Gamepreservering kreeg afgelopen maand een flinke knauw. Dat komt natuurlijk deels doordat de productie van PlayStation-gameschijfjes in 2028 stopt. Maar vrijwel tegelijkertijd stopte de Duitse overheid ook met de financiering van een groot, ambitieus gamearchief. Toch is het niet alleen kommer en kwel. In Nederland financiert de overheid namelijk nog wél (indirect) een initiatief om games voor de toekomst te bewaren.
De Duitse Internationale Computerspielesammlung werkte jarenlang aan een project om een van de grootste gamecollecties ter wereld op te bouwen. De ICS wilde daarvoor bestaande, gefragmenteerde collecties van andere Duitse organisaties samenvoegen, metadateren voor onderzoekers en algemeen toegankelijk maken via emulatie. In totaal ging het om meer dan 60.000 gearchiveerde games, samen met consoles, verpakkingen en bijbehorende accessoires.
Voor dit project ontving de organisatie financiering van het Duitse ministerie van Cultuur en Media. Onlangs stortte dit initiatief in elkaar: de 1,5 miljoen euro aan overheidsfinanciering raakte in april op en verdere financiering bleef uit. De Internationale Computerspielesammlung besloot deze maand daarom zijn activiteiten te staken.
Toevallig kondigde Sony nog geen week eerder aan dat het in 2028 stopt met de productie van fysieke PlayStation-games. Tegelijkertijd maakte het bedrijf bekend dat de PlayStation Store voor de PlayStation 3 en PlayStation Vita offline gaat. Hoewel gebruikers gekochte games (vooralsnog) wel kunnen downloaden, onderstreept dit het belang van gamepreservering: als uitsluitend digitaal verschenen games niet meer beschikbaar zijn, raken ze mogelijk voor altijd verloren.
Gamearchivering houdt natuurlijk niet op bij dit Duitse initiatief. Er zijn in Europa verschillende initiatieven actief. Landelijke overheden financieren er een aantal. Je zou het misschien niet zeggen, maar ook in Nederland zijn diverse organisaties serieus bezig met het behoud van games.
:strip_exif()/i/2008252474.jpeg?f=imagenormal)
Europese samenwerking
Veel Europese organisaties die zich bezighouden met gamearchivering zijn aangesloten bij Efgamp. Dat is een kennisnetwerk waarin dergelijke instanties informatie kunnen uitwisselen en gezamenlijke initiatieven kunnen beginnen. Een voorbeeld daarvan is het Games2Cloud-project, dat gegevens van games op een gemeenschappelijke plek wil bewaren. De Europese Unie financiert dit project, dat onderdeel wordt van het cloudplatform European Collaborative Cloud for Cultural Heritage (ECCCH).
In Nederland zijn er twee instanties aangesloten bij Efgamp. Een daarvan is het HomeComputerMuseum. Dat richt zich onder meer op het verzamelen van big-box-pc-games (van de collectie van Anne Bras). Ook heeft het museum een van de grootste verzamelingen CD-i-games ter wereld.
Deze CD-i-games heeft het museum gedigitaliseerd en online beschikbaar gemaakt. "Van enkele CD-i-producenten hebben wij alle gegevens ontvangen, die wij ook allemaal hebben opgeslagen op onze interne cloud (met back-up)", legt oprichter Bart van den Akker (WHiZZi) uit. "Als wij software (zoals games) of documenten tegenkomen die nog niet beschikbaar zijn, digitaliseren wij die en delen we ze via archive.org indien mogelijk."
Hebben gamearchivisten last van het verdwijnen van fysieke games?
Partijen als Beeld & Geluid willen games eeuwenlang bewaren. Daarom richten ze zich voornamelijk op digitalisering. Fysieke dragers kunnen op den duur last krijgen van bitrot, dus op lange termijn worden games onspeelbaar. In dat opzicht heeft het verdwijnen van fysieke games weinig invloed op de preservering van games. Het maakt het alleen wel moeilijker om games in een museum tentoon te stellen.
Dat steeds meer games in de toekomst alleen digitaal beschikbaar zijn, kan nog wel een probleem vormen. Als de digitale gamewinkels offline gaan, zoals binnenkort gebeurt met de PS3-winkel, moet je maar hopen dat de gamestudio's zelf hun digitale games nog hebben bewaard.
"Doordat er steeds meer aandacht komt voor gamegeschiedenis, hoop ik dat gamestudio's het historische belang van het bewaren van hun werk meer gaan inzien", zegt Wytze Koppelman van Beeld & Geluid. "Dus dat studio's naar ons toe komen om hun games te archiveren, in plaats van dat wij naar hen toe moeten. Dat zou fantastisch zijn."
Nederlandse gamescanon
Ook Beeld & Geluid is onderdeel van Efgamp. Het instituut slaat nog niet zo lang games op, vertelt conservator Cultuur & Entertainment Wytze Koppelman. "We zijn er in 2017 mee begonnen, nadat we gamingvideo's op YouTube gingen opslaan. Toen zijn we gaan kijken of we ook zelf software zoals games konden archiveren en presenteren in het museum."
Beeld & Geluid krijgt financiering van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Het preserveren van games is echter geen wettelijke taak voor het instituut, in tegenstelling tot het opslaan van het publieke radio- en televisiearchief. Het is meer iets wat het museum 'ernaast' doet, omdat het games ziet als waardevol cultureel erfgoed. "Er komt wereldwijd steeds meer cultuurhistorische aandacht voor gamegeschiedenis, maar dat is nog vrij nieuw. Pas de laatste jaren zie je dat musea van een zekere statuur, zoals het Victoria and Albert Museum in Londen, games tentoonstellen."
Het instituut archiveert alleen games van Nederlandse bodem die van belang zijn voor de Nederlandse gamegeschiedenis. Het categoriseert de opzienbarendste Nederlandse games in een 'gamescanon'. Naast bekende games als A2 Racer en Horizon Zero Dawn staat ook het Nijmeegs Avontuur uit 1980 in de canon. Dat is voor zover bekend de eerste Nederlandse game. Andere minder bekende toevoegingen zijn Peanutbutter Power Game, die enkel is ontwikkeld voor tv-reclames van Calvé, en de kortlevende app Kamergotchi. Deze app is gemaakt voor het tv-programma Zondag met Lubach en voor Beeld & Geluid weer tot leven gewekt.
Beeld & Geluid heeft de games uit de gamescanon niet per se al gearchiveerd. Het instituut heeft 372 games in zijn collectie, waarvan er 48 zijn geëmuleerd. Beeld & Geluid is daar onlangs mee begonnen. Het gaat voornamelijk om Commodore 64- en pc-games, die in het pand zelf speelbaar zijn via de emulators DOSBox en CCS64.
Rechtenkwesties
Beeld & Geluid loopt als 'officieel' archief wel tegen beperkingen aan bij het preserveren van games. Het instituut heeft namelijk (net als bij de andere media die het archiveert) toestemming nodig van de rechthebbenden. In het geval van games kan dat nog wel lastig zijn. "Bij radio en televisie gaat dat eigenlijk volautomatisch, doordat we afspraken hebben met de omroepen", legt Koppelman uit. "Maar op het gebied van games moeten we er nog actief op uitgaan om met de makers een schenkingsovereenkomst te sluiten."
Hoewel het over het algemeen eenvoudig is om afspraken met indieontwikkelaars te maken, is dat volgens Koppelman ingewikkelder bij grote studio's. "Zij zijn gebonden aan afspraken die ze met hun moederbedrijf of uitgevers hebben gemaakt, wat het gesprek vaak ook verlegt naar een internationaal niveau. Dat is terrein dat Beeld & Geluid nog in kaart aan het brengen is." Koppelman is optimistisch dat de grote gamebedrijven bereid zullen zijn om afspraken te sluiten.
In 'onofficiële' archieven zijn soms veel meer games opgeslagen. In het Nationaal Archief Educatieve Games zitten bijvoorbeeld zo'n 1300 titels. Dat kan doordat de initiatiefnemer rechthebbenden niet vooraf om toestemming vraagt. Zoals de naam al aangeeft, richt deze collectie zich specifiek op Nederlandse educatieve games. Daar zitten trouwens ook buitenlandse games tussen met een Nederlandse vertaling. De reikwijdte is dus anders dan die van Beeld & Geluid, dat ook niet-educatieve games verzamelt, maar geen vertaalde titels.
Zweedse megacollectie
Gamepreservering is in Nederland vrij gefragmenteerd. Er is niet één partij die probeert om een allesomvattende verzameling games te preserveren, zoals het eerdergenoemde archief in Duitsland. Elders in Europa bestaat die ambitie wél. Het grootste Europese gamearchief bevindt zich namelijk in Zweden.
Gamebedrijf Embracer richtte dit archief op met een ambitieus doel: alle fysieke videogames en alle varianten daarvan verzamelen en bewaren. Dit Embracer Games Archive bevat inmiddels meer dan 90.000 games, consoles en accessoires. Toch is de collectie nog lang niet compleet.
Wiel opnieuw uitvinden
Op de website van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed staan ook verschillende Nederlandse instanties vermeld als collectiebeheerders van (onder meer) games. Naast Beeld & Geluid en het HomeComputerMuseum noemt de site het Nationaal Videogame Museum in Zoetermeer. Hoewel deze organisatie (vooralsnog) niet is aangesloten bij Efgamp, is ze sinds kort wel serieus bezig met gamearchivering.
Het museum is nog bezig met het registreren van zijn collectie. Naar schatting gaat het om meer dan 500 arcademachines, 2000 videogames en 100 consoles. Het museum beperkt zich niet tot Nederlandse games, maar wel tot games die in Nederland worden gespeeld. Amerikaanse of Japanse games zijn dus geen prioriteit.
"Daarnaast kijken we naar aspecten zoals populariteit en maatschappelijke impact", vertelt collectiemedewerker Lidy de Leeuw. "De klassiekers uit de game-industrie nemen we natuurlijk op in de collectie. Ook meer obscure titels die binnen een nichefandom erg populair waren, of een bijdrage hebben geleverd aan de ontwikkeling van gameplay door bijzondere elementen toe te voegen, nemen we op."
Het museum bewaart de games, consoles en arcadekasten in een zo constant mogelijk klimaat en met weinig daglicht, zegt De Leeuw. "We kennen games een score toe op basis van hun fysieke staat. Daardoor kunnen we in de gaten houden wanneer we minder beschadigde exemplaren vinden waarmee we games in slechte staat kunnen vervangen. In de toekomst willen wij onze games ook digitaal preserveren. Maar omdat we de fysieke collectie nu nog registreren, willen we dat eerst afronden."
Wel loopt het museum tegen beperkingen aan bij het langdurig conserveren van games. "We missen nieuwere apparatuur, een grotere ruimte, mankracht en tijd. Er is zoveel vast te leggen, maar omdat videogames als museaal concept nog relatief nieuw zijn, bestaan er nog geen handboeken. Er zijn nog geen vaste richtlijnen voor beheer en behoud. Daardoor moet je als technisch museum het wiel in sommige gevallen opnieuw uitvinden."
Redactie: Kevin Krikhaar • Eindredactie: Monique van den Boomen.
:strip_exif()/i/2008171404.jpeg?f=imagenormal)
/i/2008268530.png?f=imagenormal)
/i/2008268532.webp?f=imagenormal)
:strip_icc():strip_exif()/u/2150/download.jpg?f=community)
/u/94596/crop643fb12fd4e6d.png?f=community)
/u/2008130/crop6536ebba0daf2_cropped.png?f=community)
:strip_icc():strip_exif()/u/90301/crop57d02ccab5f24.jpeg?f=community)
/u/157772/crop646e49fe679e7_cropped.png?f=community)
/u/533588/crop5c477836e5227_cropped.png?f=community)
:strip_icc():strip_exif()/u/498936/crop5b62bb30b720d_cropped.jpeg?f=community)
:strip_icc():strip_exif()/u/21673/crop65674aee06c6d_cropped.jpg?f=community)
:strip_icc():strip_exif()/u/147791/crop56e423ed8d794_cropped.jpeg?f=community)
:strip_icc():strip_exif()/u/206770/crop6a0191f130655_cropped.jpg?f=community)
:strip_icc():strip_exif()/u/61340/125281113_256.jpg?f=community)
/u/423200/crop5654dd6c439b0_cropped.png?f=community)
/u/86654/crop68d4ff30987a8.png?f=community)
:strip_exif()/u/1950978/crop66a1fc0b33434_cropped.gif?f=community)