'Ondersteuningsapps op stembureaus kunnen in theorie invloed hebben op tellen'

De apps die Nederlandse gemeenten bij verkiezingen gebruiken ter ondersteuning van stembureauleden en telprocessen, kunnen in theorie invloed hebben op het telproces. Dat staat in een onderzoek dat het ministerie van Binnenlandse Zaken heeft laten uitvoeren. Gemeenten zouden stembureauleden daarover meer moeten voorlichten. Er zijn momenteel geen signalen dat dit proces misgaat.

Dat is een van de conclusies uit een rapport dat Purasec opstelde in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken. Het onderzoek keek naar de software die gemeenten gebruiken bij verkiezingen. Het gaat dan alleen om software die ondersteunend kan worden ingezet op stembureaus. Hoewel Nederland stemt met potlood en papier, wordt er in het hele verkiezingsproces wel software ingezet. De belangrijkste daarvan is de Ondersteunende Software Verkiezingen, die door de Kiesraad wordt beheerd en die bijvoorbeeld wordt gebruikt om stemresultaten op gemeenteniveau samen te voegen en om de kiesdeler te bepalen. Tweakers schreef over OSV eerder een achtergrondartikel.

Het Purasec-onderzoek keek echter niet naar OSV, maar naar andere software. Gemeenten kunnen zelf bepalen of ze ondersteunende software willen gebruiken en kiezen vaak daarvoor. Het gaat dan om uiteenlopende programma's of apps. Zo kunnen gemeenten tools gebruiken die dieetwensen van stembureauleden registreren of die inventarissen kunnen bevatten voor attributen op stembureaus.

Er bestaan ook apps die invloed kunnen hebben op het stemproces zelf. De meestgebruikte daarvan in Nederland is een iPad-app waarmee stembureauleden kunnen controleren of een stempas in het Register Ongeldige Stembiljetten staat. Die controle kan ook handmatig, maar dat is vaak tijdrovend, dus gebruiken veel stembureaus een ROS-controleapp.

Aanbevelingen aan gemeenten

In theorie zouden zulke apps invloed kunnen hebben op bijvoorbeeld het telproces, waarschuwt het rapport. "Tijdens het onderzoek is naar voren gekomen dat met de introductie van stembureauapps de scheiding tussen het papieren stemproces en een digitaal stemproces minder duidelijk wordt", staat daarin. Wel benadrukken de onderzoekers dat er op dit moment geen signalen zijn dat die invloed er ook is.

Toch geven de onderzoekers enkele aanbevelingen aan gemeenten om hiermee om te gaan. "Vergroot het bewustzijn bij gemeenten en stembureauleden dat gegevens die worden vastgelegd in deze diensten niet gebruikt mogen worden voor het uitvoeren van formele tellingen", schrijven de onderzoekers. Ook zouden gemeenten advies moeten krijgen 'op welke wijze zij kunnen voorkomen dat de inzet van stempasscanners tot een verhoogd risico leidt'. Verder zouden gemeenten zich bewust moeten zijn van het uitvoeren van privacyimpactonderzoeken bij dergelijke applicaties.

Reacties (27)

[lucatoni]

Ik heb de laatste jaren als voorzitter gewerkt bij willekeurige stembureaus in Rotteram. In Rotterdam wordt een iPad app (zoals beschreven) gebruikt bij het scannen van de geldigheid van een Stempas. Daarnaast heeft deze app functionaliteit om te tellen hoeveel stembiljetten zijn uitgeven, waardoor je een bolledigheidscontrole kan uitvoeren. Dit wordt gedaan door in de app op te geven hoeveel stemmen er zijn per partij, maar ook hoeveel ongeldige stemmen. De app kan beoordelen of er volledig is geteld. Maar uiteraard kan dit ook zonder app, door stembiljetten te tellen en vergelijken met uitgegeven stempassen.

En als laatste wordt de app gebruikt als handleiding bij de afroning en team wissel. een soort stappenplan die je moet doorlopen

Ik zou overigens niet weten hoe het gebruik van de app het telproces wordt beinvloed. Ja, het wordt iets makkelijker gemaakt, en tel verschillen komen sneller naar boven.

Misschien nog toevoegend: Dit telproces wat ik benoem vindt plaats op de stemlocatie (op partij). Vervolgens vindt er een tweede telling plaats op voorkeurskandidaten op een centrale locatie. Door een ander team.

[Reactie gewijzigd door lucatoni op 16 januari 2026 16:40]

[WoLFjuh]

Ik zou overigens niet weten hoe het gebruik van de app het telproces wordt beinvloed. Ja, het wordt iets makkelijker gemaakt, en tel verschillen komen sneller naar boven.

Een ander voorbeeld is dat het moeilijker voor een waarnemer of andere leden van het stembureau tijdens het openbare stemproces na te gaan of de software of het apparaat dat wordt gebruikt officieel door de gemeente ter beschikking is gesteld. Een 'alternative' app zou bijvoorbeeld meer stempassen kunnen goedkeuren omdat het ROS (register ongeldige stempassen) niet of niet correct wordt gebruikt, of zelf een lijst bijhouden van alle personen die hebben gestemd (door niet alleen het nummer op de pas te scannen, maar ook even een fototje op te slaan van de hele pas).

Met de login gegevens die mij als voorzitter ter beschikking worden gesteld kan ik ook een andere apparaat gebruiken om in te loggen. Dus ruimte voor misbruik is er wel.

Nou is het feit dat je naar een stembureau gaat om te stemmen geen geheim (nogmaals, openbaar proces) maar het kan mensen weerhouden om te gaan stemmen als ze weten dat hun gegevens eventueel tijdens het stemmen onderschept kunnen worden. En dat is dan weer een belemmering voor de vrijheid om te gaan stemmen.

Ik krijg wel vanuit de gemeente de instructie dat de tellingen op de app een indicatie zijn en dat de werkelijke tellingen van de verzamelde volmachten, stem en kiespassen leidend is.

[gorgi_19]

Dat is een aanbeveling bij de volgende conclusie

Telfunctionaliteiten kunnen leiden tot een risico dat ondanks dat de systemen hier niet geschikt voor zijn,
gegevens toch invloed hebben bij het handmatig tellen van stemmen.

Specifiek is de aanbeveling

Geef gemeenten concrete adviezen op welke wijze zij kunnen voorkomen dat de inzet van stempasscanners tot een verhoogd risico leidt.

Dat zou dus betekenen dat stempasscanner een waarde doorgeven hoeveel er gescand is, terwijl deze waarde afwijkt van het handmatig stemmen. En dat men dan kiest voor de waarde die bij de stempasscanner app staat.


In het rapport staat ook:

Met andere
woorden, de applicaties vervullen geen formele rol bij de uitvoering van het huidige stemproces.
Daarmee vallen zij buiten de werkingssfeer van de Kieswet

De app-gegevens mogen niet gebruikt worden als basis voor de officiële vaststelling van aantallen — die moet altijd op het papieren proces gebaseerd zijn. Het risico is dat de grens tussen "ondersteunend" en "leidend" in de praktijk vervaagt.

[Reactie gewijzigd door gorgi_19 op 16 januari 2026 15:48]

[Jerie]

Dit is exact hetzelfde probleem als bij AI of zelfs databases (blockchain ...). Het probleem is dat mensen zeggen 'computer says no' (of 'computer says so') en vervolgens is het totaal onduidelijk hoe men tot deze conclusie is gekomen.

Vanuit functie als vrijwillig teller in Amsterdam kan ik bevestigen dat ze daar ook iPads gebruiken. Die gebruiken ze om voorlopige aanuitslagen door te geven. De stemmen worden vervolgens wel weer verzegeld en meegenomen naar het gemeentehuis. Daar vind dan een hertelling plaats. Het idee is dat techniek en fysiek nooit een groot verschil zullen hebben. Maar dan ga je dus er van uit dat de techniek betrouwbaar is. Dat de iPad veilig is. Dat de verbinding die deze heeft veilig is. Dat de applicatie die deze draait veilig is.

Ik zou graag willen weten: draait deze iPad in lockdown mode? Heeft deze iPad radio's aan boord? Zo ja, welke? Welke OS-versie draait deze?

De laatste keer dat ik telde, was er een discrepantie van tien stemmen (1%). Dat is balen, vooral omdat naar mijn mening veel stoorzenders waren in de vorm van observanten (van een bepaalde partij en politieke hoek). Ik voelde me verslagen, en van wie deze stemmen waren, doet er teller zijnde zijnde niet toe. Je wilt namelijk dat de uitslag representatief is, en het is jouw verantwoordelijkheid dat dat zo blijkt te zijn.

[Reptile209]

Ik kan wel een risico bedenken hoor, met name wbt de ROS: Stel, de app maakt niet gebruik van de laatste versie van de lijst met (on)geldige stemmen, of heeft een (of meerdere) specifiek nummer ingebakken zitten dat ten onrechte altijd goedgekeurd wordt. Geeft een fraudeur mogelijkheden om toch een stem uit te brengen met een ongeldige stempas.

En alles wat met het optellen van stemmen te maken heeft kan een risico zijn. Stel dat het je zou lukken om een X-aantal stembiljetten van je niet-favoriete partij weg te moffelen. Dan helpt het als de app in de totalen al ingebakken heeft zitten dat er bijvoorbeeld 20 stemmen van D66 moeten verdwijnen. Dan lijken alle totalen te kloppen, terwijl er iemand een stapel biljetten onder zijn trui heeft.

Allemaal een beetje theoretisch, maar het hele proces is gewoon super gevoelig op dat gebied.

[lucatoni]

Een stembureaulid wordt opgeleid om stempassen op juistheid te controleren, door een controle op naam. en ID. Een fraudeur moet zich legitimeren, en die naam wordt gecontroleerd met de naam op zn stempas. De enige fraude die ik zou kunnen bedenken is een identieke stempas namaken, die ook nog door de iPad niet herkend wordt. Dat is wel lastig te beoordelen.

[fruitbakje]

Een stembureaulid wordt opgeleid om stempassen op juistheid te controleren, door een controle op naam. en ID.

Dat is niet wat @Reptile209 bedoelt denk ik. Een ongeldige stempas (eentje die bijvoorbeeld eerst geldig was, maar je bent hem kwijtgeraakt dus heb je een nieuwe gebruikt, waardoor de oude ongeldig is), is nog steeds juist qua naam, geboortedatum enzovoorts. Dus met die check op ID, ontdek je niet of de stempas in het ROS staat. In het ROS staan alleen ECHTE stempassen (niet valse nagemaakte stempassen). Allen zijn die echte stempassen dus niet meer geldig, omdat iemand (nog een voorbeeld naast het kwijtraken) is overleden. Dan wil je niet dat er met die echte stempas alsnog wordt gestemd (door de stempas te gebruiken als een volmacht bijvoorbeeld).

Maar ik vind het wel vreemd wat @Reptile209 zegt, dat je met een app niet de laatste versie van het ROS werkt. Juist een papieren versie is meer vatbaar voor het niet meer up to date zijn toch? Ik zou juist een ROS app (als die wordt aangereikt for de gemeente zelf natuurlijk, zodat ik ook weer dat de gemeente die updatet) méér vertrouwen dan de papierenlijst. De gemeente moet immers méér moeite doen om mij als voorzitter een nieuwe papieren lijst te geven, dan even dat digitaal te updaten.

[hoosterb]

De ROS wordt pas heel kort voor de verkiezing uitgeprint en zit in de bescheiden die je 's ochtends ophaalt. Beetje zoeken soms op nummer als mensen op een ander stembureau komen dan op de pas geadviseerd wordt, maar een lijst is prima te doen hoor. Kan zijn dat het op héél drukke stembureaus anders is, maar wij hebben er nooit een probleem mee gehad.
En de app die we gebruiken is eigenlijk meer om de gemeente op de hoogte te houden (in Fryslân zitten we wat ver van het gemeentehuis af).

[ZwolschBalletje]

Ik weet niet of de termijnen landelijk geregeld zijn, maar in Zwolle is het tot dinsdag 12 uur mogelijk om een vervangende stempas (of bij landelijke verkiezingen: een kiezerspas) aan te vragen. Daarna gaan de boeken dicht en worden de ROSsen geprint en in een verzegelde envelop met andere stukken naar het stembureau gebracht

Het lijkt me een hele toer om een papieren ROS te vervalsen en dan op een onbewaakt ogenblik te verwisselen voor een geprepareerde versie. Digitaal kan zoiets op afstand gebeuren zonder dat de (eind)gebruiker dat kan zien.

Met een digitaal ROS kun je ook de stempassen van mensen die na dinsdag 12 uur overlijden, nog schrappen. Ook kun je dan tot op de dag van de verkiezingen zelf nog een verloren stempas vervangen. Maar dan geef je wel de papieren zekerheid op waar het stemproces op gebaseerd is: op papier zie je het als ermee gerommeld wordt, digitaal is dat niet te zien (of, anders geformuleerd, kan dat eenvoudig op afstand uitgevoerd en gemaskeerd worden).

[xzaz]

Omdat je er vanuit gaat dat de app gelijk heeft?

[san070]

Het is geen AI, hè. De app werkt op basis van officieel centraal vastgelegde gegevens en zal niet gaan hallucineren. Als ik er dan al niet van uit kan gaan, dat de app de juiste informatie geeft, dan hoef ik helemaal niets meer te vertrouwen. Maar dan ook echt helemaal niets.

[xzaz]

Jawel, je vertrouwt de telling van meerdere mensen die met elkaar worden vergeleken.

[Eddie998819]

Hier ook de laaste jaren als voorzitter op stembureau's gezeten. Wij tellen gewoon stempassen, volmachten en kiezerspassen door ze te nummeren en per 25 te bundelen met een elastiekje. Uit ervaring weet ik dat wel eens gedacht wordt dat het aantal dat op de iPad staat leidend zou moeten zijn. Dat is het natuurlijk niet. Zo zit er wel eens verschil tussen het aantal kiezerspassen op tafel en het aantal gescande kiezerspassen in de app. Als je het proces-verbaal dan invult o.b.v. de app i.p.v. gezond verstand dan gaat het verkeerd. Invloed is er volgens mij dan ook pas als je blind gaat varen op de computer, maar de lol van het systeem is dat alles dubbel is op papier dus dat is een goede waarborg.

[familyman]

Bolledigheidscontrole is hier een wel heel toepasselijke vertyping?

[Dekar]

Doet me altijd denken aan Tom Scott bij Computerphile. YouTube: Why Electronic Voting Is Still A Bad Idea

Laten we gewoon alles op papier doen. Ja, het kost wat tijd en moeite. Maar we moeten de mogelijkheid van grootschalige manipulatie niet vergroten voor iets meer gemakzucht.

[Pyronick]

Amen.

Ik ben zelf groot voorstander van het automatiseren van saaie logica, maar de democratie (en de rechtsstaat) leent zich daar simpelweg niet voor. Niet alleen omdat het een ceremonieel aspect heeft dat we moeten koesteren (het fysiek invullen van een stembiljet heeft een bepaald gewicht), maar vooral vanuit het oogpunt van weerbaarheid.

Bovendien moeten we niet de fout maken om democratie te reduceren tot een transactie die zo efficiënt mogelijk moet verlopen. Daar moeten we uit moreel oogpunt een keiharde grens trekken. Het democratische proces is een plechtige ceremonie en een millennia oude traditie waarvoor tot op de dag van vandaag nog steeds zware offers worden gebracht. Door dat volledig te digitaliseren, strip je de ziel uit het systeem, en op existentieel niveau misschien zelfs uit onze maatschappij, ten gunste van een beetje gemak. Het doet fundamenteel afbreuk aan onze high-trust maatschappij door transparantie te vervangen door blind geloof in techniek. Het fysiek invullen van een stembiljet (of andersoortige processen zoals hoofdelijke stemming of stemmen bij handopsteking) heeft een gravitas en 'heiligheid' waar we vooral van af moeten blijven.

Voor kritieke bestuurlijke processen moet de regel gelden: keep it simple. Je moet een verkiezing kunnen draaien zonder stroom, zonder internet en zonder servers. Als we die 'analoge spier' laten verslappen en de keten van papier en pennen afbreken, maken we ons systeem onnodig kwetsbaar voor storingen of manipulatie.

Soms is de inefficiëntie van handmatig tellen juist de 'feature' die de integriteit en de controleerbaarheid van het systeem waarborgt.

[m_snel]

Ik vind het voorbeeld wat genoemd wordt nog al vaag.

Hoe kun je in godsnaam het stem proces beïnvloeden als je alleen opzoekt of een stembiljet geldig is.

[ATS]

Als je er vanuit gaat dat de app gelijk heeft. Je weet niet of die app de juiste gegevens gebruikt, en of die accuraat zijn. Dat is een risico. Ik heb zelf de keren dat ik als stembureaulid en -voorzitter gewerkt heb niet met de app gewerkt, maar ik kan me zo voorstellen dat je hooguit een "ingetrokken" melding controleert tegen de papieren lijsten, maar niet andersom (dan zou het alleen maar extra werk zijn). Overigens kan handmatig opzoeken ook misgaan natuurlijk. Ik denk dus dat je eerder andere fouten krijgt. Dat is ook een invloed op het proces uiteraard.

[m_snel]

Duidelijke reactie, ik vraag me echter af hoe het dan zit met die updates . Want als die er zijn dan zou je dat ook verwachten met de papieren variant.

Maar moet je niet altijd gewoon controleren of een stembiljet geldig is en niet alleen of die is ingetrokken.

[ATS]

Een stemkaart moet je inderdaad controleren. Of hij voor de juiste verkiezing is, of hij is van wie er mee komt (of dat hij is ingevuld als machtiging, en dan of dat correct is), én of hij niet ingetrokken is. Pas als dat gedaan is krijg je je stembiljet (dat uiteraard niet gecontroleerd wordt, alleen maar of het in de bus gegooid wordt of niet. Heel soms neemt iemand het stembiljet mee naar buiten. Of gooit het weg. Daar maak je even een notitie van.)

[TijsZonderH]

Dit heeft niks te maken met stemcomputers.

[Dekar]

Dat niet, maar wel: "De belangrijkste daarvan is de Ondersteunende Software Verkiezingen, die door de Kiesraad wordt beheerd en die bijvoorbeeld wordt gebruikt om stemresultaten op gemeenteniveau samen te voegen en om de kiesdeler te bepalen"

Dus alle stemmen gaan in een stukje software, die de kiesdeler uitpoept. Zolang dat ook volledig op papier wordt nagekeken lijkt me dat redelijk afgedekt, maar kan een kwetsbaar punt zijn als dat uit tijdnood oid ooit wordt overgeslagen. Het filmpje van Computerphile gaat niet alleen maar over stemxomputers zelf, maar ook op software als hierboven uitgelegd.

[beerse]

Als stemburo-vrijwilliger in de gemeente Den Haag weet ik dat de stemburo-app praktisch alleen ter ondersteuning is: Tijdens het stemmen voor de controle op de stempas (is ze niet teruggetrokken of als verloren gemeld) wat ook met de hand kan (op basis van een lijst van de nacht voor de verkiezingen).

Tijdens het tellen worden de tel resultaten per partij genoteerd en zowel in de app gemeld als ook in een papieren proces-verbaal geregistreerd. Wat in app wordt doorgestuurd wordt praktisch meteen verwerkt en op basis daarvan zie je de resultaten in de pers verschijnen.

De papieren route wordt verzameld en is de basis voor de definitieve resultaten. Uiteindelijk worden zowel de stemmen, als de tel-resultaten per partij als de proces verbalen nog een zekere tijd bewaard om alles te kunnen controleren en nakijken.

Mogelijk is het in andere gemeentes iets anders. Maar dat wij in NL nog altijd op papier stemmen geeft altijd de mogelijkheid van controle. Voor het gemak ga ik er van uit dat dit in alle gemeentes wordt gebruikt.

[Eddie998819]

In alle gemeentes wordt nog op papier gestemd. De processen-verbaal van alle stembureau's worden ook gepubliceerd en staan gewoon op de website van de gemeentes. Voor Den Haag bijvoorbeeld hier: https://uitslagen.denhaag.nl/tweede_kamerverkiezing_2025/stembureaus

[matthew2300]

Als je een app nodig hebt om stemmen te tellen of registreren, hoe debiel ben je dan. Aantal ingenomen stempassen = aantal uitgegeven stembiljetten = aantal ingeworpen stembiljetten in de stembus = aantal getelde stemmen. Dit moet altijd kloppen! Daar heb je geen app voor nodig! Het is echt spijkers op laag water zoeken want ojee stel je voor. Allemaal theoretisch geneuzel. In Nederland zijn we heel goed in hele simpele dingen heel moeilijk maken. Er is ook een telmethode ontwikkeld. Ja, serieus een telmethode! Hoe bedenk je het!!! En daar moet je ook nog een examen voor doen. Ik ben al een aantal keren gevraagd de cursus tellen te volgen om mee te helpen tellen. Vaak ga ik een uurtje na het sluiten kijken bij het tellen om vervolgens mee te helpen met tellen, waarbij ik dan vaak nog fouten van de gediplomeerden eruit haal. Leve de telmethode die als onfeilbaar wordt gezien.

[d4v1d]

Er klopt niet veel aan je verhaal. Je kan niet eerst toekijken, en vervolgens besluiten om te helpen tellen. Als toekijker ben je geen lid van het stembureau.

Kieswet Artikel E 4

1 Burgemeester en wethouders benoemen tijdig voor elke verkiezing de leden van elk stembureau en een voldoend aantal plaatsvervangende leden.

2 Als lid of plaatsvervangend lid van het stembureau kan worden benoemd degene die op de dag van de stemming de leeftijd van achttien jaar heeft bereikt en, na het volgen van een training, naar het oordeel van burgemeester en wethouders over voldoende kennis en vaardigheden beschikt op het terrein van het verkiezingsproces, met uitzondering van degene:

[matthew2300]

Mijn verhaal klopt wel degelijk. Ik doe dit namelijk al jaren. In mijn gemeente zijn we vrijwel één van de eersten en krijgen we altijd complimenten voor de accurate telling. Dat komt door de betrokkenheid van de mensen. Geen neuzel met allerlei procedures, gewoon mouwen opstropen en tellen én vooral zorgen dat alles correct is. 100% goed willen scoren!

Die regels van de kieswet ken ik. Wij handelen eerder naar de geest van de wet dan naar de letter. Bureaucratisch geneuzel hebben we al genoeg in Nederland. Hier zijn we heel goed in hele simpele zaken heel ingewikkeld te maken. FYI er heeft hier nog nooit een hertelling hoeven plaatsvinden omdat er fouten in de telling waren gemaakt. Zelfs toen er een steekproef werd gehouden waren er nul fouten.