Het is nu vermoedelijk code rood in de bestuurskamers van alle socialemediabedrijven. De uitspraak van de jury in een rechtszaak in Los Angeles was namelijk heel duidelijk: een jonge vrouw die claimde schade te hebben opgelopen door verslaving aan sociale media kreeg gelijk. Dat Meta en Google drie miljoen dollar moeten betalen, zal hen worst zijn. Dat is wisselgeld voor ze. Maar dit betekent vermoedelijk ook dat zij niet anders kunnen dan hun apps aanpassen om ze minder verslavend te maken. Dat zou een ware omwenteling betekenen voor alle miljarden gebruikers wereldwijd.
:strip_exif()/i/2008085336.jpeg?f=imagenormal)
De rechtszaak
De lijn van de aanklagers in opdracht van de 20-jarige vrouw was anders dan in eerdere soortgelijke zaken. Zij richtten zich niet op de inhoud op Instagram en YouTube, maar op het ontwerp van beide apps. Door eindeloos te kunnen scrollen en eindeloze algoritmische aanbevelingen zouden die apps haar verslaafd hebben gemaakt aan sociale media. Die verslaving zou haar psychologisch in de problemen hebben gebracht.
Dat maakte de verdediging voor Meta en Google lastig. Tot nu toe beriepen ze zich op Section 230, een Amerikaans wetsartikel dat regelt dat socialemediabedrijven niet verantwoordelijk zijn voor schade door content op hun platform, zolang ze hun best doen om te modereren. Aantonen dat ze hun best doen om te modereren is relatief makkelijk, maar iedereen met twee ogen en een beetje verstand van zaken kan zien dat YouTube, Instagram, maar zeker ook Snapchat en TikTok tot op de pixel nauwkeurig geoptimaliseerd zijn om gebruikers verslaafd te maken.
:strip_exif()/i/2007989044.jpeg?f=imagenormal)
De reden daarvoor is financieel. Hoe langer gebruikers op een platform zitten, hoe meer advertenties ze zien. Bovendien weten platforms meer over verslaafde gebruikers en kunnen ze die gebruikers dus gerichtere advertenties laten zien. Dat maakt die advertenties meer waard en levert dus geld op. Meta en Google zijn mede daardoor de grootste advertentiebedrijven ter wereld. Het is ook met grote afstand hun belangrijkste inkomstenbron.
Meta en Google hebben de aantijgingen stelselmatig ontkend. De verdediging van Meta richtte zich voornamelijk op de persoonlijke omstandigheden van de jonge vrouw en de advocaten probeerden de jury te overtuigen dat haar mentale problemen voortkwamen uit een moeilijke thuissituatie en trauma's, en niet primair door het gebruik van Instagram. Tijdens het proces verschenen onder meer Meta-ceo Mark Zuckerberg en Instagram-baas Adam Mosseri in de rechtbank. Daarbij wilde Mosseri zestien uur per dag Instagram gebruiken niet 'een verslaving' noemen, maar alleen 'problematisch gebruik'.
Niet de enige zaak
Er lopen meerdere rechtszaken tegen socialemediabedrijven om het verslavende ontwerp van hun platforms. Sterker nog: er waren in de VS voor de uitspraak al tweeduizend soortgelijke zaken. Deze zaak gold daarom als een proefproces voor die zaken. Nu deze uitspraak uitvalt in het nadeel van de socialemediabedrijven, lijkt het lastig voor Meta, Google, Snap en TikTok om andere zaken wél te winnen. Deze zaak schept namelijk een precedent.
Daarnaast loopt er nog een zaak van veel Amerikaanse staten vanwege de teruggelopen mentale gezondheid van jongeren. De staten wijten dat aan sociale media en spanden daarom een rechtszaak aan. Die zaak dient deze zomer en deze uitspraak kan ook daarin gevolgen hebben.
Nu deze uitspraak zo uitvalt, is dat in feite een open uitnodiging aan iedereen in de VS die ook meent schade te hebben ondervonden van de verslavende werking van sociale media om zich ook aan te sluiten bij een zaak of zelf een zaak te starten.
Ook buiten de VS liggen sociale media onder vuur
Het ontwerp van apps voor sociale media en de gevolgen van socialemediaverslaving ligt al langer onder vuur van diverse kanten. Zo heeft Instagram sinds dit jaar in Nederland een door een rechtszaak van Bits of Freedom afgedwongen optie om een chronologische feed als standaard in te stellen. De Europese Digital Services Act legt ook limieten op aan bepaalde verslavende elementen van apps voor sociale media: zeer grote online platforms moeten minimaal een optie hebben om content niet algoritmisch te zien.
Daarnaast heeft Australië een socialemediaverbod voor minderjarigen tot 16 jaar ingevoerd en denken heel veel andere landen daar nu ook over na of hebben er concrete plannen voor. Ook hebben veel scholen in veel landen inmiddels een smartphoneverbod of soortgelijke maatregelen.
Inmiddels komen er steeds meer wetenschappelijke aanwijzingen dat de zorgen niet uit de lucht gegrepen zijn. Het World Happiness Report concludeerde dat jongeren in westerse landen afgelopen vijftien jaar aanzienlijk minder gelukkig zijn geworden en wijdde de recentste versie aan sociale media.
Als deze uitspraak inderdaad het begin is van een reeks schikkingen of soortgelijke uitspraken, zal de druk op die bedrijven om het ontwerp van hun apps aan te passen steeds zwaarder worden. Immers: het kan eindeloos veel geld kosten om door te gaan met verslavende apps. Wat kunnen ze dan doen?
Sociale media die niet verslavend zijn
Apps als Instagram, YouTube, TikTok en Snapchat zouden om onder de gevolgen uit te komen hun ontwerp moeten aanpassen. Daarbij zijn vermoedelijk de eindeloze algoritmische feeds het belangrijkste punt. Die zorgen ervoor dat er geen 'einde' zit aan het gebruik van de apps. Simpelweg de algoritmische feed uit kunnen zetten, zoals Instagram nu doet in Nederland, is dan niet genoeg. Dat is het equivalent van sigaretten verstoppen als rokers van een verslaving af willen komen.
:strip_exif()/i/2007817600.jpeg?f=imagenormal)
Daarbij hebben apps als Instagram, YouTube en Snapchat een manier om relevant te blijven. Veel mensen hebben contacten binnen die apps en een feed met alleen content van contacten kan voor veel gebruikers waardevol zijn zonder dat het de verslavende werking heeft die nu onder vuur ligt.
Het punt is dat de neiging van de bedrijven om verslavende apps te maken zit in het verdienmodel zelf. Dat maakt elke wijziging om de apps minder verslavend te maken duur en ongewenst voor die bedrijven. De gerichte advertenties leveren geld op en die werken het beste met verslaafde gebruikers. Daarmee legt deze uitspraak een bom onder het verdienmodel van een paar van de grootste techbedrijven ter wereld.
Het is nu afwachten of deze uitspraak stand houdt in andere rechtszaken. Maar zoals de aanklager in de zaak van de 20-jarige vrouw al zei: "De uitspraak van vandaag is een referendum – van een jury, aan een hele branche – dat er eindelijk verantwoording moet worden afgelegd." Het zou best kunnen dat we over een aantal jaar terugkijken en dat deze dag en deze rechtszaak het begin van het einde was van verslavende sociale media.
:strip_icc():strip_exif()/u/204061/crop591d528256d44.jpeg?f=community){kind=small}
:strip_icc():strip_exif()/u/45575/crop5eabccf00c955_cropped.jpeg?f=community){kind=small}
/u/49804/crop5f0e15f0f0225_cropped.png?f=community){kind=small}
:strip_exif()/u/44074/avatar001.gif?f=community){kind=avatar}
/u/142011/crop65b383c6c6c2f_cropped.png?f=community){kind=small}
/u/256438/crop5dbb270939de4.png?f=community){kind=small}
