Redactieblog #23 - Waarom NPO de exacte Top 2000-data geheimhoudt

Weet je wat me leuk lijkt? Weten op welke artiest uit de NPO Radio 2 Top 2000 het meeste is gestemd en hoe groot het verschil is tussen de nummer één en nummer twee. Maar de NPO, die de Top 2000 beheert, houdt alle stemstatistieken geheim en ons Woo-verzoek leidde tot niets.

Het idee ontstond tijdens een gesprek met Jurgen van den Berg, presentator van een Omroep Max-programma op Radio 1. Ik zat daar om te praten over onze poging om Mijn hele leven was Wi-Fi 7 in de Top 2000 te krijgen. Die poging mislukte: het AI-liedje staat er niet in. De muzikant die daar ook bij zat, Ed Struijlaart, kwam met de kwestie van het geheim houden van de stemaantallen. "Want als de NPO zegt dat het publiek bepaalt, vind ik ook dat ze dit jaar eens een keer die uitslag van die stemmen moeten bekendmaken. Transparantie, boter bij de vis."

Presentator Van den Berg kwam met het idee om de Wet open overheid daarvoor te gebruiken. Dat is de wet die voorschrijft dat als de overheid documenten niet openbaar maakt, je als burger daarom kunt vragen en dat de overheid die dan alsnog openbaar moet maken. Daar zitten uiteraard grenzen aan, maar de grondgedachte is dat alles wat de overheid doet transparant zou moeten zijn, voor zover dat mogelijk is.

Eerst heb ik het uiteraard gewoon gevraagd aan de NPO. Hoeveel stemmen heeft elk liedje gekregen? Dat wilde de organisatie niet zeggen. "Het gaat om de liedjes, het is fijn wanneer veel mensen stemmen, maar dat is geen doel op zich. Daarom maken we ook geen aantallen stemmers bekend", zei NPO-woordvoerder Marcel Frost.

Daarom heb ik samen met collega Daan van Monsjou een Woo-verzoek opgesteld en ingediend. De NPO valt deels onder de Woo als zelfstandig bestuursorgaan, maar niet alles wat de NPO doet, valt onder de Woo.

Het antwoord plofte deze week in mijn mailbox. "Het onderwerp waarover u documenten opvraagt betreft de stemstatistieken van de NPO Radio 2 Top 2000. Het produceren en samenstellen van de Top 2000 houdt verband met de feitelijke productie van een programma van – in dit specifieke geval meerdere – omroepen. Dergelijke activiteiten van NPO zijn als zodanig niet aan te merken als activiteiten waarbij de Raad van Bestuur van NPO openbaar gezag uitoefent. Deze activiteiten houden geen verband met het nemen van besluiten in de zin van de Awb of de vaststelling van bindende regelingen. De informatie waar u om vraagt valt derhalve buiten de Woo-reikwijdte van NPO." Ik ben geen jurist, dus juristen mogen erover oordelen of dit een solide redenering is.

Maar de NPO neemt in de reactie van Frost een standpunt in waar iets op af te dingen valt, namelijk dat het stemmen geen doel op zich is. Stemmen trekken is immers een belangrijk onderdeel van de stemweek. Het gaat er doorlopend over op Radio 2, waarbij op de laatste dag constant bekend werd gemaakt welke liedjes er net wel of net niet in zouden komen, om mensen ertoe aan te zetten alsnog te gaan stemmen. Er rijdt al jaren een 'stembus' rond om mensen op te roepen om te stemmen. Dat is lastig te rijmen met de claim dat het geen doel op zich is dat veel mensen stemmen, en dat juist daarom de statistieken dus geheim moeten blijven.

Wanneer een sluitende verklaring ontbreekt, gaan mensen die zelf invullen. Als je hebt geprobeerd in de Top 2000 te komen en je vraagt de NPO om transparantie, dan komen mensen vanzelf naar je toe met theorieën, zo heb ik gemerkt. Veel mensen vermoeden dat dan aan het licht zou komen dat de NPO de lijst manipuleert, bijvoorbeeld om te zorgen dat bepaalde bands vooral 's nachts worden afgespeeld, omdat sommige nummers politiek gevoelig liggen of omdat de NPO de discussie over AI-muziek niet zou willen.

Dat er ook niets bekend is over de regels voor de samenstelling van de lijst, helpt daar niet bij. Wie bepaalt op grond waarvan wie er hoger komt als meer liedjes hetzelfde aantal stemmen hebben? Hoe gaat het proces van het tellen van liedjes die mensen zelf hebben toegevoegd? Dit jaar komt The Fate of Ophelia van Taylor Swift nieuw binnen en niet iedereen zal dat wellicht exact juist hebben gespeld. Dat zal ook gelden voor onze inzending, want er zijn veel manieren waarop je Wi-Fi 7 verkeerd kunt spellen. Ik heb het zelf uiteráárd helemaal goed gespeld ... toch? Bovendien zullen veel mensen de velden voor artiest en titel weleens omdraaien. Volledige stemstatistieken geven de mogelijkheid om te checken of alle stemmen goed zijn geteld of binnengekomen, zodat iemand die alleen 'Ofelia' heeft ingevuld als titel alsnog kan vermelden om welk Taylor Swift-liedje het precies ging.

Nu sprak ik ook iemand die betrokken is geweest bij de totstandkoming van de Top 2000 in het verleden, en die zei dat er écht eerlijk wordt geteld. Ik geloof dat, want het risico is te groot en de Top 2000 is te belangrijk voor Radio 2 om een schandaal te riskeren. Het punt is dat de NPO met het geheim houden van de stemstatistieken, en de niet zo sterke onderbouwing daarvoor, de ruimte laat bestaan voor speculaties.

Daarom zou het goed zijn voor de NPO en voor de datanerds onder ons als de stemstatistieken openbaar zouden worden. Want er zou veel analyse mogelijk zijn met die data en daar gaan veel harten van tweakers sneller van kloppen. Het past ook goed bij een publieke omroep om informatie openbaar te maken. De NPO heeft de gelegenheid gehad om voor het online gaan van deze blog te reageren. "We houden het bij onze eerdere verklaring", aldus Frost.