De Raad van State heeft onlangs een belangrijke uitspraak gedaan in het juridische steekspel om contante betalingen. De Afdeling bestuursrechtspraak oordeelde onlangs dat een bioscoop niet zomaar contant geld mag weigeren 'vanwege de veiligheid'. Experts willen de definitie van 'veiligheid' graag aanscherpen.
In Nederland is in 2024 een acceptatieplicht voor contant geld aangenomen. Daarin staat dat bij een betalingsovereenkomst tussen een particuliere en een zakelijke partij in principe contant betaald mag worden tot 3000 euro. De EU heeft een verbod afgekondigd op contante betalingen boven de 10.000 euro, maar Nederland koos voor een lagere grens. De acceptatieplicht gaat vanaf 2027 in.
Voor die acceptatieplicht gelden ook uitzonderingen. Die werden in november bekendgemaakt. Een aantal van deze uitzonderingen is concreet en duidelijk, zoals dat winkeliers tussen 22.00 uur en 06.00 uur contanten mogen weigeren. Ook maaltijdbezorgers en onlinewinkels mogen contant geld weigeren.
Bij een aantal van die uitzonderingen is de terminologie vager. Een van die vage uitzonderingen is 'veiligheid'. Ondernemers kunnen contant geld weigeren vanwege de veiligheid 'voor de periode dat deze veiligheidsrisico's spelen'.
En juist over het weigeren van contant geld voor 'de veiligheid' deed de Raad van State dus vorige maand een uitspraak. De bioscoop Focus weigerde een contante betaling van privacyactivist Michiel Jonker. Die beslissing vocht hij eerst aan bij de Autoriteit Persoonsgegevens en later bij de rechter, maar die gaven de bioscoop gelijk.
Geen wezenlijk effect op de veiligheid
De Raad van State is het daar niet mee eens en zegt dat de AP zijn afwijzing niet goed motiveerde en dat de bioscoop niet goed duidelijk maakte dat de veiligheid van werknemers een rol speelde.
"Uit niets blijkt dat het afschaffen van contant geld in dit geval een wezenlijk effect heeft op de veiligheid van de medewerkers van de bioscoop. De enkele omstandigheid dat contant geld vatbaar is voor diefstal is naar het oordeel van de Afdeling bestuursrechtspraak niet voldoende om uit een oogpunt van (sociale) veiligheid contante betalingen af te schaffen en over te stappen op verplichte pinbetalingen", schreef de RvS in zijn oordeel.
Wanneer is de veiligheid dan wel een goede reden om contant geld te weigeren? Daar bestaat volgens Rob Silvertand, advocaat financieel recht bij Exfacto Legal, geen 'speciale formule' voor. Het gaat eerder om de afweging van privacy en veiligheid.
"Als je alleen maar giraal (met pinbetalingen, red.) kunt betalen, kun je onderworpen worden aan allerlei onderzoeken door banken die dat vervolgens weer melden aan overheden. Zeker als je dan films gaat bekijken die een bepaalde politieke lading hebben, kun je daar wel last van krijgen als het politieke spectrum gaat shiften."
De Raad van State stelt in deze zaak dat er geen 'bijzondere persoonsgegevens' worden verwerkt, omdat de betalingsverwerker de PAN Masking-techniek toepast, waardoor de bioscoop alleen de laatste vier cijfers van het bankrekeningnummer, de bedragen en de betaaldata kan inzien.
In de uitspraak schrijft de Raad van State dat de Autoriteit Persoonsgegevens zijn uitspraak heeft gebaseerd op bureauonderzoek. Daarvoor heeft de toezichthouder vragen gesteld aan het filmtheater, waarbij zij vroeg naar het doel van de verwerking van de persoonsgegevens. De bioscoop antwoordde dat de maatregel bedoeld was om de veiligheid van medewerkers te garanderen en overvallen te voorkomen.
De AP nam genoegen met deze uitleg en achtte het op basis van dit bureauonderzoek 'niet aannemelijk' dat de AVG werd overtreden. De Raad van State ging daar niet in mee en stelde dat Jonker gemotiveerd heeft aangevochten dat er sprake is van een veiligheidsrisico en dat de AP daar 'niets' tegenover heeft gesteld.
Op de vingers getikt
"De Raad van State heeft de AP in ieder geval redelijk op de vingers getikt", ziet Simon Lelieveldt. Hij is betalingsverkeerexpert en zet zich via zijn stichting Human Rights in Finance in voor mensenrechten bij financiële geschillen. Hij was ook aanwezig bij de zaak van Jonker.
"Als je op het niveau Raad van State zit en die zegt dat je je huiswerk niet hebt gedaan, dan ben je wel af. Nu moeten we terug naar de zaak. Dan heb je inderdaad die afweging van privacy versus veiligheid."
In dit geval vindt hij het onduidelijk waarom veiligheid een rol moet spelen. "Je kunt als bedrijf zeggen dat je cash weigert, maar de vraag is of dat nou echt nodig is. Heb je echt geen ander alternatief, zoals een prepaidkaartje, een cashmachine of een voucher?", zegt Lelieveldt. "Ik had het idee dat de RvS het gewoon een wat slap verhaal vond."
Dat betekent volgens Lelieveldt niet dat veiligheid altijd een kulargument is: "Als een winkelier drie keer is overvallen en je ziet een bordje op de toonbank dat hij geen contant geld meer accepteert, kun je honderd keer klagen. Zo iemand heeft in elk geval een verhaal. Het verhaal van dat filmhuis was een soort generiek verhaal. Het was in feite gewoon een gemakkelijk, goedkoop argument om van cashbetalingen af te komen. Ze zijn naar een ander pand gegaan en ze hadden gewoon geen zin om cash te accepteren. Die verhuizing hebben ze aangegrepen om pin-only te worden."
'Heel makkelijk te misbruiken'
Toch geldt veiligheid, zoals gezegd, in Nederland als een van de uitzonderingsgronden om contant geld niet te accepteren onder de nieuwe acceptatieplicht. Daar hadden naast de stichting van Lelieveldt onder meer DNB, de ECB en oud-DNB-bestuurder Pim Claassen kritiek op.
Claassen zegt tegenover Tweakers het 'erg jammer' te vinden dat veiligheid als argument kan worden gebruikt om contant geld te weigeren. "Als je de veiligheidsoverweging aan de individuele instelling laat, dan zullen zij dit argument heel makkelijk kunnen misbruiken. Een goede werking van het chartale betalingsverkeer is om veel redenen, waaronder ook privacy, van groot maatschappelijk belang."
"Als toonbankinstellingen dat kleine beetje cash dat ze nog zouden moeten accepteren bij een acceptatieplicht als een veiligheidsrisico zien, dan kunnen ze daar effectieve maatregelen tegen treffen, zoals smartsafes. Dat heeft misschien tot gevolg dat de producten een klein beetje duurder worden, maar dat is de prijs die we dan betalen voor de mogelijkheid om met contant geld te kunnen blijven betalen."
Claassen hoopt dan ook dat de definitie van 'veiligheid' in de uitzonderingen op de acceptatieplicht beter wordt gedefinieerd. "In die wetgeving zou nog duidelijker moeten worden gemaakt dat contant geld alleen om redenen van openbaar belang geweigerd zou mogen worden en dat over het openbaar belang niet de individuele ondernemer beslist. De ECB maakt verder glashelder dat een dergelijke uitzondering op de acceptatieplicht om veiligheidsredenen dan ook nog proportioneel en effectief moet zijn en de beoogde veiligheid dus niet beter door andere maatregelen kan worden geborgd."
Bron: Michiel1972/Wikimedia
Ook Lelieveldt is kritisch en pleit voor meer duidelijkheid: "Ik heb het idee dat veiligheid nu vaak gewoon een dekmantel is voor hoge kosten of gedoe", zegt hij. Bovendien hadden we volgens Lelieveldt vroeger met Chipknip, dat in 2015 stopte, in principe een prima, anoniem prepaidsysteem.
"Er was zelfs wettelijk vastgelegd dat er een Chipknip-punt moest zijn binnen vijf kilometer van een parkeerautomaat die alleen Chipknip accepteerde. Zo kon je je contant geld omruilen en dan kon je weer naar je auto lopen. We zijn dertig jaar verder, technologisch tien keer vooruitstrevender. En dan kunnen we zo'n oude oplossing, die toen prima werkte, niet meer verzinnen. Als we dat dertig jaar geleden konden, kunnen we het nu ook."
Redactie: Imre Himmelbauer • Eindredactie: Monique van den Boomen