Global Foundries wil in Duitse fabriek chips met 7nm-prestaties maken voor AI

Global Foundries' uitbreiding van zijn chipfabriek in Dresden bereikt het hoogste punt van de bouw en kondigt de volgende generatie aan van zijn technologie voor geavanceerde chipproductie. De FDX Fusion-technologie moet energiezuinige en krachtige chips maken op niveau van 7 nanometer.

Dit nieuws in het kort

• De bouw van Global Foundries' chipsfabriek in Duitsland bereikt het hoogste punt.
• De producent onthult plannen voor geavanceerde chips, die afhangen van subsidie.
• De chips met 7nm-prestaties zijn bedoeld voor AI-toepassingen in de fysieke wereld.

Global Foundries stelt hiermee twee mijlpalen te bereiken die belangrijk zijn voor het realiseren van 'fysieke AI'. De toekomstige chips die de uitgebreide fabriek in Dresden gaat produceren, zijn bestemd voor AI-toepassingen in de fysieke wereld. Voorbeelden daarvan zijn systemen die met camera's, sensoren en robotarmen gebeurtenissen waarnemen en handelingen uitvoeren.

Stap naar hoogwaardige chips

De stap naar chips op 7 nanometer is geen concreet doel, want de chipsmaker spreekt van prestatieniveaus die vergelijkbaar zijn met die van 7nm-chips. De fabrikant wil mogelijk verschillende technieken combineren om de prestaties van concurrenten te evenaren die wel echt chips op 7 nanometer maken. De nu onthulde plannen zijn volgens Computerbase wel een stap voorwaarts voor Global Foundries dat lange tijd geen hoogwaardige chips produceerde.

De FDX Fusion-technologie van Global Foundries moet chips opleveren die verschillende soorten elektronica integreren. Het bedrijf noemt analoge functies, combinaties van analoge en digitale componenten, ingebed geheugen en mogelijkheden voor radiocommunicatie met een hoog prestatieniveau.

De ontwikkeling van FDX Fusion hangt wel af van goedkeuring door de Duitse overheid voor de Europese subsidieregeling Important Project of Common European Interest (IPCEI) Advanced Semiconductor Technologies (AST). Het is nog niet bekend wanneer FDX Fusion productierijp kan zijn.

Fysieke AI voor auto's, vliegtuigen, iot en defensie

Global Foundries investeert 1,1 miljard euro in zijn Duitse productiecapaciteit, waaronder de uitbreiding van de chipsfabriek in Dresden. Deze investering moet de jaarlijkse productie van 300mm-chipwafers in de fabriek in Dresden opvoeren naar meer dan een miljoen stuks. Volgens het bedrijf moet de fabriek dat aantal eind 2028 halen.

De fabriek in Dresden is dan de grootste chipproductiefaciliteit in Europa die productie voor derden verzorgt. Global Foundries maakt chips voor andere bedrijven in onder meer de auto-, luchtvaart-, industriële iot- en defensieindustrie. Het bedrijf ziet in die afzetmarkten groeimogelijkheden voor fysieke AI-toepassingen.

Bouw van uitbreiding chipsfabriek in Dresden. Beeld: Global Foundries

Reacties (51)

[Sissors]

Ik ben benieuwd hoeveel creativiteit ze toepassen om op "7nm prestaties" uit te komen. De bestaande FDX technologie die ze produceren is 22nm. En FDX zijn planaire transistoren: Oftewel gewoon een vlakke transistor met gate (aansturing) erbovenop. Dat doen andere ook t/m 22nm, en vanaf een 16nm is eigenlijk alles naar finfets gegaan.

Ze noemen een dubbele transistordichtheid tov hun eerste generatie FDX, ik neem aan dat dat de 22nm is. Met wat Googlen kom ik uit op ~18M transistor per mm2 voor 22FDX. TSMC 7nm zit boven de 90M transistoren per mm2! Dan moet je wel een hele creatieve benadering hebben om te stellen dat je met 2x18M op 7nm niveau uit komt.

En de vraag hoeveel deze transistoren gaan lekken. FDX (FDSOI) is een technologie oorspronkelijk van STM afkomstig om onder andere lekstroom te verminderen van transistoren. En het helpt daarvoor, maar finfets zijn daar echt beter in.

[tedades]

Global Foundries (GF) heeft de term 7nm dan ook creatief gebruikt. Hiermee bedoelen ze dat ze met hun planair transistor gelijke 'performance' kunnen hebben als die uit een 7nm fab. Schijnbaar doen ze dit met een boost-mode waar de transistor tijdelijk sneller werkt. Daarnaast hebben deze GF transistors een lagere lekstroom, hierdoor is je verbruik in 'idle' lager en is de chip iets minder warm. (FinFET heeft geen beter lekstroom dan FDX zover ik weet)

De dichtheid, zoals je al aangaf, komt niet in de buurt van een TSMC N7. Maar dat is ook niet het unieke aanbod. Wat GF hier uniek maakt is de mix tussen je logic chip en analoge delen van je chip, zoals RF (radio). Als je zoiets bij TSMC zou produceren heb je een complexer packaging proces, waarbij ze de logic chip en je RF module met elkaar moeten verbinden. Die opzet introduceert ook latency tussen de chips. GF kan dus een produceren met alles erop en dat ook nog voor een lagere prijs (en wie weet: ook nog sneller). Je zult dus niet je nieuwe CPU/GPU bij Global Foundries laten maken, maar mogelijk wel specifieke chips voor in je auto of voor een AI robot.

[Sissors]

Finfets zijn niet echt betere individuele transistoren qua snelheid, ze zijn wel beter in lekstroom en intrinsieke gain. Maar je ziet het ook bij CPUs waarvan klokfrequentie redelijk stil staat: transistoren worden niet echt veel sneller meer. Ze worden wel kleiner waardoor je meer cores op een processor kan stoppen. Als je dan de snelheid van 7nm pakt, en negeert dat je veel groter bent, tja, dan kan ik zo ook wel een 7nm performance transistor maken.

Eg wat ik zo snel vond, hier hebben ze 5nm finfets met een Ft van 400GHz: https://ieeexplore.ieee.org/stamp/stamp.jsp?arnumber=9229056 (dat is iets van een intrinsieke transistor, je CPU gaat niet zo snel ), en een 28nm planaire transistor van TSMC zit boven de 300GHz: https://indico.psi.ch/event/14209/contributions/41974/attachments/24256/43656/TSMC28nm.pdf. Hell 22FDX van GF zelf zit boven de 350GHz: https://gf.com/news-and-events/blog/how-gf-fdx-and-finfet-solutions-are-powering-the-next-generation-of-wi-fi/.

Wat betreft lekstroom: Er is een reden natuurlijk dat de rest van de wereld door is gegaan met finfets: Ze doen het gewoon beter, anders waren ze wel bij planair gebleven. Ze hebben zeker hun voordelen, 22FDX is best populair voor mixed signal (logica, RF en analoog op één chip), omdat het onder de streep waarschijnlijk beste planaire proces is dat er is. Maar voor logica legt het het gewoon af tegen finfets / gaafets.

[tedades]

Het was blijkbaar niet helder uit mijn eerder bericht, maar wat je vergelijkt is het verschil tussen de actieve en stand-by lekstroom. FinFET is beter is het beperken van lekstroom tijdens het schakelen maar lekt nog steeds een beetje stroom weg via het substraat (junction leakage). Bij FDX gebruiken ze een ander type wafer (FD-SOI-wafer) en daar zit, zover ik weet, een burried-oxide (BOX) laag onder je transistor om dit te voorkomen waardoor deze tijdens idle juist minder verbruikt. Nu ben ik geen expert op het gebied van FBB/RBB, maar volgens mij kun je door een spanning aan te brengen op de back-gate (de laag onder) de BOX laag als condensator gebruiken (om je drempelspanning te verlagen) waardoor je die 'boost' krijgt (met verhoogde lekstroom) terwijl het weg laten van die spanning juist zorgt voor de reductie in lekstroom. Die 'boost' is volgens mij waar GF naar verwijst als 7nm performance (dat is marketing praat) want qua dichtheid komen ze niet in de buurt.

[Emielio]

Goed dat dit initiatief er is, laat ik daarmee beginnen. Maar het laat ook pijnlijk zien hoe ver Europa achterloopt op de VS en Azië.

TSMC draait 2nm in productie en Intel lijkt met 18A weer terug in de race. GlobalFoundries stopte in 2018 met 7nm en zit sindsdien op 12nm als kleinste procedé. Nu beloven ze “prestaties vergelijkbaar met 7nm”, zonder datum en alleen als de subsidie doorgaat. Zo’n formulering is altijd een trukendoos om te verbloemen dat het geen 7nm is. Prima voor automotive en iot, maar het is niet de voorhoede.

Bij AI zie je hetzelfde. Mistral bracht deze week Le Chonk uit en claimt daarmee mee te doen met de top van de open modellen. Die claim rust op eigen, zorgvuldig uitgekozen benchmarks. Bij Artificial Analysis staat het model onderaan de lijst, ruim achter de beste Chinese open modellen. En je hebt er een server met acht GPU’s voor nodig, reken op een paar ton. Qwen 3.8 Next draai ik thuis op een Strix Halo-machine van 2500 euro, en op onafhankelijke leaderboards zoals LLM Leaderboard scoort dat model gemiddeld gelijk of zelfs hoger.

Als ondernemer in Europa heb ik zelf dagelijks te maken met de wirwar aan regels en belastingen. Ik snap dus goed waarom big tech hier niet ontstaat en zich hier ook niet vestigt.

Ik weet dat de meeste tweakers groot voorstander zijn van Europa en zijn regelgeving. Ik denk alleen dat men zich niet realiseert wat de prijs daarvan is. Onze economie kan de Europese regeldrift niet dragen, en dat gaan we merken in een levensstandaard die straks een stuk lager ligt dan in andere ontwikkelde landen. De auto-industrie gaat er nu al aan onderdoor. De techsector volgt.

[Blokker_1999]

Stel je even voor dat we hier morgen een fab neerzetten die 's werelds meest geavanceerde node kan produceren. Dan wat?

De grondstoffen komen nog altijd van ver weg. Die wafers kunnen we ook niet verwerken want we hebben ook niet de nodige packaging mogelijkheden in Europa. En dat tweede kunnen we oplossen, dat eerste niet zomaar.

Maar stel dat we dat oplossen. Dan wat, dan heb je hier je chips in Europa ... en al de rest? Al die andere chips die je nodig hebt? Je printplaten? Alle andere onderdelen voor je eindproducten?

Het klinkt leuk om te zeggen dat we hier chips moeten produceren. Maar op het einde win je daar niets mee. Er is een reden dat zelfs in China heel die productie van elektronica in een relatief klein gebied van China geconcentreerd zit. Alles dicht op elkaar. Van grondstoffen tot eindproduct. Dat maakt productie goedkoop, beperkt de logistieke keten en drukt de kosten.

Kunnen we dat in Europa ook doen? Ja, dat kan. Maar dan ga je de volgende 20 tot 25 jaar moeten investeren, zwaar moeten investeren om al die benodigde fabrieken opgestart te krijgen. En dan begin ik met de vraag: waar ga je dat doen? Duitsland? Frankrijk? Italie? Je kan niet zomaar zeggen dat je het over heel de EU gaat doen want dan zit je opnieuw met het probleem dat geografische spreiding het eindproduct opnieuw een heel stuk duurder maakt. En de kosten zullen sowieso al een heel stuk hoger liggen dan vandaag.

En hoe ga je dat prijsverschil wegwerken? Want de consument wil niet veel meer betalen omdat het ineens onderdelen bevat die in de EU zijn gemaakt. En vanuit de EU kan je niet zomaar een hele hoop subsidies gaan geven aan een industrie die hoofdzakelijk 1 land ten goede zal komen.

Onze economie kan die EU regeldrift perfect dragen, anders zou onze economie al lang ingestort zijn. Wat jij wenst past net niet in onze economie en jij wil liever zien dat wij regels opofferen voor groei van enkele big tech bedrijven. Onze levensstandaard zal niet zomaar dalen, en die wordt net mede beschermd door de regels die we in de EU hebben.

Kijk even naar de VS, waar veel minder regels zijn. 1 van de voorbeelden die jij zult aanhalen van waar big tech het goed doet. Maar kijk eens naar die gemiddelde amerikaan en zijn levensstijl zou ik zeggen. Daar ben ik echt niet jaloers op. Ja, meer geld en een hoger inkomen, maar ook veel hogere kosten en een lagere levensverwachting met een levenskwaliteit die ik echt niet beter kan noemen dan de onze hier.

Het is niet omdat daar een paar heel rijke mensen zitten die het gemiddelde kapitaal per inwoner sterk omhoog trekken en omdat enkele grote techbedrijven daar op dit moment geld rondpompen waardoor de economie het nog goed lijkt te doen, dat dat land geen problemen heeft.

En ik wil ook gerust naar de andere kant kijken, het verre oosten. Kijken we naar China en de regels die daar bestaan dan ben ik alsnog niet jaloers. Ook daar is de levensstandaard van vele mensen een stuk lager dan hier ondanks dat ze daar al heel wat jaren net een economische boom doormaken. Al jaren lang horen we over hoe goed hun economie het doet, hoe sterk die groeit. Maar ook daar zie je dat het niet echt de bevolking is die er veel beter van wordt.

Nee, het is eenvoudig om altijd maar te zeggen dat de regelgeving hier de groei in de weg zit. Maar dat is wat mij betreft niet het geval. Het enige wat we nodig hebben aan regelgeving is betere bescherming van onze bedrijven. Zorgen dat ze niet zomaar verkocht worden aan investeerders buiten de EU van zodra ze wat waarde beginnen creeeren, van zodra ze een bedreiging beginnen vormen voor grote, buitenlandse bedrijven.

[Adel_F16]

"Maar ook daar zie je dat het niet echt de bevolking is die er veel beter van wordt."

Ik ben het volledig eens met jou, behalve deze paragraaf waar je beweert dat de bevolking van China er niet veel beter van is geworden.

China is juist een voorbeeld waar de bevolking enorme stappen heeft gemaakt. Zo groot zelfs dat je het bijna wonderbaarlijk kan noemen. De groei van de Chinese economie wordt in elke huishouden gevoeld.

China heeft 800 miljoen mensen in korte tijd uit extreme armoede gehaald. Dit is 75% afname van de extreme armoede wereldwijd.

De levensverwachting is van 64 jaar in 1980 naar 78 jaar in 2024 gestegen.

De koopkracht stijgt jaarlijks minimaal 5%.

De reële consumptie van huishoudens is van 2004 tot 2024 meer dan verviervoudigd.

De totale consumptie per inwoner is met 259% gestegen (na intlatiecorrectie) van 2004 tot 2024.

Het gemiddeld besteedbaar inkomen is van 2004 tot en met 2024 gestegen met 630%.

China komt van heel ver. Ik denk dat velen niet beseffen wat voor armoede ze daar hadden en waar ze vandaan komen. Dat is de enigste reden waarom ze het daar niet beter hebben dan ons. Dat komt nog. Kwestie van tijd met deze cijfers.

De bevolking in China merkt jaarlijks grote positieve veranderingen in hun levensstandaard, levensverwachting, consumptie, inkomen etc.

[Emielio]

Het eerste deel van je bericht ben ik het 100% mee eens. Dat laat vooral zien hoe ver we al van huis zijn. Die uitdagingen die je aangeeft, zijn omdat we al in een vergevorderd stadium van achterlopen zitten. En dat prijsverschil. Dat is niet een subsidie probleem, dat is een belastingdruk probleem.

Ik denk dat men het in Amerika en in Azië niet beter heeft dan ons. Dat komt omdat we op dit moment rond dat grote om-knik moment zitten. Na decennia lang in de wereldtop te zitten op allerlei vlakken, zoals met de auto-industrie en tech, zitten we op een punt waarbij er steeds minder uit Europa komt dat echt relevant is voor de toekomst. Hoe lang kunnen we ASML nog binnen houden?

Ik ben vooral bang voor onze toekomst, waarbij steeds minder relevante bedrijven in Europa te vinden zijn.

Als ik naar overheden kijk, kijk ik vooral naar paternalistisch vs libertarisch. De meeste maatschappijen met extreem paternalistische overheden vervallen uiteindelijk in totale armoede. De Sovjet-Unie is ooit met vergelijkbare idealen als de EU opgezet.

Als je naar de economische cijfers kijkt, zie je dat Europa steeds verder afzwakt ten opzichte van China en USA. Ik ben vooral bang wat er gebeurt als je die lijn doortrekt.

[Omnicron]

Dat valt best mee. Feit blijft idd, dat we voorheen mede dankzij Philips en het later NXP nog enigzinds succesvol ware in de automotive industrie. Maaar....

Ga er maar aan staan om een ic te ontwerpen wat aan de vraag voldoet. Laten we het aanbod nog even buiten beschouwing. We hebben hier in europa nog steeds wat chipsbakkers, zoals Faselec, Grenoble. Nijmegen en er zullen er vast meer zijn.
feit blijft dat de vraag veranderd en de focus meer en meer op AI komt te liggen en die vereisen enorm complexe stucuren. die niet allemaal uitontwikkeld zijn of kinderziektes hebben. Geld speelt dan ineens een belangrijke rol. Maar ja als je de winst liever in de zakken steekt van de aandeelhouders ipv een groot deel te investeren in R&D, ja dan raak je achterop. Ook in de jaren 90 met Timmer en Boonstra, de koffie boer ging het al om het geld met al het grootgrutten. Leg mij maar eens uit wat zon kroketten manager nou weet van een waferfab hoe run je die..... Het geld was altijd de drijveer, waar een paar individuen beter van werken, over de ruggen van de werkvloer heen.
Want daar ligt het niet aan. wel aan de amerikaanse sprinkhanen die de toko voor allerlwinst effecten leegroven. Dat is er gebeurdt
Probleem is ehct het geld. Inverteren in nog betere ruimtes, eneorm kostbare en cpmplexe machine's die de schaalverkleining ondersteunen.

[willieverhoef]

Economisch afzwakken, Maar geld en economie wordt misschien wel niet de toekomst. Wat heb je eraan om miljarden te bezitten als persoon of bedrijf als de helft van de wereld honger heeft of oorlog. Juist geld en macht, jaloezie zijn een onderdeel van de problemen. We zien nu als dat de jeugd ervoor kiest maximaal 32 uur per week te werken. Waarom meer en de toeslagen mis lopen. Ik werk om te leven, en leeft niet om te werken wordt steeds vaker werkelijkheid.

Iets kunnen maken als land geeft je kennis en macht misschien. Maar juist onderzoek en het verkopen van patenten of techniek zal Europa meer liggen. Dat je in de VS stinkend rijk kan worden met iets, wordt steeds onbelangrijker. Je ziet in de EU en het oosten veel opensource projecten. Iets van de macht aan het volk zeg maar.

[Robbaman]

Heel idealistisch, maar zodra we niet naar de pijpen dansen van onze grote oranje meester, dan kunnen we binnen no-time niet meer bankieren, doen al onze mobiele telefoons het niet meer en kunnen alleen nog maar via een LAN-party samen gamen.

"Kennis en macht" heb je nu eenmaal keihard nodig tegen precies die partijen die zo hard streven om macht te krijgen en behouden. Wij kunnen leuk zeggen dat 32 uur werken eigenlijk teveel is, je leeft immers niet om te werken, maar als de gemiddelde Amerikaan 50 uur werkt, dan gaan we gewoon steeds meer achterlopen.

Dit was prima zolang Amerika ons als het sneue broertje zag die wel wat hulp kon gebruiken, maar nu we zijn gedegradeerd tot de losers van de familie, zijn we gewoon de Sjaak met onze instelling.

[BeosBeing]

Heel idealistisch, maar zodra we niet naar de pijpen dansen van onze grote oranje meester, ...

Die is binnenkort weg. Het is de vraag wat ervoor in de plaats komt. Desondanks zijn de EU en Von der Leyen veel gevaarlijker.

Wij kunnen leuk zeggen dat 32 uur werken eigenlijk teveel is, je leeft immers niet om te werken, maar als de gemiddelde Amerikaan 50 uur werkt, dan gaan we gewoon steeds meer achterlopen.

Ik zou zeggen kijk de documentaire "Where to invade next" van Michael Moore (een Amerikaan) eens. De Duitsers werken het minste aantal uren per week maar hebben de hoogste arbeidsproductiviteit. Dat aantal uren is an sich niet het probleem maar het systeem dat harder werken niet beloont maar wel beloont als je een hoog tarief kunt rekenen. Daarnaast gaat het kabinet Jetten de kleine spaarder pakken en de buitenlandse kapitalisten bevoordelen - precies wat Rutte ook deed en Lubbers begonnen is.

maar nu we zijn gedegradeerd tot de losers van de familie, zijn we gewoon de Sjaak met onze instelling.

Klopt.

[Robbaman]

Je zegt het even tussen neus en lippen door, maar ik ben erg benieuwd naar jouw motivatie om te denken dat "de EU en Von der Leyen veel gevaarlijker" zijn dan Trump en zijn huidige administratie.

Bij mijn weten zijn wij geen (handels)oorlogen gestart en zoeken wij zoals het beschaafde mensen betreft het dialoog en een compromis waar iedereen zich in kan vinden.

[BeosBeing]

Je zegt het even tussen neus en lippen door, maar ik ben erg benieuwd naar jouw motivatie om te denken dat "de EU en Von der Leyen veel gevaarlijker" zijn dan Trump en zijn huidige administratie.

Regelgeving op het gebied van klimaat milieu, en veiligheid die doorgeschoten zijn. Veiligheid met name de verplichte rijhulpsystemen in auto's die vaak meer gevaar opleveren dan dat ze de veiligheid vergroten. Milieu met name de beschermde status van de wolf die veeboeren veel ellende bezorgd. Normen voor CO2-uitstoot idem. Tegelijkertijd mag de wetgeving op bestrijdingsmiddelen wel strenger.

Bij mijn weten zijn wij geen (handels)oorlogen gestart en zoeken wij zoals het beschaafde mensen betreft het dialoog en een compromis waar iedereen zich in kan vinden.

Dat niet maar de immigratie van niet-productieven die nu gaande is, is meer dan onze sociale zekerheid kan behappen zonder dat de lasten voor de werkenden te zwaar worden. Nu al loont werken niet door de hoge lasten voor de inkomstengroepen beneden modaal.
Nieuwe Europese CO2-belastingen e.d. maken dat alleen maar erger.

[BeosBeing]

... Die uitdagingen die je aangeeft, zijn omdat we al in een vergevorderd stadium van achterlopen zitten. En dat prijsverschil. Dat is niet een subsidie probleem, dat is een belastingdruk probleem.

.
En een regeldrift-probleem.

Ik denk dat men het in Amerika en in Azië niet beter heeft dan ons. Dat komt omdat we op dit moment rond dat grote om-knik moment zitten.

Die knik zijn we al voorbij.

Na decennia lang in de wereldtop te zitten op allerlei vlakken, zoals met de auto-industrie en tech, zitten we op een punt waarbij er steeds minder uit Europa komt dat echt relevant is voor de toekomst. Hoe lang kunnen we ASML nog binnen houden?

.
China e.d. hebben ASML niet nodig. Op veel punten zijn ze al voorbij. De vraag is of het nog 10 jaar duurt voor ze de USA voorbij zijn, vooral op militair gebied.

Ik ben vooral bang voor onze toekomst, waarbij steeds minder relevante bedrijven in Europa te vinden zijn.

Voor 2050 of 2030? Zolang duurt dat niet meer maar het gaat nu heel hard.

Als ik naar overheden kijk, kijk ik vooral naar paternalistisch vs libertarisch. De meeste maatschappijen met extreem paternalistische overheden vervallen uiteindelijk in totale armoede. De Sovjet-Unie is ooit met vergelijkbare idealen als de EU opgezet.

Men weet geen balans te houden, is compleet doorgeslagen, vooral EU, Nederland en België.

[Robbaman]

Gelukkig kunnen we nog wel van mening verschillen, maar ik zie bij ons niet specifiek een "regeldrift probleem". Ja wij hebben meer regels, en ja die regels houden sommige dingen tegen of maken ze moeilijker.

Maar kijk naar het alternatief, de VS, waar er veel minder regels zijn. Daar is het gewoon recht van de sterkste. Het gevolg is daarom dat 'sterk zijn' bijna nog het enige is wat ertoe doet.

Ik had ook liever gezien dat mensen zonder afspraken altijd overal hetzelfde over dachten en regels dus niet nodig zijn, maar als je een eerlijk speelveld wilt hebben voor alle deelnemers aan de markt en maatschappij, dan zul je toch echt moeten afspreken wat wel mag en wat niet.

Dat jij die 'regeldrift' als iets negatiefs beschouwd snap ik wel, maar ik ben het er niet mee eens.

[BeosBeing]

Maar kijk naar het alternatief, de VS, waar er veel minder regels zijn. Daar is het gewoon recht van de sterkste. Het gevolg is daarom dat 'sterk zijn' bijna nog het enige is wat ertoe doet.

Klopt dat is het andere uiterste.

De regels die de EU en de nationale politiek aan het invoeren zijn maken het voor de burger moeilijker en vergroten de verschillen met de megabedrijven die wel juristenlegers kunnen inzetten om subsidies op te strijken en te lobbyen voor wetgeving. Dat laatste zie je ook gebeuren in de VS met bv de verplichting tot leeftijdscontrole in besturingssystemen.

[Sissors]

Chips zijn behoorlijk klein. En dus heb je relatief weinig grondstoffen nodig om chips te maken. Dat is echt geen groot probleem. Net als packaging, dat is prima om het in Maleisië te laten doen (wat nu ook veel gebeurd), want vervoer van chips kost geen drol, en als er echt problemen komen dan zijn dat dingen die we snel genoeg ook in Europa kunnen gaan doen weer.

En hetzelfde is waar over al die andere dingen: Er worden gewoon PCBs gemaakt in Europa, dat kunnen we prima. Niet zo goedkoop in massaproductie als in Azië nee. Maar als het echt nodig is om wat voor reden dan ook, dan is PCB productie opschalen echt geen groot probleem.

Wat we niet kunnen is chip productie opschalen. Want daar liggen we letterlijk decennia op achter qua industriele productie. We kunnen dat niet.

Overigens zou ik zeker ook niet blindelings alles uit Amerika hierheen willen kopieren. Maar ik heb ook problemen met de automatische reactie van het gaat op die manier in Amerika, dus het is slecht. Als wij hier niks willen veranderen, prima, dat is ook een keuze om te maken. Maar dan moet een ieder die dat wil ook stoppen met klagen over onze afhankelijkheid van Amerika en Azië. Dat is gewoon dan een keuze om daar volledig afhankelijk van te blijven, en dat langzaamaan onze welvaart steeds verder achteruit gaat omdat we steeds meer moeten kopen van buiten de EU.

[Mitchelllll]

Een beetje krimp kan ook geen kwaad.

[Robbaman]

In een wereld waar iedereen elkaar van alles gunt niet nee. Maar helaas leven we niet in die wereld (meer) en zie je dat zodra je als zwak wordt gezien, dan pakken ze gewoon van je af wat ze willen hebben.

Denk je echt dat als er bijvoorbeeld in Amerika niet van binnenuit bezwaren zouden zijn geweest, dat Amerika niet heel eenvoudig Groenland had kunnen inpikken? Wat hadden wij daar dan realistisch tegenin kunnen brengen?

Helemaal noppes.

[freaq]

ja maar chips alleen is niet genoeg, dus laten we maar niets doen.

Tegenovergestelde, al die dingen moeten we terugkrijgen, en ik voorzie een “levelization of cost” met fysieke AI.

Met robots zijn productie kosten practisch gelijk in elk land, dus kan het ook lokaal in europa. Mooi dus, want dan kunnen we dus wel concurreren.

[mbbs1024]

We hebben wel een enorme handicap op energie, die in de EU een pak duurder is. en we zeer afhankelijk zijn van de VS en het midden oosten.
Daarom is het ook belangrijk om te investeren in hernieuwbare energie, zodat we ook op dat punt minder afhankelijk worden.

Ook de onderlinge verdeeldheid is een nadeel, waardoor dingen eindeloos aanslepen, en verzanden in getouwtrek tussen landen.
Voor een hoop dingen moet er nog steeds met unanimiteit beslist worden, waardoor een enkel land het ganse beslissingsproces, tegen een grote meerderheid in, kan lamleggen.
EU politici zitten daar meer de enge landsbelangen te verdedigen in plaats van aan het grotere plaatje te denken, en als je de evolutie van het stemgedrag bekijkt, wordt het er niet beter op, want anti EU partijen worden steeds sterker.

[Reactie gewijzigd door mbbs1024 op 12 oktober 2026 00:21]

[freaq]

Klopt maar ook dat is dus te fixen.

Punt is dat we meer “we gaan het fixen” moeten gaan doen ipv alle redenen opnoemen waarom het niet kan

china heeft geen toegang tot EUV en nvidia chipsets, lopen die te zaneken of werken die gewoon harder om het voor elkaar te krijgen.

de VS bouwt foundries in de woestijn, (ja dat is echt watertekort) want je moet een geologisch stabiel gebied hebben zonder aardbevingen.

nu zitten wij op de grootste rivierendelta in de EU, waar we jaarlijks bijna het hele jaar water actief wegpompen, geologisch zeer stabiel…

Maar het kan niet. Sorry hoor, maar ik wordt er erg moe van, over 20-30 jaar is de EU plat op deze manier.

men wil niet hard werken, ik wil wel chips maar niet in mijn achtertuin, etc etc. tsja op een gegeven moment haalt de wereld ons dan dus gewoon in.

[Reactie gewijzigd door freaq op 13 oktober 2026 04:48]

[William_H]

Als ondernemer in Europa heb ik zelf dagelijks te maken met de wirwar aan regels en belastingen. Ik snap dus goed waarom big tech hier niet ontstaat en zich hier ook niet vestigt.

Ik weet dat de meeste tweakers groot voorstander zijn van Europa en zijn regelgeving. Ik denk alleen dat men zich niet realiseert wat de prijs daarvan is. Onze economie kan de Europese regeldrift niet dragen, en dat gaan we merken in een levensstandaard die straks een stuk lager ligt dan in andere ontwikkelde landen. De auto-industrie gaat er nu al aan onderdoor. De techsector volgt.

Je praat lekker het VVD verkiezingsprogramma na over dat regeltjes in de weg zitten, maar soms kunnen ze ook leidend zijn. Dat noemen we ook wel het Brussels effect. EU regels zoals aandacht voor repareerbaarheid zijn even "vervelend" voor ondernemers, maar een zegen voor consumenten én een kans voor bedrijven als Fairphone en Framework.
Het is dus niet allemaal kommer en kwel met die EU.

Ohja, en weet je nog meer waarom de EU moeite heeft om dit soort investeringen binnen te halen? Omdat we niet één financiële markt zijn. Daar wordt overigens hard aan gewerkt. We zijn wel één markt, maar dat is vooral voor handel onderling en van buiten de EU naar binnen.

[Reactie gewijzigd door William_H op 11 oktober 2026 15:15]

[Emielio]

Ohja, en weet je nog meer waarom de EU moeite heeft om dit soort investeringen binnen te halen? Omdat we niet één financiële markt zijn. Daar wordt overigens hard aan gewerkt. We zijn wel één markt, maar dat is vooral voor handel onderling en van buiten de EU naar binnen.

Dat argument geld natuurlijk niet omdat er op deze aarde ontzettend veel gefragmenteerde gebieden (qua taal en financiele markt) zijn die ontzettend succesvol zijn omdat ze een lage regeldruk hebben.

Kijk bijvoorbeeld naar ASEAN, met landen als Singapore, Vietnam, Thailand en Maleisië. Allemaal verschillende talen, valuta, financiële markten en regelgeving, maar samen trekken ze honderden miljarden aan buitenlandse investeringen aan. Ook Dubai en Hongkong zijn succesvolle voorbeelden van economieën met een eigen financieel stelsel en een aantrekkelijk vestigingsklimaat. Zelfs binnen de EU laat Ierland zien dat je ondanks een gefragmenteerde Europese kapitaalmarkt veel investeringen kunt aantrekken. Een gezamenlijke financiële markt kan voordelen bieden, maar lage regeldruk, gunstige belastingen en een voorspelbaar ondernemingsklimaat zijn veel belangrijker.

Je praat lekker het VVD verkiezingsprogramma na over dat regeltjes in de weg zitten, maar soms kunnen ze ook leidend zijn. Dat noemen we ook wel het Brussels effect. EU regels zoals aandacht voor repareerbaarheid zijn even "vervelend" voor ondernemers, maar een zegen voor consumenten én een kans voor bedrijven als Fairphone en Framework.

Ik ben niet zo'n fan van de VVD. VVD is rechts en paternalistisch, dat heeft beide niets met liberaal te maken. En als dat echt hun programma geweest zou zijn, zijn ze vrij onsuccesvol geweest. Als we het over partijprogramma's hebben zou dat voor mij vooral de Libertaire Partij zijn. Dat is een kleine idealistische partij die uitgaat van het non-agressieprincipe. In de libertaire visie is overheidsbemoeienis een vorm van agressie en onderdrukking richting burgers.

[mhaket]

Wat is precies 'overheidsbemoeienis'? Het financieel ondersteunen van bijvoorbeeld gehandicapten, is dat overheidsbemoeienis want dat geld zal ergens, lees belasting, vandaan moeten komen. Waar ligt de grens?

[Firestorm666]

De landen die je noemt zijn nu ook niet ZO streng op arbeid en de lonen zijn veel lager dan hier. Dat zal eerder de reden zijn.

Dubai, dat werkt met slaven. Daar spaar je natuurlijk wel wat mee uit .

Die EU regels bestaan doorgaans voor een goede reden. Ik zal niet beweren dat ze perfect zijn ofzo.

Zo heb je ook niks aan een economische grootmacht te zijn als het milieu zwaar vervuild is of het klimaat zorgt voor onleefbare gebieden.

[NoTechSupport]

Er bestaan landen zonder/met veel minder regels. En als je bij de 10% rijkste hoort zal je daar misschien zelfs willen wonen. De veiligheid is er in het algemeen lager, maar daarvoor bouw je natuurlijk je eigen regels en handhaving, in de vorm van een gated community. Regels zijn er voor de 90%. Sociale zekerheid is niet nodig, de 10% regelt dat zelf wel. De 90% is vervangbaar.

Ik ben blij met die regels, ik ben minder blij met de landen en regio's die valsspelen door zonder regels te spelen en daardoor enorme ongelijkheid, vernietiging van biodiversiteit en klimaat en onmenselijke toestanden veroorzaken.

We moeten in die wereld een evenwicht vinden tussen onze principes en de valsspelers waarmee we aan tafel zitten door onze industrie te beschermen en laten groeien. Daarvoor hebben we vooral betaalbare energie en defensie nodig. En maximale onafhankelijkheid van landen met bedenkelijke regimes (VS, China, Rusland, Saudi-Arabië, ...).

[Gemeni]

Het is echt niet alleen de regeldrift, maar ook het feit dat de Amerikaanse en Chinese markt echt 1 markt zijn en een succesvol bedrijf daar direct enorm groot wordt.

In Europa is succes in 1 land nog geen succes in een ander land.

Logisch dus dat er veel meer geld beschikbaar is voor Amerikaanse en Chinese bedrijven.

[Maurits van Baerle]

Het heeft weinig zin om mee te doen in de race naar het produceren met het kleinste proces.

Het heeft voor Europeanen (of Amerikanen) helemaal geen zin om te produceren op 2nm want de lokale vraag is miniem. Je kunt best in Dresden, of Kentucky, op 2nm produceren maar je moet dan alles exporteren naar Azië want daar vindt alle assemblage plaats. Wie maakt er nou videokaarten in Europa of Noord Amerika?

Dan heeft het veel meer zin om te produceren waar er wél vraag naar is: chips voor auto’s, vliegtuigen, raketten, helikopters, wasmachines, accuboormachines etc. Dat
maken we hier en daar is vraag naar. In de totale chipmarkt is 2nm maar een betrekkelijke nichemarkt. Jij hebt tientallen chips in huis (en auto) gemaakt met een 180nm process maar misschien vier of vijf op 2nm.

[Reactie gewijzigd door Maurits van Baerle op 11 oktober 2026 16:31]

[Omnicron]

Valt allemaal best mee. De hele halfgeleider tech wereld doet zijn best om te leveren, Maar het gaat hier om bizar en niet voorstelbare investeringen. Een waferfab ff opzetten doe je niet zo maar. en als dat wel lukt, omdat je het geld bijeen krijgt produceer je zeker niet gelijk geintregreerde schakelingen. Om die eerste runs te tweaken en te optimaliseren ben je al snel een jaartje verder.

Geloof me ik was destijds betrokken bij de realisatie van ICN8 en de later samenvoeging van Mos4YOU en de oude waferfab. Dat was een hels karwei.
In de tussen tijd ging er van alles mis in de techwereld, dus moesten er enige fabs sluiten.
Begrijpelijk als je kijkt wat de prijs van een M2 in ene cleanroom kost.
En dan krijg je nog te maken met personeel, Infra ICT en inderdaad de regeltjes
Dus ik snap het best

[Barsonax]

Want het gaat in Amerika zo lekker zonder al die regeltjes? Dat is daar gewoon een oligarchie geworden. Alleen de super rijken profiteren daarvan. De middenklasse bestaat niet meer.

Als kers op de taart zit er nu een oorlogszuchtige idioot die chaos in de wereld creëert en zijn eigen bondgenoten afschiet. China wacht rustig haar tijd af.

Aparte definitie van 'beter'.

[Gorg jr.]

Ik denk alleen dat men zich niet realiseert wat de prijs daarvan is.

Als je kijkt naar landen waar big tech nauwelijks weerstand heeft en je neemt bijvoorbeeld de VS als voorbeeld, waar enorme datacenters zorgen voor onleefbare regio's met een sterk dalende levensstandaard (geen beschikbaar water meer voor de omgeving, geluidsoverlast die mensen tot wanhoop drijft) dan heb ik sterk het vermoeden dat jij niet realiseert wat de prijs is om big tech geen strobeed in de weg te liggen.

[Terracotta]

De EU probeert net de wirwar van regels die verschillen van land tot land te harmoniseren. Het zijn eerder landelijke protectionistische maatregelen die een EU big tech in de weg staan dan de EU regelgeving zelf imho.

Buiten de puur economiscje impact (die protectionisische regels worden toch vaak vergeleken met een import tax van 40% tussen de EU landen) komt nog bij dat er cultureel ook gemakkelijker naar Amerikaanse producten gekeken wordt dan naar producten van een ander Europees land.

Op die manier zie je dat een big tech zoals Facebook gigantisch kan groeien in een eentalig relatief homogeen cultureel gebied, waarna het alle landelijke concurrenten in de EU kan laten uitsterven (hive anyone?) puur op netwerkeffect en de tegen dan al diepe zakken.

EU regelgeving is gewoon een simplistisch excuus om niet tegen de eigen lokale politici hun achterwerk te stampen opdat hun protectionistische keuzes ultiem nefast zijn voor heel de Eu en dus ook voor de individuele landen die uit elkaar gespeeld worden.

[pixelsnader]

Maar het punt van le chonk is ook helemaal niet om kleinschalig te draaien?

Het hele idee is juist dat er veel dingen tegelijk draaien elk met een eigen specialisatie. In weze te vergelijken met een router en specifiek draaiende modellen voor TTS, transcriptie, visuele herkenning etcetera. Voor een deployment op schaal kunnen 100x verschillende varianten een performance per kosten voordeel geven over 100x identieke modellen. Maar dan moet je wel ruimte hebben voor 100+ modellen.

Behalve "past het" en "hoe goed is het resultaat" zijn er ook nog "hoe snel is het" en "hoeveel kost het". En die laatste 2 kun je flink verbeteren door specialisatie.

[Emielio]

Ik snap prima hoe MoE werkt. Qwen 3.8 Next is zelf ook gewoon een MoE-model.

Mijn punt is dat Le Chonk in oktober 2026 hardware van ongeveer €300.000 nodig heeft, terwijl het gemiddeld genomen niet beter presteert dan Qwen 3.8 Next, dat ik op hardware van minder dan €3.000 draai.

Natuurlijk kun je een paar benchmarks uitlichten waarop Le Chonk beter scoort. Maar over de hele linie presteert Qwen 3.8 Next zelfs beter, op hardware die ongeveer 100 keer goedkoper is.

En precies daar gaat het mij om: de verhouding tussen prestaties en kosten. Op dat vlak vind ik Le Chonk weinig indrukwekkend.

[pixelsnader]

Dan doe je gewoon niks met de preview van le Chonk, maar wacht je op le Petite ofzo.

Want Qwen 3.8 was ook bij lange niet zo kosteneffectief. De door jouw genoemde benchmarksitr geeft een budget van €4935 voor qwen max, wat door qwen flash next geoptimaliseers is naar €363. Chonk begint (als preview) bij €1602 wat dus afhankelijk van je perspectief 4x zo duur is of 3x zo goedkoop.

https://artificialanalysis.ai/models/comparisons?compare=mistral-large-4,qwen3-8-max,qwen3-8-flash-next

[bilgy_no1]

Dit gaat niet om regeltjes, maar om slecht leiderschap van Europese bedrijven.

Voorbeeld de automotive. VAG heeft tussen 2000 en 2025 in totaal iets van €60 miljard aan dividend uitgekeerd. Tesla had ongeveer $20 miljard nodig om tot winstgevendheid te komen. Waarom heeft VAG niet al in 2005 besloten om de leider met elektrische auto's te worden en hiervoor de hele waardeketen op te bouwen?

Allemaal gedaan omwille van de korte termijnwinst. Liever via sjoemelen en lobbyen de fossiele cash cow uitmelken dan investeren in een nieuw technologie paradigma. Ook gingen ze liever al hun technologie leveren aan Chinese staatsbedrijven die vervolgens VW helemaal wegconcurreren. Maar ja, die omzet en winsten uit China waren te aantrekkelijk.

Met elektronica is sowieso al bijna alle productie uitbesteed aan lage lonenlanden. Ook dat zijn keuzes van management geweest en komt niet door regeltjes in Europa. Sterker nog, de Europese eenwording en internationale handelsverdragen incl WTO hebben er ook aan bijgedragen dat bedrijven productie gingen offshoren en outsourcen. Het werd daardoor makkelijker om te importeren.

Er was geen enkele regel die fundamenteel in de weg stond van VAG (of Stellantis) om de nieuwe Ster van EVs te hebben opgericht. Er hadden hier gewoon al moderne fabs kunnen staan. Al die besluiten om dat niet te doen zijn uiteindelijk gewoon investeringsbesluiten geweest.

Aan de andere kant heeft China er strategisch voor gekozen om bepaalde sectoren te ontwikkelen en stimuleren. Dat soort industriepolitiek hebben we in Europa juist afgezworen in een grote neoliberale golf sinds de jaren 1980. Ook daarin speelde de Europese Single Market een grote rol.

De roep om minder regels is typisch ook neoliberaal georiënteerd. Misschien is dat dus niet de oplossing, maar het vergroten van het probleem. Meer strategische sturing en bewust kiezen voor een sterke industriële basis in Europa vergt juist meer publiek ingrijpen.

[Scribe]

Eindelijk iets van fatsoenlijke chip productie in Europa, met de huidige situatie in de wereld zou Europa gewoon afhankelijk moeten zijn ook op het gebied van hardware. Laat die investeringen maar komen!

[wildhagen]

Dat we meer onafhankelijk moeten worden van onbetrouwbare landen met soms wat dubieuze (economische of anderszins) praktijken (zoals China, de VS, Rusland etc) op veel gebieden staat buiten kijf, daar is denk ik iedereen het ook wel over eens.

Vraag is echter of dit initiatief daar volledig aan bijdraagt. De fabriek staat weliswaar in Duitsland, maar GlobalFoundries is nog altijd een Amerikaans bedrijf (HQ in New York), en ze vallen dus onder Amerikaanse wet- en regelgeving zoals de Cloud Act etc.

Het is in ieder geval een stap in de goede richting, maar nóg beter zou imho zijn een Europese fabriek van een Europese chipfabrikant, of desnoods een joint-venture met een andere fabrikant.

[Reactie gewijzigd door wildhagen op 11 oktober 2026 12:28]

[SuperDre]

Nouja, niets fatsoenlijks, wanr het wordt weer volledig ingezet voor AI component productie.

[karakedi]

Hoewel het in Duitsland is, had volgens mij AMD GF aan een arabische land verkocht.

[tedades]

Ik moet altijd denken dat medewerkers van Intel droevig deze berichten lezen terwijl ze hun fabs hebben in Leixlip/Ierland, die gebruiken ook gewoon EUV. https://www.intel.ie/content/www/ie/en/company-overview/intel-leixlip.html

[_Pussycat_]

met de huidige situatie in de wereld zou Europa gewoon afhankelijk moeten zijn ook op het gebied van hardware.

Gelukkig zijn we ook al 100% afhankelijk, zowel op hardware- alsook op softwaregebied.

[smoove]

duitsers hebben alle kerncentrales gesloten, gas uit rusland willen ze niet meer., electriciteit is daardoor duurder om de fabrieken en datacenters te draaien. dus moeilijker concurreren met azie.

[Astennu]

Goed dat ze nu in europa toch gaan uitbreiden en dat ze toch besloten hebben meer te gaan doen dan 14 en 12nm. Ze hadden de race na 12nm opgegeven. TSMC chips waren helaas zuiniger op een vergelijkbaar procede iets waar samsung en intel ook tegen aan liepen.
Echter vind het wel apart dat ze voor 7nm gaan misschien omdat er dan geen EUV nodig is? Het is nog steeds bruikbaar maar de eerste 2nm chips rollen momenteel van de productie lijnen van TSMC en bij intel zijn ze met 18A bezig, beide een heel stuk kleiner dan wat ze hier gaan maken.

[Steven9911]

Fijn dat er een buitenlands bedrijf komt om ons 'onafhankelijk' te maken op dit gebied.

[rejer]

https://isaiprofitable.com/

Tja want niets verdient zo goed als AI boeren....

[junkchaser]

Zo'n chip gaat x10 kosten als je gaat kijken naar alle regels en belastingen er in Europa van kracht zijn.

[MennoE]

Heb je een bron daarvoor? Of roep je gewoon wat?