Als je net als ongeveer 6 miljoen Nederlanders slachtoffer bent van het Odido-datalek, kan dat een gevoel van overweldiging en machteloosheid geven. Eerst was er de dreiging van het datalek, daarna de daadwerkelijke, gevreesde openbaring ervan. Getroffenen krijgen geen schadevergoeding en een massaclaim is onwaarschijnlijk. Gelukkig worden slachtoffers blij gemaakt met een dode mus. Eigenlijk zit er dus niets anders op dan balen. Althans, er is nog een optie: de gelekte gegevens zelf downloaden en controleren op je gegevens. Maar dat is hartstikke illegaal, ook voor eigen gebruik.
Goede bedoeling doet er niet toe
Iedereen die het gevreesde mailtje van Odido of Ben kreeg, is natuurlijk benieuwd of zijn of haar gegevens erin staan, en wellicht nog belangrijker: welke gegevens precies. De melding van het datalek door de bedrijven is alleen doorspekt met het woord 'mogelijk', dus zeker weten welke van je gegevens op straat liggen is in feite onmogelijk.
'Het overnemen van niet-openbare gegevens is strafbaar.'
Dat zou tot voor kort alleen kunnen door met de Tor-browser of een alternatief het darkweb te betreden en de gegevens direct van de cybercriminelen te downloaden. Inmiddels zijn de gegevens ook gemakkelijker verkrijgbaar. Hoe dan ook, helaas is dat volgens ict-jurist Arnoud Engelfriet hartstikke illegaal, zo zegt hij tegen Tweakers. "Het overnemen van niet-openbare gegevens is strafbaar als je weet of redelijkerwijs kon vermoeden dat ze uit misdrijf verkregen zijn." Dat het gaat om een misdrijf, is in dit geval hopelijk wel duidelijk.
Waarschijnlijk wil vrijwel ieder slachtoffer gewoon weten welke gegevens er van hem of haar in de dataset staan en zijn er geen kwade bedoelingen bij het binnenhalen van de persoonsgegevens van de overige 6.499.999 Odido-klanten. Toch is dat juridisch geen geldig argument: "Voor gegevensheling (onder artikel 138c en 139 van Wetboek van Strafrecht) is misbruik van de gegevens niet vereist", aldus Engelfriet. Met andere woorden, wat je bedoelingen ook zijn, het is gewoon niet toegestaan om gestolen gegevens te downloaden.
Wat is openbaar?
Nu kun je je volgens Engelfriet afvragen of de gehackte Odido-gegevens niet-openbaar zijn. "De wetgever heeft niet duidelijk gemaakt wanneer data openbaar is, tenzij het een van deze twee extreme gevallen is: een URL is slechts bij een besloten groep bekend (niet openbaar) of de website is direct via Google te vinden (wel openbaar)."
Omdat het waarschijnlijk gaat om het grootste datalek uit de Nederlandse geschiedenis, zijn er per definitie veel mensen bij betrokken. Daarom zijn er veel mensen die de gegevens downloaden en delen. De datasets zijn inmiddels vrij gemakkelijk te vinden via Google en de directe URL's naar downloadpagina's worden op fora gedeeld. Daarmee vervaagt de lijn van wat oorspronkelijk een niet-openbare (of in ieder geval zeer moeilijk vindbare) dataset was.
Tools bieden beperkte oplossing
Om het plegen van een misdrijf te voorkomen, zijn er gelukkig wat tools die datalekken voor je checken. De bekendste is waarschijnlijk Have I Been Pwned van ontwikkelaar Troy Hunt. Na het invoeren van een e-mailadres zoekt de tool in een enorme database of het adres genoemd wordt in miljoenen gelekte bestanden.
Er is ook een alternatief van de Nederlandse politie: Check je hack. Helaas staat het datalek van Odido vooralsnog niet in de database van Check je hack. Op de website staat: "U kunt hier (nog) geen check doen op de gelekte data van Odido." In een statement aan Tweakers laat de politie weten dat de gegevens 'op korte termijn' in de tool worden verwerkt.
De twee tools hebben hoe dan ook een schrijnende tekortkoming. In beide gevallen krijgen getroffenen alleen te horen dát ze slachtoffer zijn. Welke gegevens er precies gestolen zijn, laten de diensten niet weten. Have I Been Pwned toont welke gegevens er in de totale dataset vindbaar zijn, maar laat niet per individueel slachtoffer weten welke gegevens van dat individu erbij zitten. Het kan zomaar zijn dat alleen je e-mailadres bij Odido gestolen is, maar geen bsn. Dat is met de vermelde tools helaas niet uit te vogelen.
Wacht, waarom mogen zij wél gestolen data downloaden?
Nu voelt het wellicht een beetje hypocriet dat een aanbieder van Have I Been Pwned of de Nederlandse politie wél data mag downloaden en indirect delen. Engelfriet legt uit: "Er is een uitzondering voor publicatie in het algemeen belang, waarmee de pers wordt beschermd. HIBP voldoet ook aan deze uitzondering gezien haar maatschappelijke positie, nog los van dat zij vanuit Australië opereert en dus buiten de Nederlandse rechtsmacht opereert."
Illegale tools
De wet probeert vooral te voorkomen dat mensen het heft in eigen handen nemen. Dat zag Tweakers onlangs veelvuldig gebeuren. Meer dan tien tweakers stuurden de afgelopen dagen zelfgemaakte zoektools in. Die zijn in beginsel illegaal, omdat de maker daarvoor gegevensheling heeft moeten plegen. Daarnaast is de veiligheid van deze tools moeilijk te verifiëren, dus is er een risico op de verdere verspreiding van de gestolen gegevens.
De voorbeeldtool Have I Been Pwned verkeert alleen in hetzelfde grijze gebied. Hoezo zou die tool van maker Troy Hunt dan wél mogen bestaan? Kort door de bocht: dat mag eigenlijk ook niet. Maar Hunt is voor zover bekend dermate betrouwbaar, dat zijn tool – die hij grotendeels in de openbaarheid ontwikkelt – bij wijze van spreken gedoogd wordt. Zeker omdat die website al ruim een decennium bestaat en zeer invloedrijk is, weegt het maatschappelijk belang zwaarder dan de letter van de wet.
Dat geldt gevoelsmatig minder voor vergelijkbare tools van onbekende mensen. Er zijn wel degelijk andere tools die op een vergelijkbare manier werken, zo schreef Tweakers eerder. Maar uiteindelijk is de afweging meer een gevoelskwestie dan een concrete overweging van welke tools wel en niet acceptabel zijn.
In een statement tegen Tweakers licht het Nederlandse Openbaar Ministerie verder toe waarom individuen – ongeacht de waarschijnlijk goede bedoelingen – het beste kunnen wegblijven van de gestolen gegevens: "Door in gelekte datasets te grasduinen vergroot je de schade voor de slachtoffers. Er is daarnaast een groot risico dat data verder wordt gedeeld en dat gegevens op veel meer plekken terechtkomen. Door die verspreiding neemt ook het risico op bijvoorbeeld identiteitsfraude toe. Verder kan het onder omstandigheden tot andere strafbare feiten leiden, denk bijvoorbeeld aan doxing."'Door in de gelekte datasets te grasduinen vergroot je de schade voor slachtoffers.'
Je gaat waarschijnlijk niet de bak in
Nu is de hamvraag voor in ieder geval meer dan tien tweakers: is er een kans dat je de bak in gaat als je de dataset downloadt? Dit is allesbehalve juridisch advies, maar het mag duidelijk zijn dat de hackers die de gegevens hebben gestolen de echte criminelen zijn. Het OM zegt daarover: "Het onderzoek van het Landelijk Parket richt zich voor nu hoofdzakelijk op de criminelen die verantwoordelijk zijn voor de hack bij Odido."
De instantie waarschuwt wel dat het gebruik – en vooral misbruik – van de gestolen dataset van Odido 'in bepaalde vormen strafbaar kan zijn'. Daartegen wil het OM naar eigen zeggen ook optreden, maar het is onwaarschijnlijk dat een individuele downloader bestraft wordt. Of het moreel verantwoord is om voor je eigen geruststelling de gegevens van anderen te downloaden, dat is een andere kwestie.
Daarmee zitten slachtoffers, zoals ze in het Engels zeggen, 'tussen een rots en een harde plek'; er is simpelweg geen legale manier om erachter te komen welke van je gegevens er bij het datalek betrokken zijn. Het onbevredigende legale antwoord is dus: wees waakzaam voor eventuele phishing en andere fraude; meer kun je eigenlijk niet doen.
Redactie: Yannick Spinner • Eindredactie: Marger Verschuur
:strip_exif()/i/2008045312.jpeg?f=imagenormal)