Soms loop je rond op een beurs en denk je: dit is de toekomst. Dat had ik, in eerste instantie in ieder geval, toen Lenovo zijn ThinkBook Aeroblade Concept liet zien. De laptop heeft een nieuwe manier van actieve koeling zonder ventilator. We hebben hier eerder over geschreven, maar op de IFA toonde Lenovo deze solidstatekoeling in een heuse nieuwe laptop – al is die laptop nog wel een concept.
Die laptop volgt in grote lijnen het ontwerp van andere ThinkBook-laptops. De behuizing is zilvergrijs en het deksel is horizontaal in twee tinten zilvergrijs gemaakt, met het Lenovo-logo in het midden. Op de polssteun staat het ThinkBook-logo, naast een groot touchpad. Het verschil is dat ik nog nooit zo'n dunne ThinkBook heb gezien. Hij is slechts 10 millimeter dik, dankzij de nieuwe koeling.
:strip_exif()/i/2008349386.jpeg?f=imagegallery)
:strip_exif()/i/2008349378.jpeg?f=imagegallery)
De verdere hardware van de laptop is niet bijzonder. Het model dat ik op de stand aantrof, was voorzien van een Core Ultra 7 258V-processor. Die is van de Lunar Lake-generatie en daarmee enigszins verouderd. Verder heeft de laptop 32GB geheugen. Dat zit immers op dezelfde package als de processor, en de 14"-laptop had een oledscherm. Tot zover niets bijzonders.
Wel bijzonder: de koeling
De koeling is wél bijzonder, want die gebruikt geen ventilator, maar kan toch actief lucht langs een koellichaam blazen. Hoe werkt dat?
In de koelmodule zitten membranen die op ultrasone frequentie kunnen trillen. Je hoort ze dus niet, maar dat trillen zorgt voor een hoge backpressure. Op zijn website spreekt de ontwikkelaar van dit systeem, Frore, over 1750Pa, maar in de Lenovo-brochure gaat het zelfs over 2000Pa. Ter context: laptopventilators halen een druk die ongeveer tien keer zo laag ligt. Een ventilator in je desktopcomputer haalt zelfs een nog lagere druk, die grofweg tussen de tien en vijftig pascal zit. Die ventilators hebben echter een veel groter oppervlak, waardoor ze meer lucht verplaatsen.
:strip_exif()/i/2008349396.jpeg?f=imagegallery)
:strip_exif()/i/2008349398.jpeg?f=imagegallery)
:strip_exif()/i/2008349400.jpeg?f=imagegallery)
:strip_exif()/i/2008349402.jpeg?f=imagegallery)
Bij de AirJets gaat het echter niet om volume, maar om snelheid. Volgens een medewerker van Frore haalt de lucht in de AirJet door de hoge druk een snelheid van wel 200km/u. Daardoor doorbreekt de luchtstroom de grenslaag, het isolerende laagje lucht rondom een heatsink. Dat levert een betere warmteoverdracht op van de heatsink naar de lucht die erlangs blaast. Dat alles genereert een suizend geluid van maximaal 21dB(A) op 50cm afstand.
De koeling is dus stil, maar ook bijzonder dun. Een module is 2,65mm dik en dat zorgt ervoor dat de laptop zelf ook erg dun kan blijven. Daarnaast is de AirJet zo krachtig dat hij geen aparte opening nodig heeft om lucht aan te zuigen. De meeste laptops hebben een rooster aan de onderkant waardoor de ventilator zijn lucht aanzuigt, maar de AirJet kan lucht door alle kieren van het laptopchassis aanzuigen, bijvoorbeeld langs het toetsenbord.
:strip_exif()/i/2008349384.jpeg?f=imagegallery)
De ThinkBooks die Lenovo toonde hadden dan ook geen rooster aan de onderkant. Een ervan had wel een plexiglazen plaat, maar het glas was zo donker gemaakt dat je de AirJets nauwelijks kon zien zitten. Om de lucht uit de laptop te blazen volstaat de dunne uitsparing bij het scharnier. Op een van de conceptlaptops stond het jaartal 2025, wat laat zien dat Lenovo hier al een tijdje mee bezig is. Dus waarom zie je deze supercompacte en stille manier van koelen nog in geen enkele laptop?
Dit is waarom je dit nog niet in alle laptops ziet
Tot zover lijken er alleen maar voordelen aan deze solidstatekoeling te zitten, maar nadelen zie ik ook. Om te beginnen is een AirJet Mini weliswaar op het eerste gezicht compact, maar de koelcapaciteit ligt ook lager. Hij meet 27 bij 41,45mm en is 2,65mm dik. Dat is kleiner dan veruit de meeste koelsystemen in laptops. Een AirJet kan echter maar 7,5 watt aan vermogen afvoeren. Er zitten daarom vier AirJets in de ThinkBook. Ze zijn heel dun, maar heel veel ruimtewinst in oppervlakte boek je er uiteindelijk niet mee.
De oplettende lezer heeft bovendien al berekend dat vier AirJets 30W aan vermogen kunnen wegblazen, maar dat blijkt niet de gehele koelcapaciteit te zijn. De AirJets verbruiken zelf ook aardig wat energie: 1,2W per stuk om precies te zijn. Dat vermogen wordt ook omgezet in warmte. Die 1,2W mag je dus van de 7,5W aftrekken. Vier AirJets op volle kracht kunnen dus maar 25,2W aan warmte afvoeren. Dit soort koeling heeft dus alleen zin als de laptop zelf al vrij zuinig is.
Stel dat je een gamelaptop met een gecombineerd cpu- en gpu-vermogen van 300W van AirJets zou willen voorzien, dan zou je er 52 nodig hebben. Dat is niet te doen. Daar komt nog eens bij dat 52 AirJets zelf al 62,4W aan energie nodig hebben om op volledige snelheid te werken. In dit (onrealistische) voorbeeld verbruikt de koeling alleen al twee keer zo veel als de processor in de ThinkBook.
:strip_exif()/i/2008349420.jpeg?f=imagegallery)
Maar ook op kleine schaal zou dat verbruik problematisch kunnen zijn. Normaal gesproken verbruikt een kleine ventilator in een laptop tussen de 1,5 en 2,5W op volle snelheid. Bij vier AirJets zit je al op 4,8W. Bij laptops telt iedere watt. Er zijn laptopschermen die met slechts een watt aan energie toekunnen, om maar wat context te bieden. Het goede nieuws is dat de AirJets regelbaar zijn en niet altijd op vol vermogen werken, maar datzelfde geldt voor ventilators. Het lijkt er dus op dat de AirJets hoe dan ook meer verbruiken dan de klassieke ventilator.
Dan is er nog de kwestie van de kosten, want een ventilator in een laptop heeft een kostprijs van ongeveer vier dollar, liet een medewerker van Frore ons weten. Een AirJet kost 'ongeveer twee tot drie keer zo veel'. In het geval van de ThinkBook heb je er wel vier van nodig. De kostprijs voor het hele koelsysteem komt daarmee uit op 32 tot 48 dollar. Geen wonder dat Lenovo deze manier van koelen toont in een superdunne en luxe laptop. Als je koelsysteem alleen al 48 dollar kost, moet je dat kunnen verantwoorden met wat je ervoor terugkrijgt – een superdunne en stille laptop. Daarnaast zal een fabrikant als Lenovo niet willen dat de koeling een onevenredig groot deel van de prijs bepaalt, dus in laptops van minder dan 1500 euro ga je dit soort koeling niet terugvinden, is mijn inschatting – áls ze al op de markt komen.
:strip_exif()/i/2008349408.jpeg?f=imagegallery)
:strip_exif()/i/2008349412.jpeg?f=imagegallery)
:strip_exif()/i/2008349416.jpeg?f=imagegallery)
:strip_exif()/i/2008349418.jpeg?f=imagegallery)
Voorlopige conclusie
Ondanks al die slagen om de arm heb ik op dit moment de indruk dat deze ventilatorloze koeling prima kan werken. Het zou mooi zijn als Frore de AirJets in een volgende generatie nog efficiënter zou weten te maken, want het verbruik is relatief hoog. Met een koelcapaciteit van 7,5W per module zijn ze niet geschikt voor onzuinige laptops, maar voor dunne laptops die van zichzelf al zuinig zijn, is dit een uitkomst.
De dunne ThinkBook waarin Lenovo dit koelsysteem inbouwt is een goed voorbeeld. Intel Lunar Lake is van zichzelf al zuinig en deze koeling zou ook prima op een Qualcomm Snapdragon-processor kunnen werken. Laptops met processors die weinig koeling nodig hebben, maar ook niet met passieve koeling toekunnen, kunnen met de AirJets even dun blijven en stil gekoeld worden. Frore zelf bouwde zijn AirJets een aantal jaar geleden al in een normaal gesproken passief gekoelde MacBook Air.
Het feit dat op dit moment niet Frore zelf, maar Lenovo een laptop gebouwd heeft met het koelsysteem ingebouwd, toont wel aan dat er, in ieder geval door Lenovo, serieus naar deze nieuwe koelmethode gekeken wordt. Of en wanneer we dit soort ThinkBooks op de markt gaan zien, zullen we echter nog moeten afwachten. Het blijft immers een concept.
:strip_exif()/i/2006055046.jpeg?f=fpa)
:strip_exif()/i/2005493154.jpeg?f=fpa)
/u/350912/crop5dfc61d9b19d3.png?f=community)
:strip_icc():strip_exif()/u/518/crop5dbab1cf2e76a_cropped.jpeg?f=community)
:strip_icc():strip_exif()/u/128684/Avatar.jpg?f=community){kind=avatar}