien routes. Hun CPU's worden aantrekkelijker en geschikter voor AI, en het ram kartel bepaald niet langer de toevoer van ram en daarmee de verkoop cijfers van Intels huidige afzetmarkt. En dat is zeer wenselijk. En door het in te bakken in de CPU kunnen de AI bedrijven niet alsnog het ram opkopen en of wegkapen voor het hun afzetmarkt bereikt.

[Zappos]

Vergeet niet dat AMD ook zal meebewegen in deze ontwikkeling ... 100% ze hebben al SOCS voor de XBOX X/S en anderen gemaakt(Op unified GDDR6) dus de stap is niet zo groot.

[Zappos]

Er komen twee aanbieders bij, die gaan elkaar natuurlijk beconcurreren(Intel en AMD), en als de prijs niet lager wordt dan wordt het niet gekocht? Dus ik begrijp je stelling niet? Apple heeft geen concurrentie als het om zijn eigen hardware en OS gaat, dus het uitgangspunt is heel anders, die knijpen heel bewust hun klanten uit, omdat die bereid zijn het te betalen.

[rickboy333]

Intel heeft dit al een keer gedaan. Slot 1 voor de Pentium II en early Pentium III zat op cartridges die je in een slot duwde van je moederbord. In die cartridge zat de CPU en een aparte L2 wat feitelijk een SD ramchip was.

Later was dit allemaal niet meer nodig, omdat je L2 cache in een CPU kon bakken. Maar het idee zelf zou voor simpele systemen nog niet zo gek zijn. De lattePanda x86 single board computer gebruikt een LPDDR5 chips. Als dat in de CPU kan zitten dan kan kan het allemaal nog compacter worden.

[Borgia]

Apple is 1 fabrikant. De pc markt bestaat gelukkig uit veel meer fabrikanten wat voor concurrentie kan zorgen.

[CrazyBernie]

Xeon PHI met MCDRAM on package was echt helemaal top echt bloedsnel dat geheugen. Helaas voor Intel te vroeg uitgekomen en niet helemaal geschikt voor de AI wedstrijd. Optane is ook echt nog steeds top als SSD geheugen echt niks maar dan ook niks wat voor dagelijks dev werk sneller is dan de optane P5800X ( ok wel superduur). Dus als Intel weer in die markt stapt hebben ze in principe wel wat techniek in huis om meteen aan de top mee te draaien. Ze hebben toendertijd ook een hele serie technieken en patenten niet verkocht aan SK Hynix dus ze zouden relatief snel moeten kunnen starten.

[kabelmannetje]

Je hoeft het echt niet te kopen...

[biteMark]

Dat ligt er maar net aan of dit de nieuwe norm gaat worden…

[kabelmannetje]

En dat blijkt dus nergens uit.

[FreezeXJ]

Het probleem is dat ook Intel niet zo snel kan schakelen, dus tegen de tijd dat zij hun fabs omgetoverd hebben tot NAND-bakkerij (minimaal 1 jaar) is de druk vermoedelijk alweer van de markt.

Het hebben van je eigen geheugenfabriek is denk ik een luxe die ze zich nu niet kunnen veroorloven, gezien Intel nog steeds in de schulden zit, en z'n processen nog niet op schema weet af te leveren. Daarnaast vraag ik me af of ze uberhaupt wel een voordeel hebben, gezien de verschillen tussen geheugen bakken (repeterend patroon, heel voorspelbaar en daardoor optimaliseerbaar) en logica bakken ('chaos op een chipje', veel metaal-lagen en veel tweaks).
Dit is de banketbakker die nu ookLidl-brood wil gaan bakken.

[dmantione]

Intels fabrieken zijn niet ingericht om DRAM of NAND te maken, maar als je het artikel leest is dat ook niet waar Intel aan denkt. Geheugen geíntegreerd op de processor is wellicht een kwestie van een ander processorontwerp en kan in deze tijden van peperduur geheugen nog steeds een zinnige toevoeging zijn.

[FreezeXJ]

Dat doen ze al, met alle L2/L3 die er tegenwoordig op chipjes meegeleverd wordt. Dat is echter SRAM, duurder, sneller en vraagt meer ruimte dan DRAM (wat je in je geheugenbankjes stopt). Dat kun je niet lekker uitwisselen, en als zij denken met SRAM de dollars te redden voorspel ik minder succes dan met Xpoint.

[dmantione]

Met huidige prijzen is het misschien wel rendabel om SRAM te gaan maken. SRAM heeft ongeveer 8 keer zoveel ruimte nodig als DRAM, we zijn meer dan een factor 10 omhoog wat betreft geheugenprijzen. Dus wellicht, als je ergens nog overcapaciteit hebt...

[xorpd]

SRAM is ~1000x duurder dan DRAM...

[siggy]

Het probleem is dat ook Intel niet zo snel kan schakelen, dus tegen de tijd dat zij hun fabs omgetoverd hebben tot NAND-bakkerij (minimaal 1 jaar) is de druk vermoedelijk alweer van de markt.

Scusi?

De nieuwe fabrieken van de giganten komen pas over 2-3 jaar online. En wie zegt dat die output dan al niet verkocht is voordat maar een chip van de band rolt?

Dit lijkt ook meteen op de strategie van de AI-giganten &co. Gewoon alles opkopen, zo blijft hardware kunstmatig duur en kan local AI nooit echt massaal van de grond komen zodat iedereen gewoon AI-clouddiensten blijft afhuren. Zodat ze hun bizarre investeringen ooit kunnen terugverdienen.

[The Zep Man]

Zodat ze hun bizarre investeringen ooit kunnen terugverdienen.

Met de huidige snelheid gaat dat niet gebeuren voordat het universum eindigt.

[Framoes]

Bij Intel hebben ze die pagina ook gezien en dat er maar 3 partijen winst maken. Die partijen zitten als enige aan de hardwarekant.

[siggy]

Omdat er pas een bizar klein aantal mensen betaald voor AI. Om dat blind te extrapoleren zonder rekening houden met de potentiele groei aan betalende klanten is natuurlijk prutserij 1e klas.

[GeroldM]

Mensen klagen nu al dat de prijzen per tokens te hoog zijn. En klagen steen en been over de beperkingen in hun AI-abonnement, welke fluctueren als een dolle vanwege de frontier labs die soms wel inzien dat hun huidige prijzen met minstens 10 moeten worden vermenigvuldigd om nog ooit een kans op winst te behouden. En als labs dan zien dat de vraag naar hun AI inkakt, zij weer alles terugschroeven naar het oude.

AI is nuttig voor het detecteren van medische problemen, hulp bij het zoeken naar leefbare planeten en/of asteroiden op een baan naar de Aarde, bij ontwikkeling van software. En daarna word de spoeling al een stuk dunner.

Totfat je bedrijven als Palantir tegenkomt, die zetten AI overal voor in, omdat zij het boek 1984 als bijbel en mantra inzetten voor hun doeleinden (met hun zeer nare CEO) en veel te veel politici daar steeds minder stiekum ook op zitten te geilen.

Potentiele groei aan klanten...welke niet willen betalen voor de LLMs, die qua kosten per token amper tot niet goedkoper zijn geworden de afgelopen 4 jaar en dat ook niet gaan worden, ja, daar ga je een miljarden kostend datacenter voor bouwen.

70 tot 75% capaciteit van alle nieuwe geplande datacenters over de wereld, dat is puur en aleen voor OpenAI en Anthropic. 2 Klanten voor je datacenter. En het merdendeel van de capaciteit die deze 2 labs nodig hebben is voor training en data-verwerking voor die training. En aangezien die datasets niet kleiner worden, gaat dat trainen ook niet goedkoper worden. Ook niet omdat er voor steeds meer data ook vaker geld afgedragen moet worden aan diegenen die deze data hebben geproduceerd. En dat draaien van AI voor genereren van data voor je grotere/nieuwste modellen nou ook niet bepaald gratis is.

AI is nu dus ook letterlijk al het inkomen alle cloud-diensten van alle Hyperscalers aan het opvreten. Waardoor zij veel minder geld kunnen lenen dan voorheen en dan ook nog eens met alsmaar ongunstiger wordende voorwaarden. Geld, dat zij hard nodig hebben om die miljarden kostende datacenters te bouwen.

Vandaar dat er een heleboel datacenters nog in de fase 'grond opgeschoont en genivelleert\'-stage bevinden. En daar ook niet uit gaan komen

[siggy]

Anthropic heeft naar eigen zeggen 300.000 zakelijke klanten die 80% van hun omzet genereren. Als ik de gegevens goed lees. Toegegeven, dit zullen grootzakelijke klanten zijn. Maar net als met belastinginkomsten zal daar niet het gros uiteindelijk vandaan moeten komen.

Alleen Europa heeft bijna 35 miljoen MKB'ers.

AI penetratie staat nog in de kinderschoenen. En AI als SaaS aan kleinbedrijven, een paar uur per maand besparen voor 100 euro in de maand. Zijn verdomd weinig MKB'ers die geen 100 euro uit kunnen trekken om een paar manuren te besparen per maand.

[GeroldM]

Schijnt dat er met 100 Euro die elk AI-abonnement oplevert, dat hetzelfde abonnement OpenAI/Anthropic tussen de 4000 en 8000 Euro kost.

Dus hoe lang denk jij dat er nog abonnementen voor 100 Euro (of 20 Euro, of 200 Euro) overblijven, zodra het investeringsgeld is opgedroogd en er daadwerkelijk winst gemaakt moet worden?

En mocht een abonnementsvorm overleven, hoe gelimiteerd denk je dat dit zal zijn bij een bedrag van 100 Euro per maand of 200 Euro per maand?

Kan zelfs stellen dat als OpenAI en ANthropic niet snel genoeg zoveel business genereren, dat de bedrijven die de infrastructuur (datacenters en zeer dure AI-servers) moeten bekostigen, zoals Oracle, Amazon AWS en Microsoft Azure de prijzen van al hun andere cloud-diensten en -produkten flink omhoog moeten schroeven, zodat zij zelf niet failliet gaan.

Want het is nu al zo dat al de infrastructuur-bedrijven al het inkomen van al hun cloud-diensten en -produkten nu moeten spenderen aan de uitbreiding van datacenter-capaciteit, puur en alleen voor AI.

Dus nee, ik zie niet dat er ook maar vorm van AI-abonnement voor een vaste prijs per maand het zal overleven. Sterker nog, er is al een hele sterke push gaande naar het 'betalen voor wat je gebruikt'-prijsmodel. En ik kan je verzekeren dat je dan met een man of 7 al gauw 20.000 tot 25.000 Euro per maand af kan tikken. En dat is met een router voor het selecteren van het beste prijsmodel voor de taak die uitgevoerd moet worden.

Zag dat voor mezelf een maand of twee terug: 10 dagen in de maand en de teller stond al op 11.800 Euro. deze 7 personen waren verantwoordelijk voor 95% van de stand op de teller, de rest van de 100 personeelsleden verbruikten de laatste 5%.

Wat nog verveleder is, zelfs met dit soort maandbedragen is AI van Anthropic en OpenAI niet winstgevend. Mensen hebben totaal geen idee wat het maken en beschikbaar stellen van AI daadwerkelijk kost. En dus alleen maar kijken naar de kosten die zij zelf betalen, terwijl dat totaal niet toereikend is.

Je kan het vergelijken met slapen onder een zakdoekje in een twee-persoonsbed in de koudste winternacht met het raam open, terwijl de verwarming is uitgevallen. Dat zakdoekje staat dan voor de inkomsten die 100 Euro/per maand abonnementen opleveren.

[siggy]

Schijnt dat er met 100 Euro die elk AI-abonnement oplevert, dat hetzelfde abonnement OpenAI/Anthropic tussen de 4000 en 8000 Euro kost.

Bron? Zijn dit de exteme of standaarden? Ik zie andere lezingen dat het een 1 op 5 ratio is.

Zolang Anthropic financiele gegevens prive houdt, is het giswerk gebaseerd op geruchten. En die sites die alle circulaire financieringen en investeringen meenemen en die opzetten tegen de omzet zijn helemaal lachwekkend.

Als je je druk wilt maken, maak je dan hierom druk:
https://fortune.com/2026/...rcular-financing-ai-boom/

Ik snap dat de schaal anders is, maar Uber deed er 14 jaar over om winstgevend te worden. Twitter/Lyft, 12 jaar. Airbnb 14 jaar. Spotify 13 jaar. Amazon 9 jaar.

Anthropic is 5,5 jaar oud.

Vergeet ook niet te vergelijken met wat het oplevert voor een bedrijf. Hoeveel tijdwinst is er geboekt? Doen bedrijven nu meer werk, of beter werk, of was er een ander personeelslid er al bij moeten komen?

Anthropic heeft al een operationele winst gedraaid in een kwartaal. Maar ze blijven investeringen doen. Daar zit de knel. Het continu trainen van nieuwere grotere modellen, daar zitten de kosten.

Dus op papier hebben ze al bewezen dat ze winstgevend kunnen zijn, maar door de non stop investeringen is het (uiteraard) geen netto winst.

Daarnaast, als je even naar AI in zijn geheel kijkt. Zelfs met een dgx spark kun je iets fatsoenlijks draaien voor een simpele SaaS. Voor de tijdwinst die er mee geboekt kan worden, kun je heel goedkope diensten leveren die financieel rendabel zijn voor alle partijen.

[Sjaak71]

Tan geeft aan dat er in het verleden niet veel veranderd/verbeterd is in de geheugen architectuur. Hij zoekt naar mogelijkheden om daar stappen te maken. Dit gaat verder dan een beetje proberen mee te liften op het sentiment en de waan van de dag.

Buiten dat het interview een grote commercial is voor alle investeringen die hij heeft gedaan, geeft het wel aan dat hij gevoel en kennis heeft voor waar de kansen in de semicon industrie liggen. Ik hoop op recht dat de beloofde innovatie op gehegen komt, een die verder gaat dan nog een laagje transistors boven op de bestaande lagen. Hij trekt er iig wel de personen met potentie voor aan.

[peke]

Een goed neveneffect dit van de hoge ramprijzen. Het slaat natuurlijk nergens op dat geheugen volledig modulair is en zou blijven terwijl er altijd een minimale hoeveelheid vereist is. Lijkt me dat 16GB of meer (i9) integreren in de cpu package heel wat voordelen oplevert. Idealiter wordt het dan ook HBM en kan de igpu er ook gebruik van maken.

[SacredRose]

zolang je dan wel de mogelijkheid behoudt om dit uit te kunnen breiden met normaal RAM mocht 16GB niet genoeg zijn voor je usecase en je niet gedwongen wordt om een hele nieuwe CPU te halen omdat je 32GB of 64 GB nodig hebt

[Zappos]

Het een sluit het ander toch niet uit, je kan sneller geheugen tegen de CPU plakken en alsnog externe slots voor geheugen op een mobo er bij hebben?

[Honytawk]

Wat maakt het dan verschillen van de CPU cache?

[Zappos]

Cache heeft en een andere functie, en is veel sneller dan DDR5 RAM, en is dus veel duurder. Cache wordt gebruikt voor operaties van de CPU, berekeningen, operaties en functie ondersteunend, voorspellen is daar een van. Cache is een klein en zeer snel tussengeheugen dat veelgebruikte en benodigde instructies en gegevens dicht bij de processorcores houdt. Het voorkomt dat de CPU voortdurend op het veel grotere, maar tragere DDR5-RAM moet wachten. DDR5 is het hoofdgeheugen waarin actieve programma’s en data staan; cache bevat daarvan tijdelijk de onderdelen die de processor op dat moment primair nodig heeft om berekeningen die gevraagd worden, efficiënt en snel te laten verlopen.

[Reactie gewijzigd door Zappos op 13 augustus 2026 15:25]

[player-x]

Ja, een enorm verschil: cache-RAM is gemaakt van het veel duurdere SRAM, maar is ook veel sneller, zowel qua doorvoer als qua toegangstijd.

SRAM (Static RAM) costs roughly $5,000 per gigabyte, while DRAM (Dynamic RAM) costs significantly less at about $1.00 to $75 per gigabyte depending on the form

Cache memory (built using Static RAM or SRAM) has an access time of about 0.5 to 10 nanoseconds, while main system memory (DRAM) has an access time of about 50 to 100 nanoseconds. Cache memory is roughly 10 to 20 times faster than main DRAM because it uses flip-flop circuits and requires no refresh cycles.

[Reactie gewijzigd door player-x op 13 augustus 2026 15:36]

[SacredRose]

Zeker, maar dan moeten ze die wel aanbieden. Ik ben ergens bang dat het sneller de richting op gaat als de laptops waar het geheugen vastgesoldeerd is. Zolang het technisch mogelijk blijft om uit te breiden verwacht ik dat je versies van mobo's gaat krijgen die het wel of niet toelaten.

[Zappos]

Het zal goedkoper worden om geheugen op een bredere bus tegen de cpu aan te plakken, de keus of daar sodimm/CAMM2 / LPCAMM2 voor laptops of dimm slots naast worden geplaatst op moederborden is een keus van de fabrikanten. De prijs van geheugen voor ons consumenten zal naar beneden gaan door deze ontwikkeling want het is en goedkoper om het te produceren en er komen twee aanbieders bij(Intel en AMD want zij gaat zeker volgen). Los van dat is het ook al genoemd door andere Tweakers, het geheugen kan veel sneller worden en dat kunnen we allemaal gebruiken. Dus we zullen de keus hebben, ik wacht nog even met het kopen van nieuw geheugen, SK Hynix en Samsung gaan ook uitbreiden, maar dat kan nog twee jaar duren, Intel kan een slag slaan, want die profiteert dubbel, en ze gaan meer CPU's verkopen en ze verdienen een premium aan het geheugen.

[player-x]

Kan zeker nog interessanter zijn dan CUDIMMs, 16, 24 of 32 GB optimaal dicht tegen de CPU geplakt, en een geheugenkanaal voor goedkopere DDR5 4800 geheugenuitbreidingen.

Dan kan je 1 of 2x dimm(s) van 8 tot 64GB erbij prikken, en van wat ik begrepen heb zijn de chips op geheugenmodules voornamelijk verpakking, dus zoveel groter hoeft de socket ook weer niet te worden.

[DropjesLover]

Tegelijkertijd bouwt ook het gros van de zelfbouwers (en dat is al een nice) zijn systeem 1x en breidt (in de normale cyclussen) zijn geheugen of videokaart niet uit.
In de normale/zakelijke consumentenmarkt gebeurt dat al helemaal niet, en met 16GB geheugen draait (afgezien van workstation-niches) alles hartstikke prima. Zelfs 8GB voor het super budget segment zou nog voldoende zijn.

Tegelijkertijd zijn geheugenchips fysiek een flink stuk groter dan de cpu, dus dat moet dan veel lagen HBM worden of iets dergelijks. En de koeling van de CPU niet in de weg zitten.

[SacredRose]

In mijn ervaring is juist het RAM iets wat wel tussendoor uitgebreid wordt (tenzij je direct voor de max gaat die je moederbord aan kan). Ook op zakelijk gebied breiden we toch nog best vaak RAM uit op workstations en zelfs laptops als het even kan omdat dat vaker is wat er echt nodig is dan een krachtigere CPU voor de werkzaamheden.

Ik weet dat het natuurlijk n=1 is omdat ik vooral kijk naar de situaties die ik tegenkom. maar ik zou de mogelijkheid om het later aan te passen toch echt wel gaan missen.

[DropjesLover]

Bij meerdere organisaties (ik zat lang in korte termijn detachering) en rollen is er bij mij, collega's en vrienden om me heen nog nooit wat aangepast. Eenvoudige systemen, workstations, etc.
En laten we wel wezen, het gros draait outlook, word, excel, SAP en dat is het wel.
Databases draaien op een server.

[mr_evil08]

Dat blijkt toch wel een beetje achterhaald te zijn, heel vroeger zakte de prijzen van geheugen na verloop van tijd maar sinds afgelopen 10jr nauwelijks meer, het verdwijnt gewoon van de markt en komt iets nieuws voor terug.

Sterker nog ik heb moederborden gehad die het nieuwe type geheugen niet mee omweg kon en een bios update was er niet, dat oudere type geheugen was rete duur geworden om bij te kopen.

Vroeger kon dat echter bij DDR4/5 kan je niet zomaar iets op het moederbord "prakken" en gaan, bij gebruik geeft dat random issues zoals BSOD, stabiliteit of helemaal niet aan gaan en Windows krijgt de schuld van onstabiel OS, en er is niets te zien met Memtest86+

Tegenwoordig hou ik de QVL lijst van de fabrikant aan.

[Reactie gewijzigd door mr_evil08 op 14 augustus 2026 08:11]

[Scriptkid]

maar zegt wel dat hij het combineren van cpu's en geheugen als een mogelijkheid ziet

Geheugen is duur, Laten we de consument dan binden aan ons product en het geheugen Intel dependent maken op de chip, Lekker cache << see what i did

[Finraziel]

https://www.pcworld.com/article/2507953/lunar-lakes-integrated-dram-wont-happen-again-intel-ceo-says.html

‘It really is a one off’: Lunar Lake’s integrated RAM won’t happen again, Intel CEO says

Hmmm (dat was wel de vorige CEO nog, Pat Gelsinger)

[uiltje]

Domme uitspraak, zeg nooit nooit. Integratie gaat ondertussen vrolijk verder, en heel veel machines zoals smartphones werken al met SoC's in plaats van CPU's - voor zover dat zelf nog geen hele of halve SoC's zijn. Apple heeft natuurlijk met de MacBook Neo laptop laten zien dat dat helemaal zo'n dom idee nog niet is.

[Zappos]

Dat RAM intelligenter moet worden is sowieso een ding en dichter tegen de CPU aan moet gaan 'schuren' onvermijdelijk, hoop dat AMD ook luistert en hetzelfde gaat doen. De prijzen van geheugen moeten links of rechtsom omlaag.

[arjankoole]

hij gaat alleen voorbij aan dat het voor de klanten wel ERG fijn zou zijn als geheugen weer een commodity wordt, net zoals storage.

de industrie wil dat niet , en gaat daar dus actief op sturen. Dat is zorgwekkend.

[peke]

Ooit zal het weer een commodity worden, de datacenterexpansie is nu volop bezig, eens alles gebouwd is zal het ook om de 5 jaar oid weer moeten vernieuwd worden wat net zoals in de pc markt zorgt voor sterk dalende en stijgende prijzen als gevolg van vraag en aanbod.
Iets wat duur is kan altijd nog duurder en wat goedkoper is kan altijd nog goedkoper afhankelijk van vraag en aanbod op de markt. Er zal wel structureel meer vraag zijn maar er komt ook chipproductiecapaciteit bij de komende jaren waardoor het m.i. terug hetzelfde liedje wordt als vroeger op het einde van de rit. Tenzij er natuurlijk zo'n humanoïde robotrevolutie komt waarbij iedereen zijn/haar eigen robot heeft, maar ik denk niet dat het zo'n vaart zal lopen zoals bvb in de film iRobot.

[MR501]

Hij doelt daarmee hoogstwaarschijnlijk op Z-Angle memory Dat is namelijk al langer een work-in-progress van Intel.
Dit was al een vrij lange tijd bekend en is een joint venture met SAIMEMORY (welke Softbank als voornaamste investeerder heeft), belofte is voornamelijk betere integratie met hardware, stacking á la HBM, maar dan met een veel lager stroomverbruik en betere thermal management, wat ook stacks met meer lagen toelaat.

Al in de tijd daarvoor, vóór het verkopen van de NAND divisie (3d xpoint tijdperk) begon Intel met het Next Generation DRAM Bonding (NGDB) programma, dat wonder boven wonder nooit geschrapt is (mede omdat Intel anders een grote homp subsidie terug zou moeten betalen) Hier is Z-Angle uit voortgevloeid en dit maakt wel dat Intel rond 2029-2030 dit zou kunnen commericaliseren volgens de huidige roadmap.

Hoe groot Tan dit wilt schalen, en met wat voor soort nodes, soort producten in combinatie etc zal natuurlijk nog moeten blijken, naast dat Intel zichzelf zou kunnen omdopen tot execution-risk incorporated. Maar als alles ideaal loopt kan dit de komende jaren heel interresant worden.

[MrGerbie]

Als je dit bekijkt vanuit de wereldwijde geheugencrisis, is deze stap van Intel eigenlijk heel logisch.

​Nu Big Tech meer dan 70% van de DRAM-productie opslokt voor AI-datacenters, worden traditionele losse RAM-latjes onbetaalbaar en schaars voor de normale consument. Als Intel (of SK Hynix) eigen, specifieke geheugenlijnen gaat opzetten die direct on-package of via nieuwe standaarden (zoals CAMM2) op de client-processors worden geïntegreerd, ontstaat er in feite een afgeschermde supply chain voor de pc-markt.

​Ja, we leveren wellicht het ouderwetse 'losse RAM-latje bijprikken' in. Maar in ruil daarvoor krijgen we een gigantische sprong in bandbreedte en latency (zie wat Apple doet), én de zekerheid dat de consument/MKB'er/console-frabrikanten lokaal nog gewoon een betaalbaar en krachtig eigen systeem kan neerzetten.

​Verandering is even wennen voor de DIY-bouwer maar zakelijk en qua architectuur is dit waarschijnlijk de enige manier om uit die datacenter-klem te komen.

[Reactie gewijzigd door MrGerbie op 13 augustus 2026 16:05]

[AtariXLfanboy]

Zou het de performance van iGPU's niet flink op kunnen krikken als het geheugen daarvoor op dezelfde Die zit?

[mr_evil08]

Dat hebben ze wel eens geprobeerd de Intel Iris Pro had 128mb dedicated bijvoorbeeld.

[AtariXLfanboy]

Mja dat is wel erg weinig voor moderne gpu's natuurlijk. Dat zou ik eerder een cache noemen.

[Reactie gewijzigd door AtariXLfanboy op 14 augustus 2026 15:33]