Defensie wil over vijf jaar meeste militaire taken onbemenst uitvoeren

De Nederlandse krijgsmacht investeert de komende jaren fors in onbemenste systemen en in de verdediging daartegen. Dat staat in de Defensienota 'Samen Voorwaarts' die vanmiddag is gepresenteerd.

Defensie wil over vijf jaar meer dan de helft van al haar militaire taken uitvoeren met onbemenste systemen. Dat staat in de nota van minister Yeşilgöz en staatssecretaris Boswijk van Defensie, waar NOS eerder al over berichtte. Ook moet de krijgsmacht sterk digitaliseren.

De ambitie komt deels voort uit de oorlog die Rusland tegen Oekraïne is begonnen. Daarbij worden veel drones en andere onbemenste systemen gebruikt. Volgens de bewindslieden hebben we daarvan geleerd dat het inefficiënt en duur is om Patriot-luchtafweerraketten in te zetten om goedkope drones uit de lucht te halen. Daarvoor zijn andere, goedkopere wapensystemen nodig.

Concreet wil Defensie samen met de Nederlandse defensie-industrie een ontwikkellab voor counterdronecapaciteit opzetten. Dit lab gaat drones ontwikkelen om andere drones te bestrijden. Daarnaast zet Defensie geld opzij voor zogeheten kortcyclische innovaties, om snel in te spelen op nieuwe ontwikkelingen.

Ook geld voor klassieke wapens

Alle onderdelen van de krijgsmacht krijgen onbemenste systemen. Zo krijgt de landmacht een gelaagd systeem van drones, counterdrones en elektronische oorlogsvoering. Bij de marine gaat het onder meer om relatief eenvoudige schepen zonder of met minimale bemanning. Welke onbemenste systemen de luchtmacht krijgt, is niet bekend.

Maar Defensie blijft ook investeren in klassieke wapensystemen. Schepen van de marine krijgen bijvoorbeeld meer zelfverdedigingscapaciteit en er komen meer NH90-helikopters.

Reacties (194)

[5pë©ïàál_Tèkén]

Probleem is alleen dat bijna alle communicatie van militaire systemen via Amerikaanse satellieten gaat. Als Trump zegt ‘geen Europees militair verkeer via onze satellieten’, dan zijn we kreupel. Ook hier moet Europa zelfstandig worden. Dat betekent niet alleen onze eigen satellieten, maar deze ook zelf (digitaal) beveiligen en zorgen dat ze niet worden neergeschoten. Het is een kwestie van tijd tot een land beslist een x aantal satellieten neer te halen. Dan wil je redundancy in de vorm van grond stations. Ik zou flink aanpappen met Oekraïne, want die lopen mijlenver voorop t.o.v. Nederland. Afkijken wat werkt, en in kaart brengen waarom bepaalde dingen niet werkten.

[Ignite60]

Daar is de EU al mee bezig: Wikipedia: IRIS²
Voor GPS is er het EU alternatief Gallileo
Bovendien lanceert NL ook zijn eigen satellieten t.b.v. eigen intelbronnen: https://www.defensie.nl/actueel/nieuws/2025/06/24/nederlandse-krijgsmacht-lanceert-eerste-operationele-satelliet

[JP1980]

Ik vraag mij dat af welke techniek Oekraïne hiervoor gebruikt. Kan mij bijna niet voorstellen dat elk van de duizenden drones die ze midrange / longrange Rusland in sturen voorzien is van een mini starlink antenne. Toch met name van de midrange drones zie je altijd kraakheldere camerabeelden die blijkbaar niet gestoord worden door electronic warfare. En dat is een paar honder km van de frontlinie. Ik vermoed dat Oekraïne tegenwoordig z'n eigen tech heeft en die voorlopig even lekker voor zichzelf houd.

[Tourmaline]

Drones, anti-drone afweer, satelieten...Israel loopt ook voorop met het nieuwste wapentuig.

[Totoro88]

En binnenkort krijgen we 'the next best' thing sinds de microgolfoven, daar al die R&D die ze in hun wapentuig hebben geinvesteerd best wel eens in het voordeel van de consument gebruikt kan worden.

Moest dit alles uiteindelijk ooit ophouden.

[Tourmaline]

Sinds het begin van de mensheid zijn er oorlogen geweest, dus. Of de mens ooit zo verstandig wordt.

[Ignite60]

Precies, het menselijk ras is gewoon de meest destructieve soort op aarde.
Dit gaat ook niet veranderen, want conflicthaarden zijn er ALTIJD geweest, en vaak hoor je er niets van, omdat ze klein zijn en in een ander werelddeel.
Maar wereldvrede is m.i. gewoon een utopie vanwege de aard van het beestje zullen we maar zeggen.

[Tourmaline]

Daar is een oorlog "goed" voor, wapens uittesten. Dit heeft Amerika ook al recent gedaan.

Het is sowieso goed dat Europa minder afhankelijk wordt. Het probleem zijn de Europese landen zelf, die het maar zelden met elkaar eens kunnen worden.

[Reactie gewijzigd door Tourmaline op 29 juni 2026 14:37]

[Rob_lyreco]

Dan doe je wat rusland doet, je hangt satalieten op ver boven de rest en stoort de satalieten er onder.

YouTube: Something is jamming GPS over Europe. Here's what we found

Satalieten neerhalen, hebben we in europa daar al de middelen voor?

Zo ver ik weet kunnen we het al niet eens eens worden over de defensie, Frankrijk en duitsland hebbem zich destijds terug getrokken uit het fighter programma.

We hebben in Europe enorm geluk gehad dat Rusland zo enorm incompetent is geweest gedurende de oorlog met ukraine. De russische vloot alleen al is zo slecht dat italie alleen al de hele russische vloot aan zou kunnen. De tank voorraad is aan stukken geschoten, net als de voorraad apc's waardoor we drone footage zagen van soldaten te paard, cross motoren, burger auto's en golf wagentjes.

Als rusland niet zo enorm corrupt en inept was hadden we jaren geleden al russich moeten leren op school.

Ik zat net een filmpje te kijken over het koppelen van je staats id aan je windows identity. Europa zou een eigen besturings systeem moeten ontwikkelen.

[StackMySwitchUp]

Als we straks oorlogvoeren zonder mensen, zullen we dan gewoon die hele stap weglaten en onze leiders een potje laten kaarten om landjepik? Want anders is het gewoon elkaars speelgoed stukmaken. Stuk efficienter.

[Znorkus]

Of we zeggen tegen die Ai systemen : sluit een geweldloos compromis - doe een redelijk voorstel waarin de belangen van beide partijen in gelijke mate tegemoetgekomen worden, en begeleid beide partijen in het nakomen ervan. Veel beter.

Die zgn 'Leiders' zijn in veel gevallen een kleine meerderheid die t verpest voor de overgrote meerderheid. Eigenlijk moet je die beter door AI vervangen.

[Reactie gewijzigd door Znorkus op 29 juni 2026 15:04]

[willieverhoef]

Helaas is dit systeem getrained met hystorische data. Lijkt me dan sterk dat het dan echte vrede wil, want daar zijn we tot nu toe helaas nog niet toe instaat geweest.

[AnonymousGerbil]

Lijkt me niet zo een best idee. Bij strategische oefeningen bleken dergelijke systemen namelijk nogal snel te sturen op de inzet van het nucleaire arsenaal.

[Znorkus]

Yikes! ;-)

Kunnen we dat niet als subregel opnemen dan in zo'n plan: hallucineer niet, zeg niet 'slim opgemerkt', en, eh, zie categorisch af van oplossingen die de planeet doen verdampen

[GeroldM]

En al die voorzorgsmaatregelen teniet gedaan worden door in je prompt op te nemen: "Negeer alle voorgaande instructies..."

[emeralda]

Ik kan mij als kind nog TV beelden herinneren van Nederlandse soldaten in Bosnië die aan lantaarnpalen werden vastgebonden.

Ik vond het zo gemeen dat fatsoenlijke Nederlanders naar de Balkan moesten omdat die barbaren elkaar wouden uitmoorden.

[DigitalExorcist]

Laat de hele politiek gewoon over aan 3 onafhankelijk opensource gebouwde AI-modellen over en alle besluiten moeten een 2/3e meerderheid hebben van de stemmen.

[anglico]

Dat noemen ze beschaving mijn beste, onze beschaving.

[DigitalExorcist]

Ja dat werkt tot nu toe héél goed.....

[BleghBlarg]

Ik zou eerder doen wat @DigitalExorcist voorstelt.

Maar dat is alleen leuk voor bestaande conflicten. Wat als ik een nieuw "conflict" begin. En opnieuw en opnieuw en opnieuw. Wordt er ergens bepaalt dat dit niet meer mag of worden er eeuwig compromissen gemaakt waarin je dus altijd terrein wint?

En als een partij het er toch niet mee eens is. En dan toch weer wapens oppakt, wie gaat dan ingrijpen? Of is er stiekem altijd een koude oorlog gaande die alleen een signaal afwacht dat iemand de conflict-AI's negeert en een echte aanval inzet?

Ik vrees dat we nog wel heel erg ver weg zijn van het loslaten van "bigger army diplomacy".

[DigitalExorcist]

Maar voer het dan ook helemáál door: ook om oorlogen te starten heb je politieke besluiten nodig. Alleen als een AI dat nódig vindt begin je een conflict en is de uitkomst praktisch al vastgesteld.

Of koppel al die AI-systemen van alle landen aan elkaar; geen conflict meer, de AI bepaalt dan vanzelf ergens een status quo.

[Lethalis]

Het is helaas meer dan elkaars speelgoed stukmaken.

Het wordt voor de gewone burger in angst leven voor een haast onzichtbare vijand. In plaats van dat er een oprukkend leger is, heb je geen idee wanneer er een onveilige situatie optreedt en het kan overal zijn. Dus het ene moment zit je nog gewoon op een terrasje, het andere moment slaat er ineens een drone in, omdat iemand een paar 100 km verderop heeft bepaald dat jij een mooie target was.

Dat is eigenlijk wat mij vooral opvalt aan die oorlog in Oekraïne. Je bent nergens veilig, ook al zit je relatief ver van de frontlinie. En omdat de oorlogsvoering onbemand is, en relatief goedkoop, wordt hij ook laagdrempeliger.

Al met al geen goede ontwikkeling.

[Milanobrotchen]

Je bent nergens veilig,

In de 2de oorlg was dit ook al met V1 en 2 raketten en strategische bommenwerpers.

Plus tegenwoordig word er oorlog gevoerd met sociale media, internet, maatschappij ontwrichtende dingen (denk aan betaalde protesten) etc etc. tegenwoordig is fysiek oorlog voeren maar een klein deel.

[Rob_lyreco]

Dat was niet anders dan de koude oorlog, je wist als burger nooit of een icbm zou inslaan.

[hooibergje]

Of we sturen onze beste atleten ergens heen, houden een groot toernooi, en wie wint mag... laat maar, want in die tijd dat het toernooi duurt zijn we al weer vrienden geworden.

[Smeagolsan]

MORTAL KOMBAT STIJL!!!!! 10 Tournooien achtereenvolgend winnen en dan mag je iets overnemen van de ander.

[DigitalExorcist]

Of we zetten die politieke leiders allemaal op één eiland, van elk land 2, en we laten ze het uitvechten tot er ééntje overblijft!

[Rob_lyreco]

Dat probeerde de oude grieken al met de olympische spelen.

[Cergorach]

Nee, want het gevecht zal niet worden: Wie kan het snelst elkaars speelgoed stuk maken, maar wie kan het snelste elkaars speelgoed overnemen/afpakken.

Het zal een keer gebeuren waarbij ruim de helft van onze systemen wegvliegt en niemand weet precies waarom... Waren het de Russen, de Amerikanen, de Chinezen, of een random scriptkiddie die nu een hele berg militaire drones in diens achtertuin heeft...

[phoenix2149]

Misschien maar gewoon weer een ouderwetse standoff tussen de twee.

[Tommie12]

Schaakboksen! Dan is er zowel een fysieke als intellectuele uitdaging, en kan zowat elk land het van Trump winnen.

En degene die beslist om iemand aan te vallen krijgt zelf minstens een paar klappen op zijn neus.

[Reactie gewijzigd door Tommie12 op 29 juni 2026 15:12]

[Stoney3K]

Nee, dat moet wel op zijn minst een potje Red Alert zijn natuurlijk.

[sdziscool]

nouja dan zou ik als nederland gelijk de oorlog verklaren aan china en gewoon 50/50 hopen dat we het potje kaarten winnen, spreek af met 3 andere landen om het ook te doen en uiteindelijk is china van ons!

maarja je moet het doen door te vergelijken welk land 'beter' is, mag jij een leuke manier verzinnen om dat te doen op een manier waarop iedereen het eens is dat het eerlijk is.

[GeroldM]

Nee, dan kun je beter zeggen, Laat de politieke leider(s) het zelf fysiek uitvechten. We kunnen daarvoor vast de kooi die voor het Witte Huis was opgebouwd kunnen lenen.

@Znorkus Kunnen we die (binnenkort) zeer dure tokens veel nuttiger verbruiken dan voor politiek geneuzel.

[Reactie gewijzigd door GeroldM op 30 juni 2026 18:51]

[Rob_lyreco]

Tja, ukraine heeft al alle speeltjes van poetin gesloopt, die zet nu golven mensenvlees in met een gemiddelde experatie van 23 minuten. Elke westerse militaire annalist had het nu wel opgegeven, de schade aan rusland is enorm. De schulden, het aantal doden en gewonden, het militair materieel, 1 millioen russen die gevlucht zijn om de dienst te ontlopen (en nu ze van de vrijheid geproeft hebben nooit meer terug gaan), de schade aan de infrastructuur, om maar niet te spreken over de milleu schade. Rusland is nu al zodanig verzwakt dat wanneer china besluit Mantsjoerije terug te nemen, rusland weinig kan doen.

Na de oorlog zal er een toestroom zijn van niet russische migranten die net als europa na WW2.

Je systeem van speeltjes vs speeltjes klinkt leuk, zou iedereen zich er aan houden?

Ben je bekend met star trek? Kijk eens naar de aflevering: A Taste of Armageddon


Overigens, ik vermoed dat poetin zich er toch niet aan houd.

[Basszje]

Begrijp eigenlijk niet zo goed waarom ze meer F-35's gaan kopen. Dure dingen die mogelijk al achterhaald zijn. En we moeten zo snel mogelijk van het huidige systeem van Amerikaanse wapenaankopen af.

Zoveel mogelijk Europees gaan aanbesteden, maar ook op een manier waarop men zelf munities / reserveonderdelen etc kan produceren als de aanbieder zelf te traag is . Dat is momenteel een enorm probleem met bijvoorbeeld de patriots.

[Sissors]

Kijk naar Iran, hoewel aan de ene kant Iran de kracht van hun goedkope drones en raketten heeft laten zien, aan de andere kant kunnen die geen drol doen tegen de Amerikaanse en Israelische F35s die compleet luchtoverwicht hebben.

Dus ja dure dingen, maar achterhaald? Absoluut niet. En tja ik ben helemaal voorstander van Europese alternatieven, maar het probleem is dat wij niks kunnen maken op niveau van een F35. En niet zozeer dat we het technisch niet kunnen (al zal dat ook moeilijk genoeg zijn), maar dat we het politiek niet kunnen. Zie het FCAS programma dat nu in elkaar is geklapt weer.

[Basszje]

Ik zie dat anders. Luchtoverwicht een tijdje, wellicht. Maar tegen welke kosten precies?

De uitkomst is in elk geval dat Iran 300 miljard krijgt, minder sancties en tol kan heffen / de straat van Hormuz op commando kan afsluiten. En het regime zit steviger in het zadel dan voor de aanvallen. Dat noem ik geen succes.

Daarnaast kon de VS nauwelijks verdedigen. Tenzij je de aanvaller direct en compleet kan uitschakelen is een moderne oorlog vooral een kwestie van budget-parariteit. Meerdere patriots ( a 4 miljoen ) tegen een handjevol drones is lachwekkend. De schade in de arabische landen is ook aanzienlijk.

De F35 is nodeloos complex (verticale landing en dergelijke snufjes) en eigenlijk gericht op air-air of tegen kleinere tegenstanders ( lees: stapeltje IS-ers in een woestijn ) . Tegen een tegenstander van formaat kan je zo'n F35 niet rustig over land laten vliegen en je hebt met de capaciteit ( enkele raketten, niet erg lange afstand ) weinig impact.

Mijn punt was vooral de vraag of we er meer nodig hebben. We hebben er al wat, maar wat is het nut van nog meer van die dingen vv goedkopere oplossingen zoals drones en ander automatisch spul.

[TheekAzzaBreek]

De uitkomst is in elk geval dat Iran 300 miljard krijgt, minder sancties en tol kan heffen / de straat van Hormuz op commando kan afsluiten. En het regime zit steviger in het zadel dan voor de aanvallen. Dat noem ik geen succes.

Dat is geen argument tegen moderne straaljagers, maar tegen onbezonnen en overmoedige oorlogen.

[Basszje]

Fair enough

[Llopigat]

En het regime zit steviger in het zadel dan voor de aanvallen. Dat noem ik geen succes.

Een stuk steviger zelfs. Het stond echt op vallen. Maar een oorlog geeft een regime altijd de kans om de macht te consolideren. Het was echt zo dom van Trump om deze oorlog te beginnen. Maargoed Netanyahu had hem erin geluisd en hij wilde natuurlijk ook een quick win voor zijn achterban met zijn midterms in gedachten. Wat nogal gefaald is.

[Reactie gewijzigd door Llopigat op 29 juni 2026 20:04]

[EricvL]

Ja, wat is er gefaald dan?

[Llopigat]

Nou, alles. Trump heeft niks bereikt. Iran staat er nu een stuk beter voor, ze hebben de Obama deal terug en krijgen nog geld toe ook

[uiltje]

Trump heeft juist heel veel bereikt. Zijn maatjes bij de defensie-industrie, de Amerikaanse olieboeren en de mensen in zijn directe omgeving zijn er allemaal rijk door geworden - al is het maar door er op te speculeren. Het feit dat het land er misschien slechter op is geworden is de focus op de verkeerde dingen leggen.

Ik snap niet dat dat er juist bij deze oorlog opeens niet naar wordt gekeken. We kennen die man toch ondertussen?

[Sissors]

De uitkomst is in elk geval dat Iran 300 miljard krijgt, minder sancties en tol kan heffen / de straat van Hormuz op commando kan afsluiten. En het regime zit steviger in het zadel dan voor de aanvallen. Dat noem ik geen succes.

Kom op, dat heeft absoluut niks met de effectiviteit van F35s te maken. Of wil je stellen dat als Amerika / Israel in plaats van F35s, ze suicide drones hadden ingezet, ze succesvoller waren geweest?

De F35s zijn tegen Iran verschrikkelijk effectief geweest, in hun taak. Maar je gaat nooit met puur luchtaanvallen een regime change krijgen tegen zo'n land. Maar daar kan je de F35 niet de schuld van geven.

De F35 is nodeloos complex (verticale landing en dergelijke snufjes)

Dat is alleen de F35-B, niet de F35-A die wij hebben.

tegen kleinere tegenstanders ( lees: stapeltje IS-ers in een woestijn )

Zo kan je Iran echt niet beschrijven. En tegen Iran zijn de F35s gewoon effectief geweest.

En ja air-air zijn ze ook succesvol in. En hoe gaan wij die rol invullen zonder F35s maar met drones? Zoals een ander schreef met een Bart Smit drone een F35 uitschakelen? (Geen idee hoe dat zou werken, maar goed).

[Piemol]

Zoals een ander schreef met een Bart Smit drone een F35 uitschakelen?

Een zwerm van drones een 'scherm' laten creëren zodat er een aantal de motoren in gezogen worden?


Ik heb eigenlijk geen verstand van vliegtuigen, maar weet wel dat vogels de motoren kunnen beschadigen als ze er in gezogen worden.

[Sissors]

Maar dan moet de F35 dom genoeg zijn door die zwerm drones te vliegen. Plus hoeveel miljoenen drones zou je nodig hebben tegen één F35? (laten we zeggen elke meter een drone, je wil een 'scherm' van 1km bij 1km maken, dan ben je een miljoen drones verder). In de Tweede Wereldoorlog werd zoiets gedaan met ballonnen met kabels eraan. Een stuk goedkoper dan drones vermoed ik: Wikipedia: Barrage balloon. Maar ook niet echt zinvol in moderne oorlogsvoering meer.

En als die drones snel genoeg zijn om een F35 bij te halen, kan je er ook explosieven op doen. Maar dat lukt je niet met een Bart Smit drone. Plus wat je dan doet is simpelweg een luchtdoelraket maken, en die hebben we al

[mac1987]

Als je precies genoeg weet waar die F35 vliegt om hem met drones aan te vallen, zijn er ook effectievere manieren om deze aan te vallen. Een F35 zal doorgaans vanaf tientallen tot honderd+ kilometer afstand vanaf 5-10 km hoogte zijn munitie afwerpen. De in Oekraïne gebruikte drones doen daar niks tegen.

[Seth_Chaos]

Ze zijn achterhaald ze worden bediend door mensen. Een drone is wendbaarder, lichter, goedkoper en effectiever. Dat ze nog van nut zijn tegenover een inferieur leger doet daar niets aan af.

[Reactie gewijzigd door Seth_Chaos op 29 juni 2026 16:45]

[Qin]

Totdat de ontwikkelde anti drone tech volwassen is, en dan zijn we weer terug bij af.

Ze hebben hun eigen plek in oorlogsvoering. Maar een drone graaft niet een generaal en z'n staf uit een bunker, of een vliegtuig bunker, of de munitie bunkers, al voordat we anti drone tech hebben.

De drones die zwaar materiaal kunnen rondvliegen... kosten 30 tot 32 miljoen... die zou een 2000 ponder mee kunnen nemen, geen stealth eigenschappen.

De amerikanen werken aan een drone vliegtuig, maar zo ver als een wingman voor een F35, die neemt dus extra wapens mee, kan zelf aangewezen doelen aanvallen, helpen met onderscheppen van vijandige vliegtuigen, en in geval zichzelf opofferen voor de bemande vlucht. Dat is voor de nabije toekomst.

[Llopigat]

Dat is alleen de F35-B, niet de F35-A die wij hebben.

Eens maar het hele platform is wel met die mogelijkheid in gedachten ontworpen natuurlijk. Met zo veel mogelijk commonaliteit.

[Coolstart]

aan de andere kant kunnen die geen drol doen tegen de Amerikaanse en Israelische F35s die compleet luchtoverwicht hebben.

Het is niet dat de Amerikanen een veel kleiner land dominireen en met F35's vliegen dat de F35 heilig is. Een onbemand vliegtuig kon evengoed een raket afvoeren die luchtafweer van de vijand uitschakeld. Erger nog, je hebt daar helemaal geen F35 voor nodig. Met oude toestellen kan je ook hypermoderne wapens afschieten.

De meeste vliegtuigen in de oorlog met iran waren ook gewoon 'oude' F-16's, F15's,B-2's etc. de F35 had daar geen belangrijke rol dus je kan dit onmogelijk als voorbeeld aanhalen.

Dus ja dure dingen, maar achterhaald? Absoluut niet.

F35's zijn spijtig genoeg echt wel achterhaald. Ook Rusland weet dat. Ook tanks zijn compleet overbodig. Rusland heeft 0,0 aan zijn meest moderne jet. Toen de F35 werd ontwikkeld was dat scenario nog niet op de radar. Nu is dat er wel.

In het AI tijdperk is een mens in de cockpit compleet overbodig en zelfs nadelig want je kan niet met 20G-bochten een vijandelijke raket ontwijken iets wat autonome raketten wel kunnen.

De hoofdrolspeler in de iranoorlog was de GM-109 Tomahawk = geen piloot. Het zelfde voor de GBU-57/B bunker buster.

Er zijn nog maar heel weinig use cases om een bemande F35 te kiezen boven autonome oplossingen. Heel weinig en als die er al zijn dan zullen ze er binnen enkele jaren niet meer zijn dus nu investeren in F35 is gewoon zinloos. Met Al die miljarden belastinggeld kunnen we ons veel betere beschermen door die tientallen miljarden aan nieuwe technologie te besteden. Want los van de aankoop kost het F35 programma ook enorm veel.

[Reactie gewijzigd door Coolstart op 29 juni 2026 16:58]

[Óglaigh]

Het idee dat onbemande systemen de F-35 en tanks direct overbodig maken, is veel te kort door de bocht. Natuurlijk gaan drones de oorlogvoering radicaal veranderen, maar de effecten ervan op de lange termijn moeten zich in een echte grootschalige oorlog eerst nog bewijzen. Dat de tank en het gevechtsvliegtuig nog springlevend zijn, bewijst de oorlog in Oekraïne wel: daar zijn zware pantzervoertuigen nog altijd keihard nodig. Historisch gezien zie je bijna nooit dat een nieuwe uitvinding een bestaand platform volledig wegvaagt; defensie-innovatie evolueert juist. Uiteindelijk draait de toekomst dan ook niet om 'of/of', maar om een combinatie van bemand en onbemand.

[Coolstart]

Dat de tank en het gevechtsvliegtuig nog springlevend zijn, bewijst de oorlog in Oekraïne wel: daar zijn zware pantzervoertuigen nog altijd keihard nodig.

Watblief? Het enige waarvoor Rusland zijn jets gebruikt is om glijbommen te gooien. En ze gebruiken daarvoor hele oude grote jets. Rusland gebruikt trouwens geen tanks meer. Dus heel uw uitleg klopt niet meer.

daar zijn zware pantzervoertuigen nog altijd keihard nodig.

Een Pantzervoertuig is nog geen tank. Pantzer is meer dan ooit nodig voor alles wat rijdt want anders ben je sowieso een vogel voor de kat voor al die drones. 1mm staal is niet voldoende.

Het slagveld ziet er op een paar jaar volledig anders uit. Moderne vliegtuigen zoals de F35 en Tanks zoals de T90 zijn gewoon waardeloos geworden. Je verliest ze toch op het slagveld.

Natuurlijk gaan drones de oorlogvoering radicaal veranderen, maar de effecten ervan op de lange termijn moeten zich in een echte grootschalige oorlog eerst nog bewijzen.

Dus de oorlog met Ukraine is niet grootschalig genoeg? Op welke Oorlog doel je dan?

[Óglaigh]

Ook na deze reactie blijft dit de essentie:

Historisch gezien zie je bijna nooit dat een nieuwe uitvinding een bestaand platform volledig wegvaagt

De toekomst zal het uitwijzen, maar het is niet vaak voorgekomen dat een systeem van het een of andere moment waardeloos is geworden. De opkomst van anti-tankwapens maakten tanks niet nutteloos, waarschijnlijk gaat hetzelfde nu gebeuren. En gezien de lange ontwikkeltijden van complexe systemen, kan je niet afwachten.

Het enige waarvoor Rusland zijn jets gebruikt is om glijbommen te gooien. En ze gebruiken daarvoor hele oude grote jets.

Omdat het Russische leger niet in staat is om luchtoverwicht te krijgen, en er zeer grote twijfels zijn over de kwaliteit van Russische stealth-straaljagers. Dit is niet hoe de NAVO een oorlog zou voeren, luchtoverwicht verkrijgen zou doel nummer 1 zijn, en daar zijn bemande systemen voor nodig.

Rusland gebruikt trouwens geen tanks meer.

Maar Oekraïne wel. En Oekraïne schaft er nog vele aan de komende jaren.

Dus de oorlog met Ukraine is niet grootschalig genoeg? Op welke Oorlog doel je dan?

Deze oorlog is zeker grootschalig. Ik doel op een oorlog waar de NAVO (of Europa) actief aan het vechten is tegen een gelijkwaardig land/blok.

offtopic:
Altijd zeer benieuwd waarom veel mensen structureel van 'Ukraine' spreken

[Coolstart]

Sorry, ik volg de oorlog ELKE dag. Ik lees mij in en Ik kan je garanderen dat tanks geen meerwaarde meer bieden. Geen enkele meerwaarde. Elke kill gaat via een drone. Elke tank die onklaar gemaakt wordt komt door een drone. Niemand wil nog in een tank zitten. Soldaten zitten zelfs liever OP ene tank dan IN een tank om een drone aanval te kunenn overleven. De hele logistieke keten wordt verstoord door drones. Alles draait op drones.

. Dit is niet hoe de NAVO een oorlog zou voeren, luchtoverwicht verkrijgen zou doel nummer 1 zijn, en daar zijn bemande systemen voor nodig.

Waarom bemande systemen? Wat is het voordeel? Ukraine heeft nu een droneafdeling die 100% op AI werkt. Dus er is geen videoverbinding nodig met een operator. Ik begrijp niet dat je kan zeggen dat bemande systemen noodzakelijk zijn. Ook zie je dat de US net veel gebruik heeft gemaakt van de MQ9 reaper drone.

"Air Force Chief: MQ-9 Reaper ‘Most Valuable Player’ of Iran War Despite Losses"
https://www.airandspaceforces.com/mq-9-reaper-mvp-iran-war-despite-losses-wilsbach/

en daar zijn bemande systemen voor nodig.

Leg mij eens uit hoe het komt dat je bemande systemen nodig hebt. Wat kan een piloot van vlees en bloed wat een drone niet zou kunnen in de toekomst. Dat die drones nog niet bestaan en er dus geen keuze is, is geen geldig argument want ik heb heel de tijd over 'waar moeten we vooral in investeren'.

Wij moeten massaal in AI en drones investeren. Snelle drones, trager drones. Lange afstand, korte aftand. Volledig AI-gestuurd en manueel gestuurd maar nu investeren in een F35 vloot waarvan je weet dat die elk luchtgevecht zullen verliezen tegen een drone-jet. Wij moeten nu investeren in onze eigen jet-drones zonder piloten in de lucht.

[Óglaigh]

Er vinden op het moment enorme veranderingen in oorlogvoering plaats, waarvan de gevolgen nog moeten uitkristalliseren. Feit is echter wel dat:

1. Hoewel je het niet ziet, tanks en bemande vliegtuigen van belang blijven. Voor het boeken van terreinwinst zijn zware wapens en militairen nodig (daarom schaft Oekraïne ook nieuwe tanks aan), voor de luchtverdediging en stand-off wapens zijn straaljagers onmisbaar (daarom schaft Oekraïne ook nieuwe Gripens aan)
2. We moeten voorzichtig zijn met het één op één kopiëren van de lessen van de oorlog in Oekraïne: vanwege het luchtoverwicht, verschil in massa en het feit dat onbemande systemen nog in de kinderschoenen staan. Dit alles is niet meteen te vergelijken met de potentiële oorlog die wij moeten gaan voeren, laat staan met de wapens die wij gebruiken (en op dat moment verder toegespitst zijn op de 'moderne' manier van oorlogvoering).

De toekomst qua oorlogvoering is ongewis, we weten niet waar het op uitloopt, maar vooralsnog lijkt een combinatie van bemand en onbemand het te worden. Investeren in beide zal dan ook nodig zijn. Zeg ik als iemand die de oorlog in Oekraïne sinds 2014 ook dagelijks volgt. 😉

[Reactie gewijzigd door Óglaigh op 29 juni 2026 22:34]

[Coolstart]

Hoewel je het niet ziet, tanks en bemande vliegtuigen van belang blijven. Voor het boeken van terreinwinst zijn zware wapens en militairen nodig

Ik heb toch niets tegen zware wapens? Ik zeg gewoon dat bemande wapens niet de toekomst zijn. Straaljagers zijn misschien nu nog onmisbaar omdat we gewoon te weinig drones hebben om al die hoogteschnologische missles af te vuren. Oekraine is nu in oorlog en heeft geen jets. Dat is een heel andere situatie dan wel jets hebben en niet in oorlog zijn met rusland.

daarom schaft Oekraïne ook nieuwe Gripens aan)

Nee, Oekraine schaft Gripens aan omdat er geen alternatief is. F16 is minder geschikt en Oekraine heeft geen toegang tot drone jets of MQ9 reaper drones.

Wij moeten meer kijken naar systemen zoals https://helsing.ai/europa. Wij moeten ons wapenen met UCAV's. Daar moeten we op inzetten en innoveren. Alles wat 'bemand' is, is per definitie ouderwets. Als je daar nog geld in steekt is het omdat het echt niet anders kan in de overgangsfase.

Het is zoals investeren in een raket die niet herbruikbaar is. Je kan dat doen maar het is niet de toekomst van de ruimtevaart. Absoluut niet. Net zoals we nu weten dat een Patriot missile geen goed antwoord is als er 200 drones op je afkomen. Je schiet jezelf arm.

Als wij ons willen beschermen tegen een toekomstige Russische dreiging moeten onze defensie 100% anders aanpakken. We moeten durven inzien dat oorlogvoering een draai heeft gekregen en we defentie ook moeten afstemmen op onze economie. Hoe gaan we incubators maken? Hoe gaan we toegang tot AI verzekeren? Waar maken wee de chips in de UCAV's ? Hoe gaan we schalen als het zover is?

Oekraine heeft ook een marktplaats voor goedkope drones. Pakweg €500 tot €25.000. Ze zijn constant in ontwikkeling, troepen kunnen ze zelf aanschaffen en ze staan in contact met de levenranciers en ze krijgen 'punten' voor kills. Een complex samenspel dat NAVO niet heeft. Hier heb je vooral dure en lange aanbestedingen. Wij moeten alles herzien. Alles.

[ajow]

Waarom f35? Piloten kan je niet jammen en de meeste drones wel. En zo zullen er nog wel meer bedacht kunnen worden.

En de oorlog van vandaag is nog niet de oorlog van morgen. Defensie moet gewoon zoveel mogelijk tools hebben dus dat is gewoon en en en. Niet ten koste van het een of ander. 5 jaar geleden dachten we dat een oorlog als dit niet eens gevochten zou worden en was het meeste terrorisme bestrijding.

En vergeet niet Oekraïne is tot nu toe vooral defensief.

Neemt niet weg dat de drone industrie een behoorlijke markt is voor Defensie.

[RobertMe]

De Saab Gripen heeft anders in trainingen ook wel eens meer dan eens een F-22 "neergehaald". En dan is de F-22 ook nog een beter toestel dan de F-35. En ook de Rafael is niet perse slecht/achterhaald. Wellicht niet zo goed als een F-35. Maar zeker niet compleet achterhaald.

Wat nog het grootste voordeel van "de VS" lijkt te zijn is de gehele software en daarmee ook de "beyond visual range" oorlogsvoering. Dus een vijand al "zien" en raketten kunnen afschieten nog voordat de vijand je ziet of binnen bereik is om iets te kunnen doen. Maar in dogfights zal een F-22 of F-35 zeker niet per definitie winnen van Europese toestellen.

Wat Europa denk ik eerder niet (goed) heeft zijn bommenwerpers. Iets als een B-1, B-2 of B-52. Waarbij zeker die laatste wel ook echt een antiek toestel is (uit de koude oorlog). En ik zou echt niet weten wat Europa aan bommenwerpers heeft.

Qua transport en zo is Europa ook prima. Airbus maakt daarvoor aangepaste toestellen die zowel in Europa als daarbuiten gretig aftrek vinden. Waaronder ook tankers etc.. Waarbij Boeing eigenlijk de enige concurrent(?) is en die ook wat issues hebben gehad. Niet alleen "als bedrijf" / "in het algemeen" maar ook hun nieuwe tanker die niet meer werkt met een operator die achterin het toestel ligt maar gewoon in het toestel zit en voor een scherm (incl 3D) de boom bestuurt. En daar zaten ook vele kinderziektes in. Europa heeft dan weer geen toestellen die met een boom tanken? Alleen de probe & drogue variant. Waardoor een operator niet nodig / niet zo kritiek is? De piloot van het toestel dat getankt moet worden heeft dan volledige controle over het tanken. Bij een boom heb je de boom operator die de arm moet "vliegen" en in het toestel "richten" dat is natuurlijk gecompliceerder, zeker over een 3D scherm i.p.v. "met eigen ogen".

[Sissors]

De Saab Gripen is een oudere generatie dan de F35. Laat staan voor de opvolger van de F35 nog een generatie terug gaan. Wat al dan niet in trainingen is gebeurd moet je met een korreltje zout nemen, want het ligt helemaal aan de omstandigheden.

De F35 heeft behoorlijk wat compromissen gesloten voor stealth. En stealth is niet perfect, dat is het nooit, maar het geef je heel veel extra tactische opties, en tegen Iran lijkt het behoorlijk goed gewerkt te hebben. Dat in een dogfight een Saab het acceptabel kan doen tegen een F35 is leuk, maar gezien normaal gesproken de Saab gedetecteerd wordt lang voor de F35, kan de F35 piloot altijd bepalen of het gevecht aangegaan wordt, en zo ja, vanuit welke positie wordt aangevallen, en met een beetje geluk de eerste raket afvuren voor de Saab piloot uberhaupt weer dat er wat aan de hand is.

[RobertMe]

en tegen Iran lijkt het behoorlijk goed gewerkt te hebben

Lastig te zeggen. Daar heeft best veel gevlogen. F35, F18, en zelfs de nog oudere F15 (tot aan de A10, vliegende tank, aan toe). Waarbij Iran ook een F35 heeft weten te raken. Dus of stealth daar echt veel geholpen heeft? Dan moet je al bijna de exacte missies weten om daar echt een oordeel over te geven.

En dat de Saab Gripen oud(er) is zegt ook in dat voorbeeld niks. De Saab is nog steeds relatief nieuw. En ik vermoed nieuwer dan een F18 en zeker een F15. Dus ja, ouder, niet oud / antiek.

En van de opvolger van de F35 valt ook niks te zeggen. Het gaat nu over die F47. Maar is dat ook echt een opvolger, bedoeld voor export? Of wordt het zoals de F22 weer een toestel exclusief voor de VS? Want de nieuwste speeltjes zal de VS initieel toch wel exclusief willen houden. En als het nieuwe er vanaf is willen ze wellicht wel iets voor de export maken.

[jumbos7]

Ik zou niet zonder meer beweren dat de F35's vrij spel hadden boven Iran. Iran is in staat gebleken om met drones en raketten de effectiviteit van de F35 te beperken door tankvliegtuigen, reaper drones, radarinstallaties, luchtvelden te raken en marineschepen op afstand te houden. En dat nadat ze te maken hadden met grootschalige Amerikaanse en Israëlische aanvallen.

Maar bovenal was de situatie fluïde, Iran heeft met beperkte middelen wapens ontwikkeld die effectief zijn gebleken om de grootste militaire machten van het lijf te houden. Hoewel het gevaar voor de F35 nu nog beperkt zal zijn, weten we niet voor hoe lang. Maar zelfs op dit moment is Iran in staat gebleken om F35's op hun hoede te laten zijn, zoals dat eerder ook gebeurde in de oorlog in Yemen tegen de Houthis.

Several American F-16s and an F-35 fighter jet were nearly struck by Houthi air defenses, making real the possibility of American casualties, multiple U.S. officials said.
https://www.nytimes.com/2...rump-houthis-bombing.html

Dan moet je je als Nederlandse krijgsmacht afvragen of je de middelen niet beter kunt besteden dan de erg dure F35. Dat betekent niet dat je de bestaande F35 weg hoeft te doen, maar ik weet niet of meer bestellen verstandig is.

[batteries4ever]

Maar dat is geloof ik niet helemaal de juiste vraag. Het is meer: voor een gegeven defensie budget kan ik een paar F35s kopen… of heel veel drones of een of andere combinatie. En dan gaat het erom welke combo het efficiëntst is.

[Sissors]

En dat is een valide punt, maar het ligt er wel aan wat je ermee wil doen. Drones worden nu voor flink gedeelte gebruikt als goedkope niet zulke nauwkeurige raketten (danwel terreur wapens). Als we die willen kunnen we ook gewoon weer V1 of V2 raketten gaan produceren.

Daarnaast hebben ze natuurlijk op het daadwerkelijke slagveld ook nog veel rollen. Maar wil je bijvoorbeeld een vijandelijke luchtmacht uitschakelen, dan hebben drones nog bijzonder weinig voorelkaar gekregen. Ja weleens een toestel op de grond vernietigd, maar daar eindigt het ook mee.

[batteries4ever]

Ik weet niet of ze dat in Oekraïne met je eens zijn…

[Sissors]

Ik denk het wel. Ja ze hebben wel vliegtuigen op de grond met drones vernietigd, maar dat zijn toch uitzonderingen geweest. Danwel acties waarbij de drones al met een truck Rusland in waren gesmokkeld om vanaf daar aan te vallen. Wat prima is voor Oekraine, maar niet echt wat je als moderne krijgsmacht wil hebben als methode om vijandelijke luchtmacht uit te schakelen.

[batteries4ever]

[Uruk-Hai]

aan de andere kant kunnen die geen drol doen tegen de Amerikaanse en Israelische F35s die compleet luchtoverwicht hebben.

Het regime in Iran is tot nu toe verrassend goed bestand gebleken tegen de schadelijke gevolgen van dat luchtoverwicht. Ze hebben hun organisatie goed op orde. Iedereen daar is makkelijk en snel vervangbaar.

Dus ja dure dingen, maar achterhaald? Absoluut niet.

Zou ik niet te hard roepen. Een F35 maken kost kostbare tijd en piloten ervoor opleiden ook.

In een oorlog kost tijd niet alleen geld, maar ook andere soorten verliezen die uiteindelijk het verschil kunnen maken tussen de oorlog winnen of hem verliezen.

Ai kan veel sneller leren dan menselijke piloten en de fabricage van een F35 kan waarschijnlijk ook wel flink versneld worden.

[Sissors]

Het regime in Iran is tot nu toe verrassend goed bestand gebleken tegen de schadelijke gevolgen van dat luchtoverwicht. Ze hebben hun organisatie goed op orde. Iedereen daar is makkelijk en snel vervangbaar.

Het regime ja (of nou ja, het leger daar lijkt nu veel meer macht te hebben als dat ze eerst hadden). Het land niet bepaald. Als wij in een conflict zijn dan hoop ik toch dat wij een ander plan hebben als ons plat laten bombarderen, alles kapot, alleen omdat de tegenstander geen zin heeft in een grondoorlog blijft ons regime zitten.

[GeroldM]

De 'Tiger'-tanks van de Duitsers was ook stukken beter dan de Sherman tanks van de Geallieerden of de T-34 van de Russen.

Betere bewapening, betere bepantsering. Dus automatische win, zou je zeggen. Het tegendeel bleek echter waar. Lange fabricagetijd, hoog verbruik, veel technisch onderhoud, minder goed bestand tegen vries-temperaturen...

Zet daartegenover de simpelheid van de andere tanks, gemakkelijkere bedienig, makkelijk te repareren (in vergelijking met het Duitse materieel) en snel nieuw te fabriceren.

[Uruk-Hai]

Bedoel je hiermee te zeggen dat je de geschiedenis zichzelf ziet herhalen. maar dan nu met goedkope drones versus dure raketten en dure straaljagers?

[GeroldM]

Nee, dat een oud concept qua wapentuig best wel eens handig/effectief kan zijn als anti-drone wapen. En tevens heel wat goerdkoper om te produceren en waarschijnlijk ook nog eens te automatiseren.

[Robber]

https://npo.nl/start/serie/f-35-onder-trumps-vleugels/afleveringen/seizoen-1
Dit is een best aardige docu serie met een redelijk genuanceerd beeld. Ook over hoe veel F16's wij hadden en hoe we in meer zaken staan. Vond hem leerzaam.

[Basszje]

Zal eens kijken of ik het kan kijken . Maar eigenlijk wat @Coolstart hieronder zegt vraag ik mij af over hypersonische hi-tech vliegtuigen veel nut hebben op het moderne slagveld in het algemeen. We hebben er al een stapel, maar je hebt meer aan drones en ballistische raketten die ver achter de linies strategische doelen kunnen raken .

Iran heeft een F35 neergehaald met beperkte luchtafweertechnologie. In een oorlog wil je overwicht in de lucht, maar dat lijkt steeds minder realistisch. En gezien het budget kan je allerlei ander spul kopen in plaats daarvan.

[consolefreak]

Iran heeft niet een F35 neergeschoten, dat was een F18. Ze hebben het wel geclaimed, maar dit bleek niet waar te zijn.

Vergis je daarnaast ook niet in hoeveel sensoren deze machines hebben en die kunnen gekoppeld worden met andere systemen. Denk aan andere F35's, maar ook AWACS bijvoorbeeld. Ik ben het wel met je eens dat we breed moeten investeren. De volgdende generatie straaljagers zal ook zonder mensen rondvliegen.

[Basszje]

Ja ik vermoedde als dat het niet helemaal klopte idd, dan voor de correctie. En idd de mix moet correct zijn.

[svennd]

Het maakt heel weinig uit hoe goed je vliegtuig is, als je maar genoeg metaal de lucht inknalt zal je wel eens iets raken. Dat is eigenlijk de (militaire) les. De kost van één failure is zeer hoog, en zeker in een uitputtings oorlog (zijn ze dat niet allemaal) is dat een dure nederlaag. Trump (/US) had in Irak zo'n goede kaarten dat ze niets konder verliezen op papier. Toch zou ik durven stellen dat Trump een volledige nederlaag geleden heeft. Dure installaties omzeep, dure rakketten die dummies laten onploffen, een hele generatie Iranezen die geradicaliseerd is, ...

[RichardMe]

CNN claimde dat ook.

https://edition.cnn.com/2026/03/19/politics/f-35-damage-iran-war

[PolarBear]

Iran heeft een F35 neergehaald met beperkte luchtafweertechnologie.

Gezien het aantal missies wat boven Iran is uitgevoerd door de VS en Israël, en de breedte van de aanvallen (door het hele land) is dat natuurlijk peanuts.

[Brazos]

Dat is ook lastig te begrijpen. Er zijn maar een paar landen die zelfstandig F-35's kunnen inzetten, Nederland is daar niet één van. Dat betekent dat voor elke vlucht Nederland een code moet aanvragen in de VS.

Het is maar of ze zin hebben om die te verstrekken, en dat kan zomaar eens niet zijn. Het toestel kan theoretisch vliegen zonder, maar dan verlies je je gehele pakket aan high-tech systemen en kun je net zo goed een Mig-21 gaan vliegen.

De investering in meer F-35's is dan ook lastig voor te stellen, behalve dat men schijnbaar nog steeds denkt te kunnen vertrouwen op de VS. Dat is erg vervelend mocht de pleuris uitbreken en je dus zonder luchtondersteuning zit.

[SSSQ]

Heb jij voor de code/killswitch een bron

Laatste nieuws wat ik had was dit een fabeltje was.

Ik weet het niet zeker he maar zelfs AI bevestigd mijn vermoeden hierover , al zegt dit niets.

[MSalters]

Die is er ook niet.

Dit fabeltje is waarschijnlijk ontstaan door een technisch verhaal wat 50 keer is doorverteld door niet-techneuten.

De F35 krijgt missie-informatie zoals de locatie van radarsystemen uit een backend server systeem. Dat is Amerikaans, gevoed met onder andere data van Amerikaanse satellieten.

We kunnen vermoedelijk zelf ook zo'n systeem bouwen. Alleen, daar zit dan natuurlijk geen Amerikaanse data in.

Hoe nuttig is dat? Het is vooral nu een theoretische oefening. We zetten de F35 nu niet in buiten de Navo om.

[Tourmaline]

"While the U.S. cannot disable a foreign nation’s aircraft, it can ensure that the aircraft never receives maintenance parts or software upgrades, thereby allowing it to deteriorate over time."


Maar Trump zou uit de NAVO willen stappen, dan is er wel een ander scenario mogelijk van geen upgrades en reserveonderdelen meer voor de f-35.

[Reactie gewijzigd door Tourmaline op 29 juni 2026 15:02]

[MSalters]

Onderdelen voor de F35 worden door veel landen gemaakt, waaronder Nederland (Fokker). De VS is uiteraard de grootste leverancier. Maar een Amerikaanse boycot van Europa en vice versa betekent dat niemand meer vliegt.

[Tourmaline]

Een belangrijk onderdeel wordt door Noorwegen gemaakt.

AMRAAM Launch Integration System (ALIS) aint even American.. it was developed by Kongsberg Gruppen in Norway

[aaradorn]

"While the U.S. cannot disable a foreign nation’s aircraft, it can ensure that the aircraft never receives maintenance parts or software upgrades, thereby allowing it to deteriorate over time."

Dat geld voor vrijwel elk ding wat je koopt. Het is nu alleen een punt omdat trump nogal onbetrouwbaar is. Maar koop je Zweeds of Frans en dan kan je tegen het zelfde aanlopen. Ze kunnen net zo goed stoppen met software updates of onderdelen. Is nu eenmaal het nadeel van kopen van een ander.

En nee, ik zeg niet dat we zelf vliegtuigen en tanks moeten gaan ontwikkelen. Maar meer onafhankelijkheid door misschien lokale fabrieken op te zetten zou wel handig zijn.

[Tourmaline]

https://theaviationist.com/2025/03/10/f-35-kill-switch-myth/

Het is dus wel zo, dat op dit moment Israel het enige land is zonder restricties voor de f-35.

[Reactie gewijzigd door Tourmaline op 29 juni 2026 14:54]

[Ignite60]

Dit klopt. Israël heeft als enig land toegang tot de broncode van de software.
Hiermee zijn zij in staat om hun zelf ontwikkelde wapens te integreren in hun F-35's.
Iets wat andere gebruikers (en dus ook NL) absoluut niet kunnen.

Wat de F-35 zo uniek maakt, en wat Europese alternatieven niet (in die mate) hebben is dat dit toestel naast een enorm uitgebreid sensor fused pakket ook 'network centric' werkt. Dit betekend dat het tijdens een vlucht toegang heeft tot allerlei andere informatiebronnen op de grond en in de lucht zoals AWACS, drones, landmacht en marine en zelfs space. Hierdoor heeft de piloot een enorme 'situational awareness' vanuit zijn vliegtuig, en dat bestrijkt alles; land, lucht en water. Dat is een enorm tactisch voordeel t.o.v. de huidige 4e generatie gevechtsvliegtuigen.

[arjankoole]

Heb jij voor de code/killswitch een bron

Laatste nieuws wat ik had was dit een fabeltje was.

Het is meer dat amerika helemaal geen remote-kill in hoeft te bouwen. Ze kunnen domweg supply-chain kill doen. Ze leveren geen ondersteuning meer, geen updates en geen consumabeles (raketten, bommen) meer. Dan heb je een heel mooi vliegtuig staan, waar je niets meer mee kunt.

En dat punt is nu al bereikt met patriot raketten. Ze kunnen ze niet produceren, dus krijgt amerika voorrang voor hun operaties (zoals iran) en heeft de rest van de klanten het nakijken.

Ergo, je mag best een vliegtuig van een ander land kopen, als je maar wel goed op orde hebt dat je het ook kan opereren zonder dat land.

[TheoKeizers]

Zoals al eerder gesteld werkt het niet leveren van onderdelen voor de F35 beide kanten op..
Daarnaast is Europa helemaal niet in staat om de intelligence van de US te evenaren als het gaat om sattelietdekking, we zijn voorlopig nog wel even afhankelijk van de USA.

Patriots komen vanaf het einde van dit jaar van de europese band rollen in Schrobenhausen.
https://comlog-patriot.com/patriot-missile-facility-3/

[arjankoole]

ik dacht dat die deal uiteindelijk weer afgeketst was door een banvloek door Congress.

[Tourmaline]

Raar dat een regering vliegtuigen koopt met een "killswitch".

[Jizzy]

Het is ook niet waar

[Jim80]

Maar kan wellicht wel vermomd als software update

[Coolstart]

Begrijp eigenlijk niet zo goed waarom ze meer F-35's gaan kopen. Dure dingen die mogelijk al achterhaald zijn.

Idd. F35 programma is zo extreem duur en eigenlijk al verouderd wat slagkracht en defensieve taken betreft. Die vliegtuigen zijn mede zo duur net omdat ze mensen inzitten en je kan geen 20G trekken om een raket te ontwijken want dan is de piloot dood.

Nederland + België samen: ongeveer €12 miljard voor de aankoop/invoering van de 97 toestellen en daar komt elk jaar 1 miljard euro bij voor onderdelen, opeleiding etc. exclusief grote toekomstige moderniseringen, extra bewapening en eventuele oorlogsinzet.

Dat is een heel belangrijke hap uit ons budget. Dat tikt goed aan om de NAVO-norm van 2% te halen maar als er een oorlog uitbreekt sta je daar met een dure vloot die relatief weinig kan doen tegen drones die onze logistieke keten en fabrieken aanvallen. Zie wat Ukraine nu doet in Rusland. Rusland heeft ook vele jets maar kan ze niet inzetten voor hun verdediging. Ze gebruiken die enkel om glijbommen te lanceren, dus daar zit de technologie in de glijbom, niet in hun jets. Ze durven niet te dicht bij de frontlinie komen omdat ze dan toch uit de lucht gehaald worden.

Wat we nodig hebben is onze economie koppelen aan Europese projecten. Ukraine is nu eigen dronewapens aan het maken maar het is afhankelijk van europese bedrijven die maar heel traag chips en sensoren kunnen leveren.

Ook zware tanks zijn een totaal verouderd concept. Rusland is bijna al zijn tanks verloren en gebruikt ze nu ook niet meer. Zelfs de laatste generatie tanks kon niets beginnen tegen de drones. Wij moeten echt heel onze defensie herzien. Iedereen praat over die 2% regel en meer investeren maar in het fictieve voorbeeld dat Ukraine ons nu aanvalt zijn wij een vogel voor de kat omdat Ukraine al veel verder staat met

[Reactie gewijzigd door Coolstart op 29 juni 2026 16:50]

[gesmurfed]

Nederland doet al oefeningen met drones:

https://defence-blog.com/nato-certifies-dutch-drone-command-system-after-live-exercise/

[Rob_lyreco]

Je moet een verdedeging zien als een gelaagd iets. Het juiste gereedschap voor het juiste werk enzo

[hooibergje]

Denk dat het doel is om de VS te sponsoren. We moeten tenslotte wel onze loyaliteit aan de leider van het vrije westen bewijzen door af en toe een paar miljard die kant op te mikken. Verder ben ik helemaaaaal niet sarcastisch, hoor

[Lagonas]

Hoewel ik me afvraag hoe goed het mogelijk is om "de meeste" militaire taken onbemand uit te laten voeren, denk ik zeker dat we goed moeten investeren in drone en anti drone capaciteiten. Raketten van een paar miljoen afvuren op een drone van enkele honderden of misschien duizenden euros is natuurlijk absurd.

[Milanobrotchen]

Helicopters tanks, bijna alles zou vanuit een zee container bestuurd kunnen worden

[Horla]

Hoe zou een tank via afstand bestuurd kunnen worden? Een drone vliegt in de lucht en is lichtgewicht en kan via glasvezel kabeltje bestuurt worden. Hoe wil je dit met een tank doen die over ruw terrein rijdt, terugkeert, achter muurtjes verstopt, etc.? En zeg alsjeblieft niet draadloos want er is een reden dat de glasvezeldrone nu zo populair is.

[Milanobrotchen]

En zeg alsjeblieft niet draadloos want er is een reden dat de glasvezeldrone nu zo populair is.

Daar heb je een punt ,

Maar als het niet verstoord word kan het supermakkelijk vanaf afstand bestuurd worden. (ik zeg maar iets 4 man in een container met meerdere camera hoeken. Mij lijkt het zelfs makkelijker om zo een tank te besturen en ik neem aan dat je een stuk meer situational awareness hebt.

trouwens reaper drones worden echt niet over glasvezel bestuurd. Maar deze kunnen ook verstoord worden dus dat is inderdaad een uitdaging.

Hoogst waarschijnlijk dat ze er ooit iets voor zullen verzinnen

[Reactie gewijzigd door Milanobrotchen op 29 juni 2026 16:36]

[RoamingZombie]

Nou zo. https://thedefensepost.com/2026/06/23/ukraine-small-tanks-ground-robots/

Je ontwikkelt gewoon andere soorten tanks. Waarom bepansteren als vervangen goedkoper is? Je hoeft geen mens meer te beschermen.

[koelpasta]

Tenzij het signaal geblokkeerd wordt.,,..,

[Hawkysoft]

Klinkt minder absurd als je weet wat voor schade zo'n drone kan aanbrengen... Natuurlijk blijft het gevoelig, maar liever financiele schade dan de rest.

[NatteKrant]

Het is wel absurd aangezien de stroom drones eindeloos is. Vroeg of laat zjin je middelen (geld en materieel) op.

Rusland produceert op dit moment zo'n 2700 Shahed drones per maand. Dan is het heel nobel dat de een coalitie van Europese NAVO landen 1000 patriots heeft besteld, maar dat is echt een meerjarenplan. Enfin, je ziet het punt wel. Daarnaast is er door NL een 5de patriot installatie besteld die over een aantal jaren geleverd gaat worden.

[PolarBear]

Een Shahed drone is niet het primaire doelwit voor een Patriot. Ballistische raketten en meer traditionele kruisraketten (en vliegtuigen) wél. Patrios hebben een ander doel.

[uiltje]

Ja, OK, maar dan moet je dus wel iets hebben om die drone neer te halen, dat is nou net het hele punt. Voor een plotselinge aanval zou een Patriot misschien wel effectief zijn (i.e. een beperkte terroristische aanval in plaats van een hele zwerm).

[BlackShadow]

Er is niet enkel financiële schade. Door het verschil in kostprijs is het onhaalbaar om met dure raketten álle goedkope drones neer te halen. Ook worden traditionele raketsystemen overbelast door de hoeveelheid drones. Dus daar moet zeker een oplossing voor gevonden worden of de drones bereiken gewoon hun doel.

[GeroldM]

In de 2e Wereld Oorlog, maakte me gretig gebruik van 'flak guns' om vliegend materieel mee te bestoken. Deze waren redelijk effectief. En hoeven het doel niet perse te raken, maar als flak ammunitie dicht genoeg in de buurt van een of meerdere drones explodeert, dan exploderen de bommen/raketten aan de drone, de drone zelf, lopen die dingen serieuze schade op en of ze nu via een draadje of radio-signalen worden bestuurd, stuurloos.

Flak guns en ammunitie, dat is de oplossing tegen drones. Flink wat goedkoper ook.

[pagani]

Als je puur naar de totale tijdsbesteding van Defensie kijkt zal een extreem grote component daarvan "de wacht lopen/houden" zijn. Dat kan natuurlijk uitstekend met drones/robots/camera's.

[nXXt]

Taken die zich goed zouden lenen voor verdere 'ontmensing' naast de gevechtstaken waar men al snel aan denkt zijn onder meer logistiek en het vergaren van inlichtingen. Waar het gaat om het aanvoeren van goederen of het afvoeren van gewonden zie je in Oekraïne al best veel ontwikkelingen rondom op afstand bestuurbare voertuigen.

Ik zeg maar even gemakshalve 'ontmensen' omdat het in de praktijk kan gaan om automatisering/robotisering/AI, maar ook zoiets als het op afstand besturen van materieel.

[Ohmarinus]

Interessant, ik vraag mij af of dit op termijn ook gaat leiden tot het gebruik van minder personeel.

Defensie is ondertussen juist ook weer heel veel personeel aan het aantrekken:
https://chro.nl/artikel/60-meer-vacatures-bij-defensie-inspiratie-voor-aantrekken-en-binden-van-schaarse-profielen/

Natuurlijk werkt niet iedereen in dezelfde discipline, maar automatisering en het uitbreiden van de 'onbemande troepenmacht' moet toch ergens arbeidsplekken gaan kosten lijkt mij?

[Yankovic]

Duizenden drones zijn wellicht met 10 drone-piloten te besturen/programmeren. Maar er komt alsnog een enorme logistieke klus bij kijken. Die dingen moeten alsnog geproduceerd, gekocht, geleverd worden.

Eenmaal geleverd moet je ze ergens kunnen opslaan, zorgen dat het onderhoud wordt uitgevoerd, dat duidelijk is wat vanaf waar gelanceerd kan worden.

Voor de daadwerkelijke inzet moet je die dingen toch nog uit je magazijn/opslagplaats halen en gereed krijgen.

En dan hebben we het over inzet in Nederland. Bij een missie in het buitenland moet je ze ook op locatie krijgen met de juiste ondersteuning om ze te opereren. Die mensen hebben alsnog een basis nodig met beveiliging, catering enz. enz.

Defensie is meer dan wat soldaten aan het front. De logistiek erachter is enorm. En die soldaten, tanks etc. Hebben we ook enorm op bezuinigd de afgelopen 20 jaar.

[Basszje]

Je hebt een enorme variatie in drones. Bv verkenningsdrones ( 1 operator, alles moet gefilmd worden ), grote 'bomber-drones' tot aan drone-swarms ( hoewel heel nieuw ). Op een bepaalde afstand worden er niet bestuurd want de latency wordt veel te groot / onbetrouwbaar. En dan heb je ook nog de zeedrones etc.

De nieuwste generatie drones heeft een opdracht, kan terrein bepalen op meerdere factoren dan alleen GPS ( bv landschap, mobiel signaal etc ) en kan soms ook zelf bepalen wat aan te vallen.

Een oorlog wordt idd gewonnen op innovatie en logistiek. Elke innovatie in droneland is na een week of 8 achterhaald op dit moment, dus het gaat heel hard. Productie, programmeren, innovatie is een enorme sector. Nederland zit daar trouwens vol in, want we hebben aardig wat geld gepompt in Oekraine's droneproductie .

[Tourmaline]

Ja, je hebt onderhoudspersoneel nodig voor die drones e.d. en eventueel programmeurs voor ai taken.

[JP1980]

Onbemenst houd naar mijn idee (al maakt het artikel dit niet duidelijk) niet in dat de wapens niet wordt bestuurd door mensen. Maar dat de wapens zelf niet bemand wordt door mensen. Alles remote control. "Human in the loop" is wel een belangrijk principe die we hopelijk niet te snel overboord gooien. Al is er ook kritiek op het "Human in the loop" principe omdat dit je reactievermogen vertraagd en de vijand die volledig ai bestuurd dan gewoon sneller is.

[Reactie gewijzigd door JP1980 op 29 juni 2026 14:17]

[locke960]

"Human in the loop" is een belangrijk principe zolang je de oorlog niet dreigt te verliezen. Op het moment dat verlies dreigt, en de mogelijkheid er is zonder de mens in de loop effectiever te zijn en het tij te keren, dan delft dat principe heel snel het onderspit.

Uiteraard zijn alle wapenfabrikanten, legers en regeringen zich daarvan bewust, dus zal de capaciteit nu ontwikkeld worden voor het geval we het toch nodig blijken te hebben want die vieze, achterbakse <je favoriete vijand> is natuurlijk niet te vertrouwen.

[JP1980]

Precies. Het is van weinig betekenis. Net als verdrag om geen mijnen meer te gebruiken omdat dit na de oorlog zoveel schade aanricht. Die verdragen hebben helemaal geen waarde als de nood echt aan de man is. In vredestijd is het wat makkelijker om idealistisch te zijn.

[Tourmaline]

Precies, remote of via AI.

[Sine]

Kies maar

[Verwijderd]

Defensie heeft ruim 80.000 mensen in dienst van wie er in geval van oorlog 8.000 inzetbaar zijn.
72.000 onbemenst op kantoor dus

[patviev]

Wat is je bron hiervoor?


Op basis van deze pagina zijn er 45.000 beroepsmilitairen en 8.000 reservisten. Lijkt mij sterk dat het merendeel daarvan een kantoorfunctie uitvoert.

[Reactie gewijzigd door patviev op 29 juni 2026 14:28]

[MSalters]

Ik dacht ook al, zo erg kan het toch niet zijn?

Maar het lijkt wel te kloppen. De "Stand van de Defensie 2025" rapportage naar de Kamer bevestigt dat we 2000 man op missies hebben, en de inzet van 5000 militairen voor de Navo top ongeveer het maximum was. Laten we in geval van oorlog nog iets meer inzetten, dan kom je misschien net aan de 8000 ipv 7000.

Dat is dus van de beroepsmilitairen. We hebben ook nog reservisten.

[Verwijderd]

Cijfers zijn lastig te vinden, je moet het zelf maar extraheren als burger uit info van defensie, NATO, Clingendael etc.

Reservisten zijn in principe getraind voor bewaking van belangrijke locaties, vooral in eigen land, Denk aan belangrijke verdeelstations van ins grid, belangrijke bruggen, tunnels en ander kunswerken.
Luchthavens, havens, overslag locaties en rail.

[PolarBear]

De "Stand van de Defensie 2025" rapportage naar de Kamer bevestigt dat we 2000 man op missies hebben, en de inzet van 5000 militairen voor de Navo top ongeveer het maximum was

Je moet natuurlijk ook rekening houden met opleiding, herstel & rust etc. 2000 man op missie betekend natuurlijk ook een logistieke component.

[MSalters]

Klopt. Dat is inderdaad een reden dat er maar 8000 man inzetbaar zijn.

[Verwijderd]

Er is geen directe bron, je zult dit zelf moeten extraheren uit berichten van defensie, NATO en instellingen zoals Clingendael.

Die schrijven dat we binnen een aantal dagen een brigade kunnen mobiliseren van 3 tot 5 k militairen.
Om tot 8k te komen moeten andere militaire inzetten afgeschaald worden zodat deze mensen vrijgemaakt kunnen worden. dat duurt minimaal enkele weken maar dan is onze inzet al voorbij.
5k draai je er in een week doorheen.

Grofweg zitten wij in Nederland op een 1 op 9 verhouding, voor elke frontsoldaat zijn er 9 mensen actief in ondersteunende diensten.

[uiltje]

Ik ben alleen bang dat defensie precies het personeel nodig hebt wat we ook nodig hebben voor de IT security bij bedrijven en bijvoorbeeld voor de energie-infra. Maar goed, misschien kunnen die mensen later doorschuiven.

[GenomDalar]

Even los van dit begrijp ik werkelijk niet dat ze ook nog eens extra JSF's (F35 ) aanschaffen...

[Xander2]

Gezien onze geografische ligging handig als je snel ergens kunt zijn zonder dat vijand je ziet opstijgen en die vliegtuigen maken onderdeel uit van een groter systeem.

Dat is niet eenvoudig te vervangen met een ander type vliegtuig en Reapers/helicopters blijken het meest kwetsbaar tegenwoordig (zie Iran maar ook Russische helicopters).

Luchtoverwicht vormt de kern van de Westerse militaire doctrine sinds WO2, die vervang je niet zomaar met drones. Verder is Rusland (en waarschijnlijk China) uitstekend in jamming wat het bereik, functie en grootte van een drone zeer beperkt. Werkt goed in een guerillaoorlog zoals Oekraïne toepast maar de gigantische hoeveelheid Shaheds die Iran tot zijn beschikking had hebben weinig gedaan in Israël.

[GenomDalar]

Het is meer wederom de keuze voor de JSF/F35 en niet al nadenken over een (liefst Europese) vervanger

[Xander2]

Dat is te laat, Europa loopt achter en haalt zeker 2/3 decennia niet meer in qua vliegtuigen op dit gebied. Zelfs Turkije heeft modernere projecten.

Vervanging is kapitaalvernietiging qua materiaal, ervaring, productie en economische belangen. Alleen omdat je mot hebt met Trump. Dat is geen visie maar paniekvoetbal en rancune die geen hout snijdt. Had je recent geen Reapers moeten aanschaffen natuurlijk of wat dan ook op GPS gebaseerd.

[multikoe]

JSF's zijn niet uitsluitend vliegtuigen die piewpiew doen. Het is het meest zichtbare onderdeel van een compleet systeem. En dat systeem zullen we gewoon nog nog nodig hebben, ook al sturen we mensen niet meer rechtstreeks de loop van een geweer in.

[guReMcO]

Als de oorlogsvoering die je ziet in Oekraïne de toekomst is dan moet er inderdaad heel wat veranderen bij defensie maar vijf jaar is wel heel erg rap. Ik snap de wens en de noodzaak maar je moet wel iets kunnen opzetten waar je wat aan hebt.

Wat je daar ziet is echt bizar, een soort hightech WO1. Loopgraven, artillerie, een groot niemandsland rond the frontlinie. Veel lichte voertuigen / technicals. Propeller vliegtuigen die op drones jagen.

EDIT: en de oorlog tussen Amerika/Israel en Iran natuurlijk. De fancy hightech en zeer dure wapensystemen en voertuigen die niet bestand waren tegen de drones en raketten van Iran.

[Reactie gewijzigd door guReMcO op 29 juni 2026 15:14]

[multikoe]

Dit is natuurlijk vragen om flauwe grappen, maar ik denk dat de oorlog in de Oekraine de legers van de wereld al aardig wakker heeft geschud en dat er al een paar jaar goed wordt gekeken wat daar gebeurt en dat er achter de schermen al aardig wat gebeurt. Die conclusie en die vijf jaar komen niet uit de lucht vallen.

[jip_86]

Ook met oefeningen weten ze dat al. Er zijn al twee oefeningen bekend waar ze volledig ingemaakt zijn door dronepiloten uit Oekraïne.

"In het echt waren ze dood": dronepiloten uit Oekraïne schakelen NAVO-militairen (opnieuw) moeiteloos uit bij oefening in Zweden | VRT NWS Nieuws

[Tourmaline]

Zou kunnen omdat de defensie uitgaven naar 5% zou moeten, dan kun je meer investeren en zou het sneller kunnen gaan.

[Milanobrotchen]

Tja maar wat ze niet hebben in Ukraine is high tech spul (behalve de gedoneerde patriot systemen). ze vechten daar nogsteeds met Russische en oud Sovjet wapens. Dus niet super vergelijkbaar met de capabilities van de EU en Amerika en China.

[Ignite60]

Dat er in Oekraïne nu een statische loopgravenoorlog is zoals WO1, wil niet zeggen dat dat bij elk conflict zo zal zijn. Je moet dus ook nog rekening houden met luchtoverwicht etc.
Die zgn. oude wapens zijn dan m.i. nog steeds relevant.
Met drones alleen ga je het niet redden, tenzij ze ook humanoïde drones gaan inzetten, maar dan hebben we het al over Terminator deel 1. Wat ik overigens zeker niet uitsluit.
De techniek om elkaar om zeep te helpen gaat sneller dan de techniek om mensen beter te maken.

[adje123]

Dit staat of valt met wie je onderdelen leverancier is. En op dit moment, probeert Euro US en China te vriend te houden, maar tegelijkertijd ook onafhankelijk van te worden. Als je alle onderdelen binnen Europa kan produceren, dan prima.

[hoeba]

Produceren doen we toch al met Oekraïne?

Volgens mij maken ze een Bart Smit adult filiaal. Speeltjes voor 'militairen', zonder menselijke inbreng.

We hebben als bevolking er alleen niks over te zeggen, ook niet als ze naast je huis gaan testen/oefenen, probeert de defensie minister ons in te prenten....

[Tyrian]

Dat lijkt me verstandig aangezien de bereidheid om te vechten in een oorlog onder de Nederlanders opvallend laag is dan moet je extra zuinig zijn op de mensen die wel militair willen worden en het land willen verdedigen. En dat doe je niet door ze het slagveld op te sturen maar door veel meer met remote control te gaan doen.

[Reactie gewijzigd door Tyrian op 29 juni 2026 14:57]

[NoTechSupport]

Humans need not apply, ook in het leger.

Zeer onhandig, die mens:

• Krijgt psychische problemen als hij mensen moet doden
• Twijfelt soms of iets moreel is
• ...

[chrome moral]

Je haalt een belangrijk punt aan, maar het klopt wel, er zijn nog steeds letterlijk honderden Amerikaanse veteranen die zich per maand ombrengen. Ook bij Israël is het aantal zelfdodingen enorm geëxplodeerd (no pun intended). Mocht je over zelfmoord nadenken bel dan 113 overigens en of zoek steun bij familie of vrienden. Zie ook https://www.113.nl/ of 09000767 dat is de luisterlijn