Dikke datacenters op overvol stroomnet: meer aansluitstops dreigen in Nederland

De komende tijd krijgt Nederland maar liefst zeven grote datacenters. Toch is er continu te horen dat het stroomnet al overvol zit en dat er geen plek meer is voor zwaardere aansluitingen. Hoe kan dat en welke gevolgen hebben die energieslurpers voor inwoners van Nederland?

Vier van de zeven grote datacenters komen in de omgeving van Schiphol, zo bleek eind maart uit cijfers van de Dutch Datacenter Association. Twee datacenters komen in Amsterdam en de laatste in Lelystad. Omdat bedrijven de vergunningen al hebben, kan de bouw van deze datacenters doorgaan.

Tegelijkertijd is de afgelopen jaren meermaals gewaarschuwd dat het stroomnet overvol zit. Op 21 april kondigde staatssecretaris Jo-Annes de Bat van Klimaat en Groene Groei zelfs aan dat er in de provincie Utrecht voorlopig geen nieuwe of zwaardere aansluitingen meer komen. De Bat kon niet zeggen wanneer de provincie weer aanvragen kan gaan accepteren.

Dergelijke scenario's zijn ook in andere provincies mogelijk, zegt een woordvoerder van de landelijke netbeheerder TenneT: "Ik sluit het zéker niet uit. Het is goed mogelijk dat er straks meer provincies zijn die even geen nieuwe partij willen aansluiten", laat zij weten aan Tweakers.

Datacenters krijgen vanaf juli geen prioriteit

*_{Datacenters in Nederland. Bron: DDA}*

Mede om de komst van nieuwe datacenters tegen te gaan heeft de Nederlandse Autoriteit Consument & Markt een nieuw prioriteringskader voor het stroomnet opgesteld. Vooralsnog verdeelt TenneT aansluitingen op het stroomnet op basis van het principe first come, first served. Vanaf 1 juli krijgen projecten met maatschappelijk belang voorrang. Het gaat daarbij om drie categorieën, in volgorde van prioriteit:

projecten die direct ruimte op het elektriciteitsnet maken, zoals accu's;
projecten die essentieel zijn voor de nationale veiligheid, zoals defensie, politie en ziekenhuizen;
projecten die voorzien in basisbehoeften als woningbouw en onderwijs.

Dat gaat waarschijnlijk ook 'gewone mensen' treffen, omdat stroomaansluitingen voor woningbouw minder prioriteit krijgen dan projecten ten behoeve van de veiligheid en zogenoemde 'congestieverlichters'. "Als je een huishouden hebt en je wilt eigenlijk nog zonnepanelen en een laadpaal, dan is het wel verstandig om voor 1 juli een grotere aansluiting aan te vragen", zegt de woordvoerder van TenneT. Bovendien geldt de wachtlijst voor zowel klein- als grootverbruikers.

Dat de zeven grote datacenters nu wél een aansluiting krijgen, heeft te maken met dat eerdergenoemde systeem. Daarbij werden aansluitingen verdeeld op basis van moment van aanvraag. "Er is gewoon een wachtrij om aangesloten te kunnen worden op het net. Vaak staan die datacenters al heel lang in de wachtrij. Dan heb je het soms over acht tot negen jaar. Dat is ook een tijd waarin die netcongestie er nog helemaal niet was."

Die is er inmiddels wel, ziet ook de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. "Datacenters vragen veel netcapaciteit en slurpen daarmee capaciteit op van andere gebruikers. Maar met de invoering van het ACM-prioriteringskader krijgen datacenters geen prioriteit meer", aldus een woordvoerder.

Ruimtelijk beleid tegen datacenters

Sommige gemeenten passen hun ruimtelijk beleid volgens de VNG ook aan om de komst van nieuwe datacenters te blokkeren. "Dit is alleen gericht op toekomstige datacenterplannen. Plannen die al concreet zijn, kunnen ze in het kader van behoorlijk bestuur lastig nog tegenhouden als er vergunningen zijn vergeven." Onder meer de gemeente Amsterdam kondigde vorig jaar een stop op datacenters aan.

Plan voor datacenters in het Westelijk Havengebied in Amsterdam

Belangenvereniging DDA ziet juist dat er veel vraag is naar datacenters en onderstreept het belang ervan. "Kijkend naar datacentercapaciteit zie je nu een benutting van boven de 90 procent in Nederland en in vrijwel elk ontwikkeld land in Europa. De vraag overstijgt al jaren de groei", zegt Stijn Grove, directeur van de DDA. "We gebruiken steeds meer digitale diensten, we willen meedoen met AI, we willen meer eigen data in Nederland en dat betekent meer en meer datacenters. Overal in de wereld en ook dus in Nederland."

Datacenters niet altijd ten koste van woningbouw

Een woordvoerder van Liander, de netbeheerder van onder meer de regio's Noord- en Zuid-Holland, nuanceert daarnaast de beweringen dat het energieverbruik van datacenters altijd ten koste gaat van aansluitingen voor woningbouw. "In Amsterdam heb je bijvoorbeeld het hoogspanningsstation Hemweg. Dat zit in een industrieel gebied. In het geval dat daar een datacenter wegvalt, komt er inderdaad ruimte op dat station. Maar dat station ligt in industrieel gebied; daar komen nauwelijks woningen."

"Dat station voedt weer andere stations die in woonwijken staan. Die stations zitten vol. Als je ruimte maakt op dat grotere station, betekent dat niet dat je ook meteen ruimte hebt op de onderliggende stations", legt hij uit. "Datacenters worden bovendien op grotere stations aangesloten, die juist vaak in industriegebieden liggen."

De woordvoerder sluit dan ook niet uit dat burgers sneller directe gevolgen zullen ondervinden van het nieuwe prioriteringskader dan van de grote datacenters.

"Woningbouw staat in categorie drie. Het is wel een van de prioriteiten, maar congestieverzachters en veiligheid krijgen hogere prioriteit. Je krijgt een wachtlijst van klein- en grootverbruikers en die wordt volgens het prioriteringskader behandeld. Dus het kan zijn dat mensen daardoor langer moeten wachten op een aansluiting van hun woning. Of mensen gevolgen ondervinden van die grote datacenters, is van veel meer factoren afhankelijk, zoals de locatie en of er al vermogen is toegewezen en hoeveel. Daar is veel moeilijker wat over te zeggen."

Het is wel mogelijk dat inwoners van gemeentes door planologische keuzes gevolgen ondervinden van het datacenterbeleid. Liander liet eerder weten dat het drie energiestations minder hoeft te bouwen door de datacenterstop in Amsterdam. Dat bespaart de netbeheerder 125 miljoen euro en levert ruimte op: elk station heeft een oppervlakte van vijftig bij zestig meter. Die ruimte is nu inzetbaar voor bijvoorbeeld woningen.

"Energie moet veel meer sturend zijn in de planologische keuzes", zegt de woordvoerder. "Waar wil je mensen laten wonen en waar wil je datacenters hebben? Op basis daarvan kunnen netbeheerders keuzes maken. Dat moet je uiteindelijk landelijk willen regelen, omdat de Rijksoverheid het landelijke overzicht heeft."

_{Redactie: Imre Himmelbauer • Eindredactie: Marger Verschuur}