DNB: investeer extra defensiemiljarden in chips, niet in het bouwen van tanks

De 19 miljard euro die Nederland jaarlijks wil uittrekken voor defensie, kan beter niet geïnvesteerd worden in het zelf produceren van traditionele defensiegoederen, zoals tanks en munitie. Dat concludeert De Nederlandsche Bank.

In plaats daarvan kan Nederland zich op de langere termijn beter richten op zogeheten dual-use-goederen, schrijft DNB op basis van een eigen onderzoek. Dat zijn goederen die voor defensie gebruikt kunnen worden, maar ook voor andere doeleinden. Chips zijn daar een belangrijk voorbeeld van, schrijft de Nederlandse centrale bank. Die kunnen bijvoorbeeld in drones worden gebruikt, maar ook in smartphones.

Het gaat dan vooral om langetermijnplannen, aldus de DNB. Op de kortere termijn moet de nadruk vooral liggen op het snel uitbreiden van de militaire capaciteiten, waarbij niet echt ruimte is voor economische overwegingen. Nederland moet dan militaire goederen aanschaffen en die zullen veelal geïmporteerd moeten worden.

Investeren in eigen productie voor defensie

Maar in de toekomst is het belangrijk om op Europees niveau te investeren in eigen productie, om Europa minder afhankelijk te maken van andere regio's, concludeert de DNB. Het is dan niet efficiënt om productiecapaciteit voor eigen tanks of munitie op te bouwen, aldus de centrale bank.

Nederland heeft daar 'geen goede uitgangspositie voor', terwijl andere Europese landen als Duitsland en Frankrijk daar al wel in gespecialiseerd zijn. Nederland kan beter op andere manieren bijdragen aan een Europese defensie-industrie, en dan met name op het gebied van technologie. Nederland kan zich daar onderscheiden ten opzichte van de rest van Europa.

Op het gebied van chips heeft Nederland bijvoorbeeld al een voorsprong op de rest van de wereld. In zijn rapport benoemt de DNB dan ook specifiek lithografiemachines: de chipproductieapparatuur waar het Veldhovense ASML wereldleider in is. Ook in 'gespecialiseerde microscopen' kan Nederland bijdragen, en ziet de DNB kansen op het gebied van maritieme en nucleaire technologieën, lasersystemen en beveiligde communicatie.

Voorspelbaarheid van belang

Het kabinet moet volgens DNB wel snel knopen doorhakken over zijn uitgaven: "Voor de defensiesector is het belangrijk dat ze weet dat ze jaren vooruit op de overheid kan rekenen als klant. De defensie-industrie gaat alleen nieuwe producten ontwikkelen, wat jaren kost, als ze voldoende zekerheid heeft op vraag aan het eind van het proces."

Bron: Defensie

Reacties (45)

[M.vd.Haak]

Heeft DNB eerder investeringsadviezen aan de overheid gegeven? Dit is een behoorlijk specifiek advies dat ook gegeven had kunnen worden vanuit het ambtelijke apparaat lijkt mij.

Zie ik iets over het hoofd? (Oprechte vraag)

[m_snel]

Ze geven overal ongevraagd advies over als ze denken dat ze iets kunnen bijdragen .

Het lijkt me een win - win situatie voor Nederland. Moderne oorlogsvoering iets anders dan de loopgraven wat sommige landen pas laat zijn gaan inzien.

[jumbos7]

Ik ben het niet meteen oneens met het advies en ik betwist de zorgvuldigheid van het advies niet, maar ik vraag mij wel af of advies geven over hoe de defensie-uitgaven gedaan moeten worden een taak is voor de economen van de DNB.

[R_Zwart]

Bij DNB werken mensen met heel veel verschillende achtergronden. Financieen kan je pas goed doen als je de hele wereld er om heen snapt. Ik was een paar jaar terug op een open dag van de TU Delft en daar werd DNB ook genoemd als plek waar alumni terecht waren gekomen. Dus er werken ook ingenieurs bij een bank (en dan niet alleen op de IT afdeling).

[Mjappio]

Uiteindelijk gaat het vanuit DNB niet om defensie in dit advies maar om de impact op de economie en duurzame welvaart. Dat valt wel binnen de taakstelling van DNB en daarmee lijkt dit me een prima advies.

[84hannes]

Moderne oorlogsvoering iets anders dan de loopgraven wat sommige landen pas laat zijn gaan inzien.

offtopic:
Ik dacht dat we dat in de eerste Wereldoorlog geleerd hadden en was verbaasd dat de Russen én Oekraïners zich in gingen graven. Nu weet ik niets van oorlogsvoering, maar ik stel me voor dat als de tegenstander begint te graven je zelf weinig keus hebt om ook een gangetjes ertegenover te graven.

[Luchtbakker]

Er is een specifiek land dat heel goed laat zien dat je met een paar drones heel veel schade en chaos kan aanrichten. Ik denk dat dit een prima voorbeeld is hoe we ons kunnen verdedigen tegen aanvallen.

[fruitbakje]

Ja maar het type drones wat ze daar gebruiken, daar stop je wasmachinechips in, weggooichips (want het zijn immers weggooidrones), niet smarttelefoonchips. Goed, aan de andere kant, als je met een weggooidrone met een (veel te dure) smartphonechip een voertuig van €200k kan vernietigen, kom je natuurlijk nog steeds redelijk positief uit. Een ander groot verschil tussen drone chips en telefoonchips is zoiets als reliability e.d. toch? Daarom zijn de chips in auto's ook zo anders dan in smarttelefoons.

Ik heb verder 0 verstand van dit onderwerp, maar ik kan me voorstellen dat dual use hier toch iets makkelijker gezegd is dat gedaan...? Misschien dat de DNB het beter onderbouwd, ik heb het bronartikel verder niet gecheckt.

[JSBach]

Nou nee, dat zijn bepaald geen wasmachine-chips. In drones worden snelle high-tech chips en systemen gebruikt zie bijv. deze bron: https://www.forbes.com/si...t-with-smuggled-us-chips/

Opeens zie ik daar tot m’n schrik een Jetson Orin Nano staan, die ook op m’n bureau staat.

[Guru Evi]

Het is afhankelijk van het doel natuurlijk. Er zijn drones die explosieven leveren aan de vijand die 500m verder staat en er zijn drones (vliegmachines zonder piloot) die de wereld rond gaan om foto's te trekken.

Met het ene kun je inderdaad een heel domme 555 gebruiken, zolang je een smartphone bijhebt die een traject kan bereken, met het andere wil je wel degelijk een Jetson Nano. Een kost 50 euro, de andere 50 miljoen.

Ik weet niet waar DNB het precies over heeft, maar het is heel erg kort door de bocht om te stellen dat je geen 'klassieke' defensie nodig hebt. Kijk maar naar Oekraine, je mag dan wel een arsenaal aan drones hebben, een moderne tank is er wel tegen beschermd en een drone kan geen gebied innemen, geen stad evacueren. Ze maken een gebied wel gevaarlijker en onaantrekkelijk voor korte tijd en voor individuele groepen, maar dat stopt iemand als Putin of Xi niet om duizenden mensen door de vleesmolen te halen.

Daarnaast is high tech enorm gevoelig en afhankelijk van gecentraliseerde systemen. Een tank zal blijven draaien zolang er diesel naar de motor loopt, zelfs als al de electronica uitgeschakeld wordt is er met goede training nog steeds (minder effectief) geschut. Zonder elektronica heb je nog steeds mensen die zich kunnen verdedigen met geweren.

[Reactie gewijzigd door Guru Evi op 6 februari 2026 21:28]

[Phosoup]

Het idee was geloof ik dat ieder land doet waar het goed in is. En misschien moeten we ons niet meer klassiek op tanks richten, maar die gewoon van de plank bestellen. En zelf dan op drones richten.


Tuurlijk is er nog markt voor tanks. Maar zijn er al tanks die drone-bestendig zijn? Men heeft daar nog maar weinig tanks actief, domweg omdat je een sitting duck bent, handjevol drones (of minder) en poef, tank op zn minst onbruikbaar, heb je pech iedereen in de tank dood door 500$ aan drones. Als je eenmaal zeker weet dat de vijand niet meer met tig drones rondvliegt, ja dan kun je met tanks komen. Beide kanten passen zich snel aan, en nu kom je dus uit op een kleinere rol voor tanks dan 4 jaar geleden. En daar moeten wij ons misschien ook deels op voorbereiden.


We moeten niet voorbereiden op de oorlog van 25 jaar geleden, maar op die van over 5 - 10 - 20 jaar in de toekomst. In ieder geval leren van hoe het nu gaat: flexibel zijn, drones, en veel mogelijkheden tot goedkope kwantiteit. Nieuwe snufjes tuurlijk ook, maar dat kan te duur worden en te kwetsbaar, dus daar moet rekening mee gehouden worden.

[Guru Evi]

Welke plank? Tanks komen nergens van de rolband, en als je onderdelen van China in je tank hebt, vooral elektronica en er komt morgen oorlog met Rusland, hoe ver denk je dat die tanks zullen gaan?

De meeste moderne tanks zijn drone bestendig, als je met drone bedoelt de kleine vliegertjes met wat explosieven. Wat je ziet in Rusland vandaag is systemen van de jaren 50 die zelfs met een moderne kogel vernield kunnen worden. Als je, opnieuw, met drones bedoelt dat je een vlieger hebt die op afstand bestuurd kan worden, daar kun je bunker busters op aanschroeven, die kosten natuurlijk wel een stukje meer dan een 'drone' maar daar heb je dan weer mensen voor nodig die ze op afstand kunnen aansturen. En mensen moeten verdedigd worden met klassieke wapens totdat de drone in de lucht kan gaan en nadat ie weer terug komt.

Drones/chips zijn eenzijdig en kwetsbaar, sterk afhankelijk van het bestaan van een sterke rug met een goede infrastructuur. Het is die infrastructuur die overal in Europa bijna niet meer bestaat en enorm kwetsbaar is. We moeten vertrouwen op de tanks en schepen van de VS, als de VS zich terugtrekt van het wereldtoneel, dan heb je maar een rakettje en wordt al onze elektriciteit, en daarbij alle drones en elektronica uit de lucht gehaald. China heeft al aangetoond dat ze het kunnen en zullen doen, GPS wordt al sterk verstoord in Oekraine, en dat is maar 10% van de Russische militaire kracht. Voor een Europese "3de wereldoorlog", vergeet het maar. Een moderne militaire kracht werkt enkel als alles samenkomt, mensen (infanterie), pantser, artillerie, luchtmacht, drones en cyber. Drones zijn maar een heel klein deeltje van het geheel.

Oorlog is weinig veranderd in de laatste 100,000 jaren, we vechten wel met betere wapens, maar zelfs in Oekraine vind je nog steeds mensen die elkaar in het hoofd slaan met hamers en stokken. Een drone kan niet vliegen in slecht weer, batterijen werken niet in de koude, daar zitten gewoon fysieke limieten aan die gelijk welke robot niet kan weerstaan.

[Reactie gewijzigd door Guru Evi op 6 februari 2026 22:28]

[sympa]

Die wasmachinedingen worden gebruikt als hoogte- en lairspeedsensors. Dat zijn de sensors die in een wasmachine de waterstand peilen.

[Manderlay1]

Een paar drones?

[sympa]

Dit lijkt mij een zinvolle richting. En ik denk niet alleen chips, maar ook energiebronnen (accu's), motortjes, en technieken voor straal-en raketmotoren.

Veel hiervan hebben we wel in de EU.

[Scribe]

Hoop dat dit inderdaad ook een mooie loopplank kan zijn naar Europese processors en technologie in een verre toekomst waar er vrede is...

[Ronald]

Ik wil iedereen aanraden om de Veldheren podcast te luisteren met Peter van Uhm en Mart de Cruijf… beide generaals buiten dienst en voormalig commandant der (land)-strijdkrachten.

Ik denk dat ze zouden zeggen: laat defensie zeer zeker zelf bepalen wat nodig is… zij zijn de experts.

[SVMartin]

Zijn die heren ook im staat om 15+ jaar vooruit te kijken?

[Ronald]

Zeker niet… maar ze weten meer van defensie dan de DNB.

[sympa]

Maar ik denk dat DNB gelijk heeft dat je beter productiecapaciteit kan hebben dan een voorraad aan spullen die snel zal verouderen.

Al heb je ongetwijfeld transportmaterieel nodig en zo. Zoals ook genoemd in het artikel.

[Sissors]

Dit vind ik een hele vreemde conclusie, en vooral gebaseerd op het idee dat we een voorsprong op het gebied van chips zouden hebben. En ja, we hebben natuurlijk ASML, maar hier gaat het niet om het maken van litho machines, maar om het maken van chips. We hebben één fab die een beetje relevant is in Nederland, en dat is die van NXP in Nijmegen. Die maakt 140nm+ chips op 200mm wafers, en gaat waarschijnlijk niet al teveel langer bestaan (nieuws: NXP wil Nijmeegse chipfabriek voor 2036 sluiten).

Waarbij 140nm van nog voor 2000 is! En natuurlijk, dat heeft gewoon nog toepassingen, dus daarom staan die fabs nog wel te produceren. Maar het is zeker als je het over mobiele telefoons hebt wel heel beperkt. Iets van power management kan er misschien nog op gemaakt worden, maar daar eindigt het wel bij.

Het land wat in Europa voorop ligt is Frankrijk waarschijnlijk, met een 28nm STM fab in Crolles. Op 28nm kan je iig nog wel wat signaal verwerking doen, op 140nm moet je dat niet willen.

[nandervv]

Als ze 'm willen sluiten, dan kunnen we het ook gewoon om defensie-redenen onteigenen, toch?

[Sissors]

Of je zomaar kan onteigenen weet ik niet, maar een verouderde 200mm fab zal ook niet de hoofdprijs kosten. Het probleem is, wat doe je ermee voor defensie? Ja je kan de motoren van een drone ermee aansturen, en euhm, daarmee houdt het wel op. Als je een drone zwerm wil hebben die zelfstandig doelwitten kan herkennen en aanvallen (niet dat we dat in Europa gaan toestaan voor we echt zwaar achterlopen op de rest van de wereld), heb je misschien geen 2nm chips nodig, maar wel heel veel moderner dan wat Nijmegen kan maken.

[laptopleon]

Zo'n advies gaat toch meer over wat Nederland zou kúnnen doen? We hebben al ASML, we hebben al een verouderde chipfabriek… Daar werken al mensen in de chipfabrikage… We hebben als enige ter wereld de fabriek die chipfabrieken fabriceert… Die altijd al subsidies en staatssteun en belastingvoordelen kreeg dus ook niet helemaal los te zien is van de overheid.

Sowieso moet Nederland / EU flink aan de bak op het terrein van digitale infrastructuur, software, wil het een beetje los komen van Amerikaanse Big Tech. Wat meer eigen hardware zou daar prima bij passen. Als de hardware nog steeds 100% uit China komt, op basis van een Amerikaans ontwerp, schiet dat nog niet echt op.

Plus dat, als het meezit en het nooit oorlog wordt dicht bij huis, we toch nog wat hebben aan al die investeringen, omdat ze ook voor andere doeleinden in te zetten zijn.

[Reactie gewijzigd door laptopleon op 6 februari 2026 21:46]

[sympa]

Er is een stuk meer nodig om chips te maken dat de spullen van ASML hoor. En je hoeft die machines niet per se zelf te maken, als je ze maar hebt.

Oh ja over China gesproken, printplaten maken en assembleren...

[Sissors]

Maar dat is nogal makkelijk natuurlijk, in theorie zouden we ook herbruikbare raketten kunnen maken voor het lanceren van satellieten. Maar enige ervaring hebben we er niet mee. Qua chips is het niet veel anders. Ja we hebben ASML, maar die maakt één machine voor het hele productie proces. Een belangrijke machine hoor, maar er zijn nog een hoop meer nodig. En je moet hem ook op de juiste manier gebruiken om daadwerkelijk chips ermee te kunnen maken, en dat weten ze juist bij TSMC, Samsung en Intel.

Hell ik zou eerder nog zeggen dat België in een betere positie is als Nederland, want daar hebben ze IMEC. Maar goed, onze enige chip fabriek ligt bijna drie decennia achter op de rest van de wereld. Het kost tiental(len) miljarden om die achterstand in te halen. Plus chip fabrieken verbruiken een hoop water en elektriciteit, en dat willen we ook niet.

Maar onder de streep lijkt dit vooral ingegeven door het idee dat we ASML hebben, en dus goed zijn in chip productie. Wat, oké niet de beste analogie, is alsof je zegt dat je goed bent in het maken van flats omdat je kranen produceert. Terwijl je dan een apparaat hebt die erg belangrijk is, maar je er nog lang niet bent. Van België met Imec, tot Frankrijk met STM, Duitsland met modernere fabs, Ierland natuurlijk ook, etc, zijn er een hele hoop landen die hierop flink voor lopen op Nederland binnen de EU. En ja met ASML zouden er in theorie mogelijkheden zijn, maar dan moet je enorm veel geld erin steken, en wie gaat dat precies doen in Nederland?

[Martinspire]

Ik denk dat Nederland inderdaad prima een productie-land kan worden voor militaire toepassingen, of het ontwikkelen van producten. Ik heb niet het idee dat wij hier snel aangevallen gaan worden door onze buurlanden en die nemen ook vrij makkelijk ons mee on het verdedigen van hun eigen grenzen. Eer dat er fysiek gevochten wordt in Nederland, moeten aardig wat andere hordes genomen worden voor ze hier komen en dan is het waarschijnlijk toch al te laat. Dus nee, laat Nederland maar een ondersteuningsland zijn en gebruikt worden voor productie, training en ontwikkeling. Daar hebben we als land ook meer aan dan dat je inderdaad munitie gaat fabriceren. En ik denk dat onze buurlanden daar ook wel genoeg andere bronnen voor kunnen vinden. Qua prijs ga je die concurrentie toch niet winnen.

[Reactie gewijzigd door Martinspire op 6 februari 2026 20:38]

[kimborntobewild]

Investeer het in een ICBM shield. Samen met andere EU landen. Desnoods met laserstralen.

[R_Zwart]

Dual use werkt twee kanten op. Voor defensiedoeleinden profiteer je dan de veel snellere ontwikkelingen in de commerciële sector en andersom profiteert de commerciële sector van de grote budgetten dei beschikbaar zijn. Grootste uitdaging zal zijn dat mensen bij defensie moeten wennen aan spullen die niet klassiek milspec zijn. Maar wel veel goedkoper waardoor het ook niet erg is als het wat kwetsbaarder is.

[smoove]

de een zijn dood is de ander zijn brood