Defensie ziet jailbreak van F-35 als uitweg voor techafhankelijkheid van de VS

Volgens Gijs Tuinman, de demissionaire staatssecretaris van Defensie, is het een optie om de software en cloudverbindingen van de F-35 te jailbreaken. Dat zou een uitweg zijn voor technologische afhankelijkheid van de Verenigde Staten.

Het internationaal ontwikkelde gevechtsvliegtuig F-35 is een ict-gedreven wapensysteem. Nu de Verenigde Staten onder president Donald Trump eurokritischer worden, is er vrees voor Amerikaanse invloed op de F-35 of zelfs een ware killswitch. De afhankelijkheid van software en verbindingen met cloudsystemen valt volgens demissionair staatssecretaris Tuinman echter te ondervangen. Het is volgens hem mogelijk om een F-35 'net zoals je iPhone' te jailbreaken, zegt hij tegen BNR.

Deze uitspraak is volgens defensiespecialist Patrick Bolder van het Den Haag Centrum voor Strategische Studies HCSS slechts 'stoere taal' van de demissionaire staatssecretaris. Bovendien zou het idee van jailbreaken in de praktijk niet echt uitvoerbaar zijn vanwege achterliggende ict-systemen, zegt Bolder tegen BNR. Hij meent wel dat Europa druk op de VS moet uitoefenen om eigen wapensystemen te verbinden met de F-35.

Europa meer op eigen benen

Tuinman, die sinds juli 2024 staatssecretaris van Defensie is, vertelde in de podcast van BNR over het opschalen van Europese militaire macht. Dit is in het licht van een andere samenstelling van de NAVO en een mogelijk kleinere rol − of zelfs exit − van de Verenigde Staten. Daarvoor moet Europa meer op eigen benen staan, geeft de demissionaire bewindsman aan. Dit is volgens hem haalbaar tegen eind 2028.

F-35 (beeld: ministerie van Defensie)

Reacties (200)

[fevenhuis]

Complete onzin, de onderdelen om een F-35 te kunnen onderhouden zijn alleen uit de VS te verkrijgen.

Zodra je probeert te jailbreaken krijg je geen onderdelen meer.

Geen onderdelen, geen (werkend) vliegtuig.

Niks onafhankelijke F-35's.

[ariekanari]

Er is een precedent, Israël heeft uitonderhandeld dat ze eigen software op de systemen mogen installeren ter vervanging van de Amerikaanse.

Wellicht zou Europa kunnen uitonderhandelen dat zij hetzelfde mogen. Al vermoed ik dat een hardwarematige "kill switch" niet te omzeilen valt.

[Ikhouvankaas]

Heeft Europa dezelfde machtspositie ten opzichte van de VS als ten opzichte van Israël? Amerikanen trekken zich veel minder van ons aan.

[JDM33]

Ik denk dat onze positie veel beter is dan die van Israël. Als je puur naar cijfers kijkt nemen wij veel meer materiaal en specifiek f35's af. Europa moet alleen weer leren voor zich zelf op te staan (Ik denk dat Amerika daar ook beter op reageert dan wat we nu doen).

[morphje]

De positie van Israel was "geef ons de software, anders kopen we jullie dure vliegende bakstenen niet". Die positie hebben wij allang niet meer, we hebben al een vendor lock in en die positie geeft de VS echt niet zo maar op. Immers zijn de centen al overgemaakt en een vervanger is niet zo snel geregeld.

De enige echt uitweg is een europees vliegtuig en de eis van de EU dat elke lidstaat minimaal 70% gevechtsvliegtuigen van eigen bodem moet bezitten. Dan is de horde naar die laatste 30% veel kleiner en dan heb je pas echt een onderhandelingspositie om eisen te stellen voor toekomstige en bestaande contracten.

Aanvullend voordeel: met 70% eigen aandeel heeft de europese gevechtvliegtuigmarkt tenminste weer de mogelijkheid om zichzelf op te bouwen. Er is genoeg onderlinge concurrentie (eurofighter, gripen, rafale) en we hebben genoeg ondersteunende technolgische bedrijven (immers maakt nederland nu ook F35 onderdelen en onze radar tech van Thales is ongeevenaard). Landen als Polen en Tjechie kunnen prima ammunitie maken en de scandanavische landen kunnen overigens heel goed tanks produceren.

[JDM33]

Ik vind het moeilijk hard te stellen wat er om gaat in Amerika op dit moment. Aan de andere kant denk ik dat geld daar nog steeds regeert ondanks alles. Een vergelijkbare eis als Israël stellen bij een volgende aankoop is dus denk ik nog steeds mogelijk.

Maar ik ben het wel dik met je eens de enige uitweg is een autonome industrie. Maar zijn wij daar politiek al klaar voor? Ik hoop het in ieder geval wel.

[Clueless]

De positie van Israel was "geef ons de software, anders kopen we jullie dure vliegende bakstenen niet". Die positie hebben wij allang niet meer, we hebben al een vendor lock in en die positie geeft de VS echt niet zo maar op. Immers zijn de centen al overgemaakt en een vervanger is niet zo snel geregeld.

Mja daar staat dan wel weer tegenover dat NL (en Italië) als Tier 2 partners wel een vinger in de pap hebben qua fabricage; meer dan 90 bedrijven doen voor pak 'm beet een miljard aan werk aan die dingen. Aan de ene kant geeft dat wel extra involvement in het programma maar hoe dichter bij het vuur je zit in dit geval, hoe meer kennis je hebt van het systeem.

Het verlies van dergelijke grote partners gaat ook een US niet in zijn koude kleren zitten.

[Phosoup]

Israël heeft de VS aardig onder controle. Zie bijv deze tegenlicht docu uit 2006 alweer. Je komt in de VS niet ver in de politiek als je niet vol achter Israël staat. Israël kan zaken - ook oorlogen - afdwingen, en de VS volgt meestal. De EU is een heel ander verhaal. Die is lang zo heilig niet als Israël.

[Ikhouvankaas]

Ik denk dat Israël veel meer invloed heeft in de VS dan wij. Dit heeft niets te maken met hoeveel F-35's je hebt gekocht...

[Rogers]

America word bijna geregeerd door Israël, merendeel van de politici krijgen zakken met geld van AIPAC en zwaaien met Israël vlaggen. Israël heeft echt wel meer invloed daar dan de EU.

[GigaHenk]

Volgens mij heb je de Epstein files niet gevolgd. Denk dat mossad wel wat meer drukmiddelen heeft dan EU.

[tw_gotcha]

torenhoge importtarieven hanteren, dan gaan onderhandelen om ze terug te schroeven ...

[olafmol]

Israel is niet zo naïef. Die weten dat wat ze zelf in hard en software stoppen qua backdoors en kill switches, ook door de VS ingebouwd wordt. De waard vertrouwt zn gasten etc. Zouden wij ook moeten doen hier. Maarja, onze “leiders” vergelijken gevechtsvliegtuigen met iPhones, iets met klok en klepel, wishful thinking en slecht geadviseerd worden.

[jumbos7]

Die custom software draait echter als ik het goed begrepen heb naast de bestaande software, het is dus niet perse een complete vervanging. Zonder Amerikaanse updates hebben ze nog steeds een probleem, alleen wel een veel kleiner probleem dan in Europa.

What Makes the F-35I Different
At the heart of the Adir is a bespoke Israeli command-and-control layer—built on open architecture—to fuse on-board and off-board sensors, tailor threat libraries, and push targeting data to other shooters in real time.

Think of it as an Israeli “app stack” running alongside the jet’s native mission systems. It gives the IAF autonomy to iterate software rapidly, integrate new kill chains, and respond to adversary adaptations without waiting on a long U.S. baseline update cycle.
https://nationalsecurityj...ghter-only-israel-can-fly

[sjoerdadlp]

Dat zouden ze wel moeten doen! In feite is het vliegtuig wat we van de VS kopen nu niet ons eigendom. Als de VS het Internationaal Strafhof wilt aanvallen (waar ze mee hebben gedreigd ivm de PM van Israel), dan hebben we die vliegtuigen nodig, maar kunnen we ze niet gebruiken. Zolang de VS die macht heeft, kan Trump die macht (al is het maar een dreigement) gebruiken in onderhandelingen. Zij kunnen ons aanvallen en wij kunnen ons niet verdedigen, dat is de aller slechtste onderhandelings positie. Liever heb je dan 2 of 3 goedkopere Europese vliegtuigen die wél echt ons eigendom zijn. Met het geld wat vrijkomt, zouden we een doel moeten zetten om een beter vliegtuig te produceren dan de F35 binnen een paar jaar.

[Reactie gewijzigd door sjoerdadlp op 16 februari 2026 15:12]

[pumpidumpi]

Je bedoelt binnen een paar decennium ipv paar jaar? Meetje cynisch, maar punt is wel dat Europa eerst een paar jaar gaat bakkeleien met elkaar. Voordat er nog maar 1 streep op papier staat.

Anyway, we leren het wel en onder druk wordt alles vloeibaar, dus we blijven hoop houden.

[MikeyMan]

UK Heeft ook veel eigen avionica erin zitten.

[rhk22463]

Feit blijft dat het een US product is en daar zit de werkelijke macht over het gebruik van deze vliegende bak herrie. Nederland heeft hier voor gekozen en zit nu met de gebakken peren als aan de overkant van de plas een ettertje een spaak in het wiel steekt. Ik begrijp echt wel dat Defensie een keuze maakt en daarbij zaken bagatelliseerd maar als ze eerlijk zijn kiezen ze vanaf nu voor een "eigen" europees product. Tja.. een Saab of zelfs de Rafale vliegt goed maar je zit met het probleem van koppeling met wapensystemen en de eis dat we amerikaanse kernwapens moeten kunnen afschieten... daar wringt hem de schoen lijkt mij... overstappen en de F35's in de uitverkoop doen is op middellange termijn gewoon geen optie.
Het enige dat de US aap begrijpt is machtspelletjes en daar moet de EU (en ook NL) nog veel leren... gewoon keihard dreigen zoals die aap ook doet...

[bursche]

Dat werkt twee richtingen op. De F35 is een internationaal project. Als Europa stopt met alle onderdelen te maken hiervoor heeft de VS ook een probleem met het bouwen en onderhouden van nieuwe F35's. Daar ligt dus wel degelijk een kans om druk uit te oefenen.

[Skit3000]

Zijn er onderdelen van de F35 die alleen buiten de VS worden geproduceerd?

[Alex86]

Ja zeker!. Enkele F‑35‑onderdelen worden uitsluitend buiten de VS vervaardigd, waaronder:

• Voorste rompsecties (Finland)
• LiftSystem voor F‑35B (Verenigd Koninkrijk)
• Martin‑Baker schietstoelen (Verenigd Koninkrijk)

[DePruus]

En vergeet de Rolls-Royce motoren niet. Die zitten in de f-35. En die zijn dus Engels. Kun je ook een code in stoppen om elders wat stil te zetten.

[Hemingr]

Zodra RR stopt met het leveren aan Amerika zijn ze een dag later failliet.

Sterker nog: “beste RR als jullie nog 1 boutje aan NL verkopen dan komt er een verkoop ban op RR producten in de US”.

En we gaan over naar de orde van de dag.

[Hemingr]

Die schietstoel heb je in ieder geval geen reserve onderdelen voor nodig ;)

[Klaus_1250]

De vraag is meer hoeveel van die onderdelen lastig voor de VS zijn om te vervangen door in de VS gefabriceerde onderdelen. Schietstoelen maar de VS zelf ook bijvoorbeeld. RR LiftSystem zal waarschijnlijk lastig zijn.

[xxs]

Ach, ze hebben zelf de tekeningen en productievoorschriften dus als dat al het geval zou zijn dan is dat snel opgelost.

Dat er onderdelen in het buitenland gemaakt worden heeft alles te maken met "Wij bestellen X JSF's bij jullie maar dan moeten we wel compensatie orders krijgen."

[enver63]

Dan moeten Europese landen ook de tekeningen en productievoorschriften zien te krijgen. Ik durf te wedeen dat de in de USA geproduceerde onderdelen veel goedkoper in China gemaakt kunnen worden.

[FreezeXJ]

Da's precies de reden dat de VS die tekeningen _niet_ wil rondsturen...
En daarnaast is de vraag of je in een toestel wilt stappen waar er bezuinigd is op de quality control, omdat het goedkoper kon...

[fevenhuis]

Maak van 'Internationaal project' maar gewoon 'Internationaal gefinancieerd Amerikaans project'.

[sjoerdadlp]

Er wordt niets in Europa gemaakt van het vliegtuig wat ze niet binnen afzienbare tijd zelf kunnen produceren (of ergens in Azië). Ons aandeel is te beperkt om echt druk te zetten. Het niet kopen van de vliegtuigen zorgt er wel voor dat ze minder geld binnenkrijgen en daardoor achter kunnen gaan lopen op de rest. Dat is een meer lange termijn oplossing. Investeren in eigen productie.

[ArcticWolf]

Dat klopt niet... Er zijn meerdere EU landen die onderdelen produceren voor de bouw & onderhoud van de F-35 dus andersom is de US net zo de klos.

[Blokker_1999]

Maar alles is ontworpen door Lockhead-Martin en voldoet aan hun eisen en specificaties. Het onderbreken van die supply chain gaat gedurende een bepaalde tijd voor problemen zorgen maar kan door de fabrikant opgelost worden.

Omgekeerd is dat moeilijker. Er zit zoveel tech in die vliegtuigen die in de VS als Top Secret geklasseerd zijn en niet gedeeld mogen worden, zelfs niet met "bevriende" mogendheden.

[mphilipp]

Omgekeerd is dat moeilijker. Er zit zoveel tech in die vliegtuigen die in de VS als Top Secret geklasseerd zijn en niet gedeeld mogen worden, zelfs niet met "bevriende" mogendheden.

Wij hebben toch gewoon de export versie, dus minus die gadgets die de VS niet wil delen. Dat is volgens mij altijd zo geweest, ook met de F16.

Maarja, achteraf (kijk je een paard in zijn kont) hadden we natuurlijk nooit met dat veel te dure, veel te complexe en veel te (onderhouds)gevoelige F35 project mee moeten doen. Het is een prachtig ding, hoor, maar iets tè geavanceerd. Je hebt een enorme ploeg nodig om dat ding steeds weer vliegklaar te maken en te onderhouden. Turnaround duurt veel langer dan bv de Saab Gripen, wat misschien wel de betere keus had geweest. Minder geavanceerd, maar in de laatste iteratie slaat ie echt geen verkeerd figuur naast een F35 wat tech betreft. En de Gripen is veel makkelijker te onderhouden en sneller weer om te draaien na een vlucht.
Niet alleen waren we dan minder afhankelijk van de VS, we hadden ook nog een veel en veel minder geld uitgegeven én belangrijke know-how in Europa gehouden. Maarja, we wilden weer het mooiste speelgoed hebben...

[TRS-3]

En waren maar wat trots dat we het favoriete zoontje waren van vadertje VS, met de grootste F16-vloot. Er staat een leuke documentaire van HUMAN/VPRO over dit thema op NPO Start.


Maar wat kritisch geluid betreft hebben we aan de VVD een verkeerde. Brekelmans zegt in die docu doodleuk dat ook de in eigen huis te ontwikkelen drones weer samen met Amerika worden gemaakt.


Dus de afhankelijkheid neemt alleen maar toe.

[ollie1965]

Heb je dan ook in de gaten dat Brekelmans pas geleden (vorig jaar) in Zuid Korea is geweest om daar te gaan shoppen? Zuid Korea is geen kleine speler op de wereldmarkt (ik dacht nummer 5 of 6) en veel opener .
Ze zijn bij defensie echt wel om, maar dit soort dingen is lange termijn werk. Tenzij je "off the shelf" koopt dan kun je het schijnbaar al binnen 3 maanden hebben.
Kijk anders eens naar de bestelling die Polen heeft gedaan om de (tank)slagkracht op het gevechtsveld op orde te krijgen (iets van 1000 stuks naar verluid)

[ArcticWolf]

Ja snap ik, maar het opzetten van die supply chain kost ook tijd, maar goed dan maar alle Europese F-35 verkopen aan niet EU landen en vervangen door EU vliegtuigen (Eurofighter Typhoon, Dassault Rafale en de Saab Gripen).

Geen idee of het mogelijk is om de F-35 te "retrofitten" met EU tech (binnen afzienbare tijd). Denk het niet eigenlijk.

[Systemlord Max]

Misschien kunnen we die jongens die het C2000 systeem hebben ontwikkeld eens vragen

[Jaldea]

ontworpen ja, maar dat vliegtuig is er al, tenzij er revisies gedaan moeten worden, is het enkel de materialen die je dan nodig hebt, dus die weer uit de overige landen komen alniet VS.

[Mathijs Kok]

Dat klopt niet... Er zijn meerdere EU landen die onderdelen produceren voor de bouw & onderhoud van de F-35 dus andersom is de US net zo de klos.

Inderdaad. Zeker het UK maken onderdelen die niet in de VS gemaakt worden. BAE Systems levert veel software, R&R maakt het liftsysteem voor de STOVL versie, Martin Baker de schietstoel.

Ook komen essentiële onderdelen uit Nederland en Denemarken.

[BernardV]

Klopt, volgens mij komen er onderdelen als flaps en landingsgestel bij GKN Fokker vestiging Hoogeveen vandaan.

[olafmol]

Brexit?

[surcharge]

Heeft geen invloed op NAVO.

[Rixos]

Grotendeels waar, 25% van de onderdelen komt uit de eu.


Als ik het goed heb worden bijvoorbeeld onderdelen van het landingsgestel in Nederland gemaakt.


Vergeet niet wat de alternatieve naam van de F35 is : de "Joint strike fighter"


Het is geen 100% Amerikaans vliegtuig.

[drdelta]

Want in Europa maken we geen gevechtsvliegtuigen?

We hebben maar liefst 3 Europese alternatieven (Eurofighter Typhoon, Dassault Rafale en Saab Gripen) die door Europese (militaire) luchtvaart partijen gebouwd worden.

Of denk je dat Dassault Aviaton, BAE Systems, Airbus, Leanordo, Saab, Rolls-Royce, Thales, etc. geen reserve onderdelen zouden kunnen maken voor een bestaand vliegtuig, als we die nodig zouden hebben?

[Player1S]

Op het moment dat je ze moet jailbreaken vermoed ik dat je al geen reserve onderdelen meer krijgt.

Maar in dat geval kun je als Europa ook andere F35's gaan kannibaliseren om zo toch gejailbreakte vliegende F35's over te houden.

Het mooiste is natuurlijk dat het helemaal niet nodig is en binnenkort de big beautiful obituary uit komt.

[Xander2]

Ik vermoed dat de jailbreak al succesvol is.

Vrijwel alle onderdelen van de f35 worden ook buiten VS geproduceerd (vandaar dat de f35 goedkoper is dan de Saab), alleen de software is een probleem omdat deze intern wordt gehouden.

Maar goed, opnieuw programmeren is bepaald geen sinecure. Het bondgenootschap staat misschien op de helling maar om de bal er nu af te duwen omdat Trump aan de macht is klinkt niet als een slim lange termijn plan.

[sjoerdadlp]

Als we er een paar jailbreak-en en een paar niet, dan kunnen we reserve onderdelen bestellen voor de niet gejailbreakte? Of kunnen we ze via Belgie krijgen als zij het niet doen? Of kunnen we een enorme bulk aan reserve onderdelen bestellen en ze dan jailbreak-en, zodat we iig een jaar eigenaar zijn van onze eigen vliegtuigen?

Waar een wil is, is een weg. Israel heeft die beperking überhaupt niet, dus die kan er ook uit. Misschien moeten we hun vliegtuigen overkopen.

[GeroldM]

en binnenkort de big beautiful obituary uit komt.

Leuk gevonden. Ga ik vaker gebruiken, als je dat niet erg vindt.

[Player1S]

Ga je gang. Hij is oorspronkelijk ook niet van mijzelf

[asing]

Ik heb dan liever een afzetting . Dan zijn beiden uit de running.

[Player1S]

de vice-president heeft niet zo'n cult following echter. En de cult is tevens dusdanig wantrouwend dat zij alles en iedereen van moord zullen verdenken als de president overlijd.

Ik verwacht dus dat de boel daar aardig uiteen valt en iedereen zichzelf gaat proberen te redden.

[reneflo]

Ik weet de context van deze uitspraak niet, maar misschien is de dreiging van een Amerikaanse inval in Groenland toch nog niet helemaal weg. Als je dan Groenland wil verdedigen hoef je sowieso niet te rekenen op reserveonderdelen.

Waarschijnlijk heeft een journalist gevraagd wat we aan de jsf hebben als Amerika er de stekker uit trekt en heeft hij daar gewoon op geantwoord.

[THM0]

Wel een nogal naïef antwoord… alsof je de software in het toestel en de diensten buiten het vliegtuig waarmee het toestel communiceert betrouwbaar kunt nabouwen. Ja de link met de VS kun je vast wel doorknippen maar je houdt een fractie van de waarde en inzetbaarheid van de F35 over.

Ik verwacht dat het goedkoper, beter en sneller is om je verlies te nemen, de toestellen af te schrijven en Europese toestellen te kopen.

[fevenhuis]

Het lijkt er inderdaad meer op dat deze hype gemaakt is voor een hernieuwde focus op Europese defensie uitgaven naar Europese wapensystemen dan dat er daadwerkelijk overwogen wordt of een jailbreak uit Amerikaanse defensiesystemen mogenlijk is (niet dus).

[eheijnen]

Geen onderdelen en geen eigen software dan kan NL nog altijd EUV machines van ASML aan de chinezen verkopen waarmee de hele AI sector in de VS onder druk komt te staan.

Ze moeten eens wat meer hun tanden laten zien aan die Orange Dude™....

[blinchik]

Het zou niet ideaal zijn, maar ik bekijk het eerder als veiligheidsmaatregel, als het echt ruzie wordt zullen ze wel een tijdje kunnen vliegen en zorgt het voor een window waarop we kunnen overstappen naar eigen vliegtuigen. Het is inderdaad jammer dat ze voor F-35 hebben gekozen en niet voor een Europese variant, hopelijk is het nu een les voor de toekomst.

Je kan die onderdelen van andere F-35's die je hebt gebruiken (je hebt er dan wel minder, maar je kan wel voorlopig onderhouden). Ook kan je parallel import van onderdelen doen. Europa heeft eigen onderhoudstechniekers, die ook wel onderhoud kunnen doen.

Kijk naar Rusland, ze krijgen geen onderhoud of service op Airbus of Boeing meer, en die vliegtuigen vliegen ook nog. Op lange termijn gaat dat ook fout, maar ze kunnen het "voorlopig" wel servicen.

Ik denk eerder dat doel voor ogen hebben met een jailbreak.

[Reactie gewijzigd door blinchik op 16 februari 2026 16:58]

[bazs2000]

Jailbreaken klinkt leuk als het gaat om een telefoon en je apps wilt installeren omdat het kan.

Maar bij een multi-miljoenen kostend vliegtuig weet ik zo net nog niet of dat de juiste weg is om in te slaan. Dit is kinderachtigheid van hoog niveau, vooral als je bedenkt hoe destijds de aanbesteding is gegaan.

Dit had onderdeel van de risk-assessment moeten zijn toen werd onderzocht hoe 'handig' het zou zijn om met USA in zee te gaan. Willens en wetens zijn bepaalde keuzes genomen en werden stappen gezet die zeer veel geld hebben gekost.

En nu over jailbreaken beginnen? Nee sorry, dat klinkt als een lapmiddel en net als @ApexAlpha terecht stelt, hoe zit het met support?

[arjankoole]

Tuinman deed dit om een reden.

Het was een hele goeie knuppel in het hoenderhok, en de amerikanen gingen accuut compleet door het lint.

Ze kunnen er niet zo goed tegen als je hetzelfde spelletje speelt als hen.

En Tuinman is toch exit, dus hij kan die mening veilig ventileren.

[MikeyMan]

Is er een reactie gegeven?

[arjankoole]

niets officieel, alleen de maga troll farm ging volledig uit de spreekwoordelijke stekker.

[redslow]

Met de F16 geeft Nederland destijds ook een compleet eigen update/upgrade uitgevoerd die dermate beter was dat men vanuit de VS kwam kijken.

Als het toen kon, kan het nu ook.

[enver63]

Als het toen kon, kan het nu ook.

In de jaren 1970-1990 waren er nog veel technische onderzoeksinstituten en R&D afdelingen bij bedrijven in Europa (en Nederland). Daar is inmiddels weinig meer van over. Ik ben bang dat we nu niet verder komen dan een clubje managers en projectleiders die in 8maanden een powerpoint in elkaar zetten.

[Patrick_Wolf]

Maar dan heb je wel een verdomd mooie powerpoint met allemaal animaties en cijfers enzo

[enver63]

Aha, goed punt. Die powerpoint stoppen we vol met prompt injections, en dan sturen we die naar het Pentagon en naar Lockheed-Martin.

Misschien gaat het zo toch nog wel goedkomen.

[Doornekamp33]

De F16 was ook wat minder geavanceerd en werd in Nederland gebouwd bij Avio Fokker op Ypenburg in 1979, we kenden dat toestel dus van binnen en buiten.

[Deli]

Het is ook een lapmiddel. Maar mogelijk een goede lapmiddel terwijl we werken aan europese vliegtuigen. Maar totdat ze vervangen zijn is het fijn als we wat minder afhankelijk zijn van de VS met deze f35s.

[Funny]

Het besluit om voor deze F35 te gaan was rond de eeuwwisseling, het heette toen nog de JSF. Er is toen door de staat besloten om niet deel te nemen aan het Eurofighter programma. Er is nog flinke controverse omheen geweest. Zulke besluiten gaan over tientallen jaren. En dat was een hele andere tijd, hele andere wereld.

[ApexAlpha]

Oke en waar komen je reserveonderdelen vandaan dan?

[Eksit]

Waarschijnlijk grootspraak maar wij kunnen het ook moeilijk maken door geen onderstellen, vleugeldelen enzo meer te leveren.

[batteries4ever]

Bij de productie wel, ook nog bij reserve onderdelen maar in het gebruik erna niet...

[Mathijs Kok]

En hoe komen de VS aan de reserveonderdelen en software-updates uit het VK? Zonder ejection seat kan je niet vliegen, nietwaar? En die komt toch echt uit Cambridge (in vrijwel alle US-gevechtsvliegtuigen overigens).

[jumbos7]

De VK zal verwacht ik alleen nooit bereid zijn om de VS op dezelfde afstand te zetten als de rest van Europa. Voor de VK is Europa veel meer een gelegenheidshuwelijk dan dat ze zich als onlosmakelijk verbonden voelen met het Europese vasteland.

Ze zouden de VS ook nooit essentiële reserveonderdelen durven onthouden, al is het maar om het besef dat de Amerikanen het niet zouden schuwen om ze desnoods dan met geweld op te komen eisen. In de rest van Europa geloven velen nog steeds dat als we iets besluiten dat in de VS onverteerbaar is dat er grenzen zijn die de Amerikanen niet zouden durven overschrijden.

[Reactie gewijzigd door jumbos7 op 16 februari 2026 16:01]

[Azenomei]

De VK is al bezig met meer EU en minder VS. Dus wellicht toch wel mogelijk.

[Wouterie]

Nou, binnen de NAVO zijn het VK en de VS twee handen op één buik. Ze mogen Trump ook niet zo, maar hun samenwerking is net zo hecht als voorheen.

[bzuidgeest]

Tuurlijk kan je vliegen zonder ejection seat. Je maakt alleen wat minder overleef kans bij problemen :)

[adje123]

Uit China. En China koopt het weer van de US en verkoopt het voor het dubbele aan Europa en Rusland.

[Miuccia]

Aliexpress

[Carlos0_0]

Uit Nederland onder andere, wij hebben meerdere bedrijven die onderdelen procederen(Jij denkt dat alles uit amerika komt ?).

[Wouterie]

AliExpress.

[WendelV]

als het internationaal ontwikkeld is waarom is het dan niet zo opgezet dat het uitwisselbaar is


je betaalt voor ontwikkeling maar hebt geen eigen toegang zonder te jailbreaken? verkeerd aangepakt vanaf het begin

[batteries4ever]

Inderdaad gestoord, was natuurlijk nog te doen toen de VS nog halfweg normaal deed, maar nu zou je net zo goed bij China kunnen bestellen...

[Vinny_93]

Een F-35 bij Wish of Temu, kijken hoe lang dat goed gaat

[batteries4ever]

Vast goedkoper!

[CH4OS]

Omdat uitwisselbaarheid betekend dat een derde partij ook de onderdelen kan maken, tegen een lagere prijs. Daar is an sich niet direct iets mis mee, maar als er iets gebeurd met het vliegtuig, een F-35 in dit geval, wordt wel de fabrikant als eerste aangekeken, terwijl de koper ander materiaal onder of tussen de vleugels heeft gemonteerd.

[telenut]

Serieus... kunnen ze niet gewoon stoppen met geld te verspillen aan gevechtsvliegtuigen?
Drones zijn duizenden keren goedkoper, kunnen veel meer, en als die ontploffen is niemand dood ( of dan toch niet degene die er in zit..)

[Croga]

We hebben onze afgedankte F16s naar Ukraine gestuurd. Die worden daar nu gebruikt om op Shahed drones te jagen. Ga er maar gerust van uit dat 1 F16 iedere nacht enkele tot enkele tientallen drones neer haalt.


Drones zijn leuk maar single-use en niet heel erg slim. Nee, zelfs niet die AI drones die hun eigen weg kunnen vinden. In zijn levensduur haalt één gevechtsvliegtuig gerust tienduizenden drones neer. Dáárom stoppen we niet met gevechtsvliegtuigen; omdat het geen geld verspillen is.

We zijn ook nooit gestopt met messen maken ondanks dat er vuurwapens bestaan. We zijn nooit gestopt met infanterie bewapenen ondanks tanks. We zijn nooit gestopt met loopgraven maken ondanks dat er vliegtuigen en artillerie bestaan. Het is geen óf óf situatie, beiden hebben hun plek op het slagveld.

[arjankoole]

straaljagers kunnen dingen die drones niet kunnen. Het is een meerlaags systeem.

Ja, drones kunnen fenomenale dingen, vooral in de handen van mensen die ze goed weten te gebruiken. (ik kijk even naar Oekraïne). Maar ze hebben ook beperkingen.

De Oekraïners gebruiken ook nog steeds straaljagers met franse AASM Hammer bommen. Dat heeft een reden.

[Kroesss]

Een F35 is veel meer dan een straaljager die bommen gooit.

Een F35 is een vliegend commandocentrum. Het kan communiceren met landmacht, luchtmacht en marine tegelijk en zo de centrale rol spelen in een slagveld.

[Deveon]

Drones heb je militair gezien in allerlei maten. Voor de F35 is Nederland recent akkoord te gaan met de ontwikkeling van een digitale wingman, dus ook een “drone”. Ik denk alleen niet dat we nucleair arsenaal onder een drone moeten gaan hangen.

[Reactie gewijzigd door Deveon op 16 februari 2026 17:26]

[Muncher]

Dit klinkt allemaal heel stoer, maar de kans lijkt mij groot dat de US daarna de achterliggende leveringsketen gewoon stop zet. Dus geen (reserve)onderdelen meer, geen munitie, enzovoorts (ik noem even een paar willekeurige voorbeelden).

Toevoeging: het lijkt erop dat we in Europa ook de nodige onderdelen produceren, dus het is niet helemaal eenzijdig als ik de Wikipedia mag geloven Wikipedia: F-35 Lightning II.

edit:
Toevoeging erbij gezet.

[Reactie gewijzigd door Muncher op 16 februari 2026 14:42]

[arjankoole]

Dit klinkt allemaal heel stoer, maar de kans lijkt mij groot dat de US daarna de achterliggende leveringsketen gewoon stop zet. Dus geen (reserve)onderdelen meer, geen munitie, enzovoorts (ik noem even een paar willekeurige voorbeelden).

precies, we zullen volledige onafhankelijkheid moeten hebben. Die supplychain is een grotere killswitch dan wat dan ook. Rheinmetall heeft onlangs wel een stap gezet, maar ook daar levert de USA nog steeds componenten.

[Croga]

Gezien het feit dat het grootste deel van die reserveonderdelen uit de EU komt zie ik het probleem niet zo.

Qua munitie is alles gestandardiseert dus ook daar niet echt een probleem.

Al met al is dit één grote storm in een glas water. De onderlinge afhankelijkheid is dusdanig groot dat een breuk hier voor beide partijen catastrofaal zou zijn.

[Mathijs Kok]

Gezien het feit dat het grootste deel van die reserveonderdelen uit de EU komt zie ik het probleem niet zo.

Nee, zeker niet het grootste deel, wel belangrijke delen.

[Lord Anubis]

kunnen we dan niet zelf een body maken met daarin de reserve onderdelen? Of echt alles in de EU laten maken? Maakt Saab niet een straaljager?

[MSalters]

Grootste deel? Bron?

En we zien zelfs bij iets uitermate doms en gestandaardiseerd als 155mm granaten voor Oekraïne dat de VS simpelweg 95% van de NATO productie capaciteit bezit. De EU is nogal industrie-onvriendelijk.

[Rixos]

Dat klopt echt totaal niet. De grootste producent van 155 millimeter granaten is Rheinmetall in Duitsland. Niet de VS.

[TweakerLuke]

95%? De bronnen die ik zie is dat het nu eerder richting de 50/50 zit wat betreft 155mm granaten en dat de doelen in 2026 2m voor de EU zijn en 1,2m voor de VS.

Laat wat mij betreft zien dat we snel kunnen opschalen wanneer de wil er is.

[wheez50]

Bron? Bijvoorbeeld: https://www.omroepbrabant.nl/nieuws/3155618/een-kijkje-in-het-hypermoderne-magazijn-met-reserveonderdelen-voor-de-f-35-straaljager

[Martinspire]

Ik denk dat onderdelen sowieso wel een probleem gaat zijn. De huidige doorlooptijd van een enkel vliegtuig is gewoon veel te lang als je echt een oorlog hebt. Dan moeten die dingen bij wijze van spreken binnen een dag de productiehal weer uit. Dat is ook de reden dat de tweede wereldoorlog gewonnen is door de geallieerden, hun productie en mankracht was gewoon veel groter. Tuurlijk kun je je met minder mensen wel verdedigen, maar het lijkt mij logisch dat de volgende oorlog niet zal draaien om wie zich het beste ingraaft. Wellicht draait het om resources, of het draait om geld en personen, maar hoe dan ook moet je daar ook voor kunnen aanvallen en met hardware die je niet snel kunt bouwen, kun je ook geen aanval in zetten.

[Alcmaria]

Even wat apps sideloaden, wat kan er mis gaan. Maak me hier toch wel zorgen over.. we moeten echt van die amerikaanse navelstreng af, op veel meer gebieden.

[DeBers]

Nouja. We moeten ook weer niet kosten wat het kost wegewegen. Blijf wel in ogenschouw houden dat we tientallen jaren goed met elkaar hebben samengewerkt. Het is echt vooral deze gek. Er moet wel reële dreiging zijn.

[batteries4ever]

Die is er... zit in Washington. Wie weet hoe vitaal Nederland blijkt te zijn voor de nationale veiligheid van de VS...

[DeBers]

Laat die inschatting maar over aan de experts. Ik ben het eens hoor, dat we meer op eigen benen moeten staan. Maar dit is tot nu toe wel echt een enorme uitschieter. Over 3 jaar kan de vlag er heel anders bij hangen gek genoeg. Het zou wel zonde zijn als we dan tientallen miljarden hebben gestoken in andere straaljagers bijvoorbeeld.

[batteries4ever]

Over 3 jaar kan het er zeker weer anders uitzien. Maar wat we tijdens deze regering leren is de VS behoorlijk onstabiel is geworden en er kennelijk niet voldoende wil is in het parlement en gerechtshof om iemand die alle oude verdragen met voeten treedt tegen te houden. Leuk dat het bij de volgende regering wellicht beter gaat, maar we kunnen er kennelijk niet op vertrouwen dat de VS zijn bondgenoten fatsoenlijk behandelt - zelfs Kanada niet - dus we moeten wel naar wegen zoeken om minder afhankelijk van ze te blijven, dan is de F35 wel een heel verkeerde keus!

[DeBers]

Nogmaals, ik ben het met je eens. Maar niet koste wat het kost. Een gek in 120 jaar Amerika vind ik nou niet echt alarmerend. Ik bagatelliseer niet wat daar op dit moment gebeurd. Maar we moeten wel reëel blijven. Ik zou het wel zonde vinden als we niet meer in ons onderwijs, zorg en infrastructuur kunnen investeren omdat we koste wat het kost van alle amerikaanse systemen, hosting etc af moeten.

Straks ga je nog zeggen dat we batterijen zelf moeten gaan produceren omdat die uit China komen.

[Reactie gewijzigd door DeBers op 16 februari 2026 14:30]

[PCG2020]

Trump en consorten zijn bezig met het consolideren van de macht. Zijn belofte dat er nooit meer verkiezingen zouden komen, werd met hoongelach ontvangen maar de club in het Witte Huis is daadwerkelijk bezig met zorgen dat het gebeurt.

De komende verkiezingen in november, de midterms, zijn bepalend voor het inperken van Trumps macht. Er zijn nu allerlei bewegingen gaande om die verkiezingen maar ten gunste van Trump uit te laten pakken, zoals het inperken van het kiesrecht voor vrouwen (door te zeggen dat de naam op je ID-bewijs dezelfde moet zijn als die op je geboortecertificaat; wanneer je getrouwd bent, is dat vaak niet meer zo), het verplichten van een paspoort voor stemregistratie (terwijl veel Amerikanen vaak alleen een rijbewijs als ID-bewijs hebben, een paspoort schreeuwend duur is en de mogelijkheden om er één aan te vragen ook sterk beperkt worden) en meer van dat soort ongein.

De VS onder MAGA / Trump is totaal geflipt. We hoeven er voorlopig niet van uit te gaan dat de verhoudingen weer worden zoals ze ooit waren en wellicht is het goed om dat ook zo te houden. Clubjes als MAGA is er namelijk ook veel aan gelegen dat Europa géén belangrijk machtsblok is maar een verdeeld zooitje landen dat geen competitie vormt voor de VS.

[Lord Anubis]

1? Er was nog een hele familie die een vreemd gedragsprobleem weerkaatste in de politiek. Het is echt niet bij één gebleven hoor. Trump is het meest opvallende omdat er nu gevochten wordt of kan worden via sociale media.

[batteries4ever]

Eenbatterij is ook een gevaarlijke afhankelijkheid, maar ik geloof niet dat meneer Xi ja batterij uit kan schakelen. Kan dus bij die F35 wel. Afgezien daarvan loopt al onze data over Amerikaanse programma's en servers. Ik denk dat het gebruik van o.a. Apple/Google/Facebook verboden zou moeten worden en vervangen door Europese equivalenten. Wellicht niet vanaf morgen, maar wel met een concreet tijdplan - ja ook als de gemeente ... problemen heeft met zijn software.

[Kroesss]

Het punt waar ik vooral moeite mee heb is niet eens zozeer de huidige gek zelf. die is al op respectabele leeftijd, dus dat probleem lost zichzelf ergens de komende jaren wel op.

Het punt waar het wat mij betreft om gaat is dat nu is aangetoond dat de macht in Amerika ogenschijnlijk eenvoudig gekocht kan worden. Die macht is dan ook absoluut.

Met andere woorden: Trump gaat wel weer weg, maar wat gebeurt er daarna? Wellicht krijg je een tijdje wat fatsoenlijker bestuur daar, maar wie zegt dat er over 10/12 jaar niet weer eenzelfde soort figuur opstaat daar? Het systeem in Amerika is gewoon te "kidnappen", net als nu is gebeurd.

[DeBers]

Ik ga er eventjes vanuit dat we daar als mensheid, en met name westerne landen, van kunnen leren. Kijk naar Duitsland. Daar heeft ook een gek even in -uiteraard hele extreme mate- huis gehouden. Maar zij hebben daar als natie van geleerd. Als straks de economie van Amerika op zijn gat ligt en de werkloosheid torenhoog is, zullen zij daar hopelijk ook van leren.

Of dat waar is gaan we in november 2026 zien.

[Kroesss]

De toekomst zal het leren inderdaad. En in Duitsland is het daarna ook goed gekomen. Maar voordat we als landen Duitsland weer vertrouwden heeft decennia geduurd, en ook de nodige inspanning van Duitsland zelf gekost.

De situatie die ik beschrijf waarin de macht dus gekocht kan worden is inderdaad de huidige situatie. Alleen om die te veranderen, zal de grondwet in Amerika aangepast moeten gaan worden. Daarvoor is een grote meerderheid nodig, en dat is juist in Amerika een probleem. Als je ziet dat zelfs op dit moment nog 41% van de Amerikanen vind dat Trump goed bezig is, kan ik me niet direct voorstellen dat die grote meerderheid voor het aanpassen van de grondwet er komt.

Maar inderdaad: de tijd zal het leren.

[nono_einstein]

Het probleem is dat die gek in Duitsland ging huishouden NADAT de hele economie op z'n gat lag....

[albatross]

Ik ga er eventjes vanuit dat we daar als mensheid, en met name westerne landen, van kunnen leren. Kijk naar Duitsland. Daar heeft ook een gek even in -uiteraard hele extreme mate- huis gehouden. Maar zij hebben daar als natie van geleerd. Als straks de economie van Amerika op zijn gat ligt en de werkloosheid torenhoog is, zullen zij daar hopelijk ook van leren.

Maar wellicht niet de les waar je op hoopte. In 1936 lag de economie van Duitsland ook op zijn gat, met torenhoge werkloosheid. Dat is juist de voedingsbodem waar mensen als Hitler op inspelen.

[Blonde Tux]

Zie het al voor me:
rm -rf proxy.european-F35.us
Congratulations, you've just unlocked the bootloader, you have ultimate freedom, except you can't fly, drive or connect to your device

[bazs2000]

En daar sta je dan, met jouw miljoenen kostende plantenbak.

[IrBaboon79]

Beter plan: die dingen dumpen en vervangen door Europees speelgoed voor defensie? Werkt net zo goed immers.

[arjankoole]

Beter plan: die dingen dumpen en vervangen door Europees speelgoed voor defensie? Werkt net zo goed immers.

Dat loopt ook, maar dat is iets wat je niet 1,2,3 optuigt. Grippen heeft een amerikaanse motor (dezelfde als de F16), en hoewel er geruchten zijn dat Rolls-Royce een vervangende motor als drop-in replacement kan bouwen, wil ik dat eerst wel eens zien.

Ik zie meer heil in de 6th gen stealth waar UK, Italië en Japan mee bezig zijn.

[IrBaboon79]

Ik volg het nieuws mbt luchtvaart en defensie niet zo nauw - maar goed dat men ermee bezig is iig!

De vorige aanbestedingsronde was er al een hele discussie maar moesten we weer VS te vriend houden...nou, dat stadium zijn we toch wel voorbij....

[demianmonteverd]

Dan is de motor maar wat minder, hij hoeft alleen maar goed genoeg te zijn.

Liver zoun ik zien dat de fabrikanten uit de VS een stap doen, ze moeten ook maar gewoon accepteren, dat hun klanten nu onder andere druk staan dan voorheen. Laat ze maar een handreiking doen. Met de EU zijn gewoon goede afspraken te maken dus niets houd hen tegen om 'ons' tegemoet te komen en tevreden klanten te houden. Dit niets veranderen en vasthouden aan afspraken gemaakt in een 'andere tijd', zorgt er voor dat er nooit meer gekocht kan worden bij hen. Het is ook voor hun belangrijk om dit op te lossen.

[arjankoole]

Die fabrikanten zijn gebonden aan wat hun regeringen willen. Ze krijgen daar nooit toestemming voor.

[demianmonteverd]

Dan moeten we een exit plannen, vandaag beginnen.

[Omega]

Ik ga er vanuit dat wanneer defensie iets aanschaft zoals de F35 dat ze toegang krijgen tot de bijbehorende broncode? Ook als ze er zelf niet aan sleutelen zouden ze deze moeten kunnen auditen op veiligheid en functionaliteit?

De overheid heeft bijvoorbeeld ook inzicht tot de broncode van Microsoft Windows om deze zelfde reden.

Dus geen idee waarom men het heeft over jailbreaken, het zou wel gewoon een rare kromme en incorrect uitspraak geweest zijn van de minister.

[Croga]

En toch heeft geen enkele ASML klant inzicht in de broncode van ASML.......

Nee, ga er maar niet van uit dat je bij dit soort spul inzicht krijgt in de broncode.

[Omega]

Defensie materieel zijn kritische systemen, een machine van ASML is dat niet. Eentje is verantwoordelijk van mensenlevens, de andere enkel economisch belang, ik vind het bijna niet te vergelijken.

[Croga]

Dat geldt wellicht voor de koper. Voor de verkoper is het hetzelfde. En die is uiteindelijk degene die bepaald of de koper de broncode krijgt of niet.....

Er is hier niet zo heel veel te kiezen. Of je krijgt een vliegtuig zonder broncode, of je krijgt niets.....

[Noobie2010]

Neen. Defensie krijgt wat er gespecificeerd is in de tender. De meeste tenders gaan tot level 3 componenten niveau. En daar hoort de broncode van de ondersteunende software echt niet bij.

[demianmonteverd]

Tijd om dat te herzien dus. Dit spul moet gewoon ten alle tijden kunnen werken. Ze zijn al niet geweldig in onderhoud, al word daar geloof ik wel hard aan gewerkt, als je ze niet zou kunnen inzetten als ze nodig zijn, wat moet je er dan mee? Dan maar wat eurofighters en grippens (met nieuwe motor dan) kopen. Er zijn vast partijen om die f35 aan te verkopen, desnoods aan partijen die de onderdelen kunnen gebruiken voor hun eigen toestellen.

Maar goed, natuurlijk gaat lm hier de EU in tegemoet komen, we zijn een geweldige klant voor hen immers. En soortgelijke afspraken zijn altijd al geweest met Israel en meen ook dat Japan meestal additionele eisen stelt.