Door Arnoud Wokke

Redacteur Tweakers

Waarom Nederland 2G en 3G niet durft uit te zetten, ondanks 4G en 5G

13-03-2026 • 09:45

151

vfsvf

Welke technologie uit 1994 gebruik jij nog? De telefoons en computers van toen liggen allang op de schroothoop, maar de netwerktechnologie uit die tijd is nog steeds in de lucht. Het is traag, onveilig en inefficiënt, maar het uitschakelen van deze oude netwerktechnieken blijkt een grotere uitdaging dan je zou denken.

Dat wordt duidelijk nu providers oude netwerken beginnen uit te zetten. KPN is begonnen met het blokkeren van 2G voor klanten die toch al op 4G en 5G zitten. De provider houdt het 2G-netwerk nog in de lucht tot eind 2027, maar daarna is het echt voorbij. Elke provider heeft nu nog een oude netwerktechniek actief, maar dat gaat de komende jaren veranderen. Mobiele netwerken hebben dan alleen nog 4G en 5G.

Umts-antenne

De jaren 20: afscheid van 2G en 3G

Voordat 2G 2G heette was dat GSM, een afkorting van Groupe Special Mobile en later Global System for Mobile Communication. Dat was een enorme doorbraak voor de mobiele markt. In de tijd van '1G' waren netwerken tussen verschillende landen niet goed compatibel. Een telefoon die functioneerde in Nederland werkte dus niet in een ander land. Met GSM gingen veel providers in veel landen voor het eerst gezamenlijk een standaard gebruiken. De naam GSM leeft nog voort als naam voor een mobiele telefoon in Vlaanderen.

Daarnaast was met 2G voor het eerst vrijwel overal mobiel bereik beschikbaar. In de jaren ervoor was mobiel bellen voorbehouden aan speciale plekken zoals tankstations. Met 2G was er dus ineens veel meer mogelijk. Later kwam daar met GPRS en Edge een trage versie van mobiel internet bij.

Waar 2G een enorme doorbraak was, was de hype rond 3G pas écht groot. De komst van Universal Mobile Telecommunications System, UMTS, beloofde een toekomst met wat toen gold als snel mobiel internet. Dat was, zoals zoveel, een vinding waar ook het Nederlandse Philips bij betrokken was. Dat begon in 1987 met een project om mobiele verbindingen van 2Mbit/s mogelijk te maken voor videotelefonie.

De komst van UMTS als standaard en de veilingen voor de benodigde frequenties vielen samen met de dotcombubbel van eind jaren 90 en begin jaren 0. Terwijl veel mensen nog moesten wennen aan mobiel bellen en sms, waren providers bezig met het bieden op een netwerk dat het versturen van foto's mogelijk moest maken.

Het duurde na de veiling in 2000 jaren voordat UMTS live ging in Nederland. Vodafone was ongeveer 22 jaar geleden als eerste, en de andere providers volgden snel. Het zou nog jaren duren voordat het breed succes kreeg. Door de hogere frequentie ten opzichte van 2G was het bereik merkbaar minder en telefoons maakten weinig gebruik van de grotere bandbreedte. Het was in de eerste jaren een bescheiden succes, maar het gros van Nederland bleef telefoons gebruiken die alleen konden bellen en sms'en. De Nokia N95, BlackBerry Bold 9000, iPhone 3G en de eerste Android-telefoons brachten tussen 2007 en 2010 3G naar de massa.

Nokia N95, iPhone 2g, T-Mobile G1 en HTC HD2
Nokia N95, iPhone 2G, T-Mobile G1 en HTC HD2

Die opmars leidde tot veel storingen. Netwerken konden de plotselinge toestroom van smartphones niet aan. Daar komt bij dat de netwerktechniek in die smartphones nog niet zo goed ontwikkeld was. Ze hielden hun internetverbinding liefst de hele tijd open, waardoor er minder plek voor andere smartphones op het netwerk was. De oplossing kwam in 2010 met network controlled fast dormancy, maar toen was het al duidelijk; als een groot deel van de bevolking smartphones zou gaan gebruiken – en die tijd zou snel komen – was UMTS ongeschikt. De oplossing daarvoor was Long Term Evolution, LTE, dat 4G ging heten en vanaf 2013 beschikbaar kwam.

Met de komst van 4G moesten providers dus drie netwerktechnieken in de lucht houden. In de eerste jaren was dat hard nodig: er waren nog veel telefoons met 2G en 3G in het netwerk. Telefoons gaan bij veel tweakers misschien maximaal vijf jaar mee, maar er zijn ook mensen die veel langer met een toestel doen. Het duurde jaren voordat die toestellen op grote schaal verdwenen.

Lte advanced pro

Rond 2020 kwam daar 5G bij en toen waren er vier gelijktijdige netwerken. Frequentieruimte is schaars voor elke provider, hoewel er wel frequenties bij zijn gekomen. Voor extra snelheid, bereik en eenvoudiger onderhoud is het beter om een oude netwerktechniek uit te zetten. Dat gebeurde vanaf 2020.

Elke provider maakte daarin een eigen afweging. KPN en Vodafone hadden veel oude apparaten in het netwerk zitten die alleen gebruik konden maken van 2G, dus zetten zij als eerste 3G uit. Vodafone deed dat in 2020, KPN volgde in 2022. T-Mobile, nu Odido, zette juist 2G uit, omdat daar nog veel apparaten via 3G verbonden waren.

Provider Uitzetdatum 2G Uitzetdatum 3G
KPN 1 december 2027 31 maart 2022
VodafoneZiggo Niet voor eind 2026, wel voor 2030 Februari 2020
Odido (voorheen T-Mobile) 1 juni 2021 / 1 juni 2023 Niet voor september 2026

Die situatie is er nog steeds, maar alle providers geven al waarschuwingen dat het volgende oude netwerk ook snel zal worden uitgezet. KPN wilde dat eind 2025 doen, maar heeft dat twee jaar uitgesteld en komt nu op 2027. Vodafone is vager en zegt dat het 2G-netwerk in elk geval online blijft tot eind dit jaar, maar in 2030 heeft Vodafone al zijn 2G-netwerken in Europa uitgezet.

Odido zal minimaal zes maanden van tevoren zeggen wanneer het 3G-netwerk uit gaat en dat heeft de provider nu nog niet gezegd, dus dat plaatst de datum minimaal op september 2026 en mogelijk nog later.

Ja, en dus?

Wie zit er nog op 2G of 3G? Bijna niemand natuurlijk, maar sommige verouderde apparaten hebben dat wel nodig. Denk aan auto's die via een mobiel netwerk noodsignalen kunnen versturen en communiceren met apps of voor file-informatie, oudere slimme meters en pinautomaten. Hoeveel daarvan er nog zijn, is niet helemaal duidelijk. Het worden er ongetwijfeld steeds minder en alle providers zullen er contracten voor hebben die binnenkort aflopen.

Hero eCall

Mogen providers zomaar oudere netwerken uitzetten? Ja, zegt toezichthouder ACM. "Van belang is ook dat op telecomaanbieders de wettelijke verplichting rust om bij afschakeling van een netwerktechnologie gebruikers tijdig te informeren over de afschakeling en de gevolgen daarvan. Deze wijzigingen kunnen ertoe leiden dat sommige gebruikers het recht hebben om de overeenkomst kosteloos te beëindigen."

Daarom volgt ACM de afschakeling. "Tegelijkertijd ziet de ACM dat het van mno's moeilijk verwacht kan worden te wachten met het afschakelen van 2G en 3G totdat het laatste probleem Europees is opgelost. De ACM vraagt mno's zorgvuldig af te wegen of en wanneer voldoende problemen zijn weggenomen om de gevolgen van de afschakeling zo klein mogelijk te houden."

Daarnaast is er nog het probleem van bellen. Een van de grote sprongen vooruit van 2G was juist dat het bellen mogelijk maakte bij alle providers in zoveel mogelijk landen. Maar het circuitgeschakelde bellen van toen is vervangen door VoIP en de implementatie van bellen via 4G, VoLTE, bleek lastiger dan gedacht.

Het punt daarbij is dat de telefoon bij de provider bellen via 4G moet ondersteunen. Dat was ongeveer 4,5 jaar geleden nog een enorm complex probleem. Alle telefoons die je de afgelopen jaren kon kopen van bekende merken kunnen bellen via 4G. Er kan nog een probleem optreden bij exotische telefoons, omdat daarin niet altijd de juiste providerinstellingen staan. Heel oude telefoons kunnen vermoedelijk niet meer bellen natuurlijk.

Een potentieel nog groter probleem ligt in het kunnen bereiken van 112. Bij 2G en 3G was een simkaart niet nodig om het noodnummer te bellen; dat kon overal en altijd. Met 4G en 5G werkt dat niet langer zo simpel, omdat die authenticatie nodig hebben en er lange tijd geen standaard was voor noodcommunicatie.

2g3gvolte

Dat Nederlanders in Nederland met 112 kunnen bellen is logisch, maar toeristen zouden dat bijvoorbeeld ook moeten kunnen. Voor VoLTE hebben providers onderlinge technische afspraken nodig. Volgens de EENA, de Europese associatie voor noodnummers, zijn we er nog niet. In een rapport vorige maand zegt die organisatie: "Voordat verouderde systemen worden uitgefaseerd, moeten overheidsinstanties, mobiele operators en hulpdiensten samenwerken om ervoor te zorgen dat de nieuwe technologieën dezelfde of betere niveaus van toegankelijkheid, betrouwbaarheid en functionaliteit bieden. De communicatie in noodsituaties mag tijdens de digitale transitie nooit in gevaar komen."

Het is niet voor niets dat 2G en 3G langer in de lucht blijven dan providers eerder leken te zeggen. Ondanks de duidelijke sprongen vooruit die 4G en 5G hebben geboden, was de mobiele markt nog heel lang niet klaar om oude netwerktechnieken uit te schakelen. Het is afwachten wanneer het wel zo ver is, of dat nu over een half jaar is of eind 2027.

Redactie: Arnoud Wokke • Eindredactie: Monique van den Boomen

Reacties (151)

151
151
36
1
0
111

Sorteer op:

Weergave:

Het stuk doet een beetje alsof 2G en 3G alleen nog “oude rommel” zijn, maar 2G wordt nog steeds bewust gebruikt. Denk aan slimme meters, alarmsystemen, auto’s en andere IoT-apparaten zoals gps trackers. Is denk ik ook afhankelijk hoe verouderd het apparaat is. Infrastructuurtechnologie blijft vaak decennia bestaan als die betrouwbaar is. Echter, uitdaging is niet het netwerk uitzetten, maar de miljoenen apparaten vervangen die er nog van afhankelijk zijn.


Dank voor de goede punten in de reacties. Het klopt dat 2G lange tijd bewust is gebruikt voor toepassingen zoals slimme meters, alarmsystemen en andere IoT-apparaten. Destijds was dat logisch: het netwerk was stabiel, goedkoop en voor kleine hoeveelheden data meer dan voldoende.

Tegelijkertijd is 2G inmiddels verouderd en minder veilig, zoals ook wordt genoemd. De beveiliging is zwakker en netwerken worden nu omgebouwd voor 4G en 5G. Daardoor moeten veel oudere apparaten alsnog vervangen worden.

Kortom: wat vroeger een praktische keuze was, zorgt nu voor een lastige overgang, omdat er nog steeds miljoenen apparaten afhankelijk zijn van 2G.

[Reactie gewijzigd door Tarique op 13 maart 2026 10:33]

Lifecyclemanagement, of beter gezegd het ontbreken daarvan, is bij veel organisaties een serieus probleem. Daardoor ontstaat een technische schuld die zo groot kan worden dat een organisatie feitelijk technisch failliet is. De achterstand is dan nauwelijks nog in te lopen en het bedrijf bezwijkt onder het afbetalen van de spreekwoordelijke rente op die schuld.

Als je in 2026 nog steeds 2G-technologie als transmissielaag in je oplossing gebruikt, heb je óf niet goed opgelet, óf je zit al zo diep in die technische schuld dat fatsoenlijk lifecyclemanagement van je installed base simpelweg niet meer haalbaar is.
Veel winkeliers hebben ooit min of meer gedwongen voor veel geld een beveiligingsinstallatie laten aanleggen. Betalen ook jaar in, jaar uit een abonnement. De verzekering eist dat vaak. Als winkelier heb je geen invloed op dit G-probleem.

Intussen zijn de eisen verscherpt dus vervangen van het alarm mag alleen door (strenger) gecertificeerd bedrijf, met gecertificeerd materiaal. Zelfs de kabeltjes moeten een apart keurmerk en extra goed worden weggewerkt. Prachtig allemaal, maar ook peperduur.
Ik vind het iets te makkelijk om de winkelier vrij te pleiten onder het mom van “gedwongen” en “eisen” maar als je een managed dienst afneemt dan ligt de fout primair bij de leverende partij. En dan mag je gewoon verwachten dat ze het gaan oplossen. Dat daar kosten aan verbonden zitten kan, dat ligt er natuurlijk aan wat voor contract ze met je gesloten hebben.
Niet het hele beveiligingssysteem hoeft vervangen te worden. Alleen het deel wat de communicatie verzorgd. Als je mazzel hebt is dat een losse module, maar vaak is dat geïntegreerd in het hard van het systeem. Dat is prijzig, maar niet zo prijzig als het hele systeem vervangen.

Veel winkeliers laten tegenwoordig de beveiliging door een extern bedrijf verzorgen. Die hoeven zich geen zorgen te maken. Hun beveiliging zal gewoon worden aangepast wanneer dat nodig is.
Ik ken in ieder geval één winkelier die vanwege het wegvallen van 2G het hart van de installatie moest laten vervangen (want die diende als de verplichte backup-verbindng met de centrale) en daarna de vernieuwde installatie maar beperkt meer mocht gebruiken, omdat de verzekering een hogere certificering verlangde, zodra er iets aan de installatie veranderd werd. Hij moest óf de waarde van de inventaris verlagen óf de installatie als geheel vernieuwen, volgens hogere certificering. Dat koste zoveel dat het voor hem een probleem was.

Natuurlijk kun je alles uitbesteden, maar daar hangt ook een ander prijskaartje aan.
Ik ook denk dat als je bedrijf stil staat, je eigenlijk achteruitloopt, dat wil niet zeggen dat providers niet wat meer LoRA achtige oplossingen hadden kunnen promoten.

En een jaar of 2~3 geleden, hun klanten die nog op alleen 2G werkten, actief hadden kunnen waarschuwen dat er ook aan 2G een einddatum aan zit te komen.
Dat is echt an járen bekend.


2018: 3G gaat uit

2024: 2G gaat eind 2025 uit

Dat is nu dus bijgesteld naar eind 2027. En wat ik elders at schreef: Ik verwacht dat deze sunset alléén voor regulier verkeer gaat gelden. Ik vermoed dat de overheid KPN gaat vragen of gevraagd heeft het 2G nog lager beschikbaar te houden voor 112 en eCall.

[Reactie gewijzigd door Odie op 13 maart 2026 19:20]

Ik vermoed dat de overheid zich hier niet mee bemoeit, totdat blijkt dat heel veel mensen 112 niet meer kunnen bereiken. Als dat mensen zijn met een hele oude telefoon, dan is dat een beetje eigen verantwoordelijkheid. Voor auto's moet het straks gaan blijken hoeveel er alleen via 2G kunnen communiceren. De mijne doet in elk geval al 6G, maar hier (Nieuw Zeeland) zijn nog hele grote gebieden zonder enige mobiele dekking.
De fabrikant van het materiaal moet er idealiter voor zorgen dat zijn toestellen modulair zijn zodat het vervangen van een communicatiemodule in een alarmsysteem, garagesturing, slimme meter, ... er niet voor zorgt dat het hele product, ... vervangen moet worden. Dit is niet in het belang van de fabrikant, die heeft belang bij zo veel en zo snel mogelijk dingen vervangen. De wetgever heeft dus een rol te spelen in het afdwingen van het gebruik van standaarden zodat technical debt niet in grote schokken komt, maar geleidelijk opgevangen kan worden.
Op kleine schaal heb je gelijk dat modules vervangen wenselijk zou zijn. Maar als je een paar miljoen slimme meters moet vervangen is het uiteindelijk goedkoper om de hele meter te vervangen. Als bij een kleine percentage waarbij een module wordt vervangen iets fout gaat en men moet terug is dat al snel duurder.
Mijn slimme meter is juist onlangs vervangen, omdat 2G uitgefaseerd wordt (Vervangen GPRS meters | Liander).

Toen de slimme meters geplaatst werden in 2012, was GPRS inderdaad stabieler, omdat 2G beschikbaar was op de lage frequenties. Ondertussen worden de lage frequenties ook gebruikt voor 4G/5G. Ook de GPRS apparatuur was goedkoper en meer data had je niet nodig. Dus voor IoT was het toen inderdaad logisch.
In 2012 bestond 2G al 21 jaar. Het was alsnog een prima keuze geweest, als het 2G modem eenvoudig te vervangen zou zijn door een moderner alternatief, dan had je voor een habbekrats de vervanging kunnen doen. Met iets meer denkwerk hadden miljoenen bespaart kunnen worden. Maar achteraf is het altijd makkelijk kletsen natuurlijk.
Maar wat was het alternatief in 2012? 3G allicht, maar dat zou achteraf gezien ook geen slimme keus zijn geweest, aangezien dit nu bij de meeste providers al uitgefaseerd is.
4G uiteraard. De eerste 4G werd al rond 2009 uitgerold in - niet geheel toevallig Zweden. Net na de jaarwisseling in 2013 in NL. In 2012 wisten we echt al van het bestaan ervan. Maar daar gaat het niet om. Als jij iets waardevols maakt wat 30 jaar mee moet kunnen, maak je iets modulairs. Maar lever je iets wat 30 jaar mee moet kunnen met daarin een techniek die al 20 jaar oud is, 3G al lang bestaat en 4G al wordt uitgerold, dan gaat er iets niet goed in je creatie-proces.
Dat is natuurlijk een afweging. Wellicht dat men dacht dat 2G nog wel 30 jaar in lucht zou blijven voor IoT. Veel pinapparaten gebruikten ook nog 2G, als ik mij niet vergis.
Je kon in 2012 ook redeneren: 2G bestaat al meer dan 20 jaar, er zijn miljoenen apparaten van afhankelijk, dus dat blijft voorlopig wel :+

En dat klopte ook, want KPN wacht nu tot eind 2027 – toch 15 jaar later! – en Vodafone roept wel dat ze het uit gaan zetten, maar dat kan ook tot 2030 duren.

Netbeheerders met 2G slimme meters en bedrijven met een alarm-installatie met door de verzekering verplichte backup-lijn scheelt dat een hoop geld, want daardoor kunnen ze nog jaren wachten met het vernieuwen van hun oude alarm met 2G.

[Reactie gewijzigd door beeldbuijs op 13 maart 2026 13:33]

En wat is er gebeurt? Er wordt al jaren aangekondigd dat het uit gaat en KPN "moet" nog 2 jaar verlengen omdat netbeheerders en alarmboeren niet uit de luie stoel kunnen komen. Wat ik in mijn vorige reactie al neerzette, als je iets maakt wat 30 jaar moet meegaan en je bouwt een 20 jaar oud communicatieprotocol hard in dat device, gaat er iets heel erg mis in de innovatiecyclus van het bedrijf.

Normaal bekijk je risico's, afhankelijkheden die je wel of niet in de hand hebt en neemt daar maatregelen op. Die 2G optie had een verwisselbare module moeten zijn. Dat had ontstellend veel geld bespaard. Maar wellicht is dat zelfs als risico meegenomen. Toen kon men lekker goedkoop produceren en kosten worden toch afgewenteld op gebruikers, als dom bedrijf word je niet eens financieel afgestraft.

[Reactie gewijzigd door Houtenklaas op 13 maart 2026 14:30]

Precies dat: De producent zit niet te wachten op installaties die 20 jaar mee gaan of met een betrekkelijk goedkope ombouw weer een rondje mee kunnen, maar verkoopt liever elke x jaar een nieuw product. De installateur verkoopt ook liever een hele nieuwe installatie, want dat levert meer op, ook qua werk. Zelfs de netwerk provider komt het ook beter uit. Die kan jarenlang een premium-prijs rekenen voor abonnementen met de nieuwste ‘G’.
Tja, dan is het ook maar de vraag of je een 5G modem kunt krijgen die als vervanging kan dienen. In 2012 kon je dat ook niet weten.
Nee, maar je maak dan ook een module die bijvoorbeeld een seriële interface biedt naar het onderliggende systeem. En of dat nu via 2G gaat, 3G, 4G, 5G, Lora of vaste IP aansluiting, dat maakt dan niet meer uit.
maar 2G wordt nog steeds bewust gebruikt. Denk aan slimme meters,
Als dat bewust was, was het niet erg slim.. is er niet over nagedacht of is er vanuit gegaan dat 2G nog decennia beschikbaar zou blijven?
Vergeet niet dat jaren geleden (bijv 2012) de wereld er behoorlijk anders uitzag: 2G was toen nog zeer stabiel, had landelijke dekking en was met de kennis van toen zeker toekomstproof voor devices met een zeer lage bandbreedtebehoefte.
De dekking in die tijd op 3G was lang niet altijd voldoende voor dergelijke devices. Daarnaast waren 4G en 5G nog niet eens uit, laat staan dat ze voldoende dekking zouden bieden.
Sorry hoor, maar ook in 2012 was al bekend dat oude infrastructuur op termijn er uitgaat. toekomstproof zeker niet. Wat ze deden was gokken dat de levensduur van hun apparaten korter zou zijn dan het uitzetten van 2g. En dit zijn de consequenties.
4G werd begin 2013 uitgerold in NL, op dat moment was 2G al 20 jaar oud. Zoals @Olaf van der Spek al zegt "niet slim" :)
2G is ook notoir onveilig. Er zit weinig authenticatie op en het is makkelijk te spoofen. De encryptie algoritmes zijn zwak en tegenwoordig makkelijk te kraken.
Voor netwerk verkeer kan dit opgevangen worden encryptie toe te passing op de applicatie niveau in combinatie met ssl pinning. Dus ik vermoed dat dit voor slimme meters op te vangen is met deze aanpassingen.

Voor op telefonie en sms gebaseerde diensten is 2G wel problematisch.
2G bestaat sinds 1991. Het is dus oud. Toen ISDN uitging bleken er veel alarmsystemen te werken op "FSK" (met toontjes dus) over een telefoonlijn heen. Dat werkte meer dan uitstekend en er leek dan ook geen enkele drijfveer om te innoveren, alhoewel het alternatief gewoon over IP al heel lang beschikbaar was. Gemak is in deze een slechte raadgever.

En dat is hier ook zo, er is voor alles een alternatief beschikbaar, vaak al op het moment van installeren van die oude meuk. Alleen had men vooruit moeten kijken en lopende de rit mogen innoveren naar nieuwe en betere oplossingen. Desnoods 2G modules kunnen vervangen voor 4G/5G, maar gezien het debacle met "slimme" meters die in zijn geheel vervangen moeten worden blijkt vooruitkijken toch lastig voor bedrijven. Dat kost ook NU geld wat het pas over jaren bespaart. Dat past slecht in onze beursgerichte-korte-termijn wereld.
Met alarmsystemen speelt nog iets, fsk is enorm robuust. Via ip is allemaal leuk er wel maar een beveiligingssyteem dat op een huis tuin en keuken internetverbinding zit waar mensen zelf een router tussen proppen "want wifi" kan ip conflicten en andere problemen geven. Om nog maar te zwijgen over lekke clients, verouderde pc's (hallo Win10), Odido routers die rustig data naar Turkije sturen etc. Zo gek vind ik het niet dat je beveiliging liever los doet van een thuisnetwerk.
FSK is waanzinnig robuust. Alleen niet in combinatie met VoIP en een niet lossless VoIP protocol. Een alarmlijn heeft veelal de eis dat het een separaat kanaal is, los van huis-tuin-keuken verbindingen, exact om de reden die je aangeeft. Daarom hebben serieuze alarmbedrijven altijd een tweede aansluiting bij bedrijven of in geval van persoonsbescherming.
Zeker zo. Oa CPAP apparaten hebben 2G modem. Dus gaat zeker gevolgen hebben als het netwerk afgeschakeld wordt.
Het is oude "rommel". 2G e.d. was nooit bedoelt voor de enorme lading mobiele sensors die er in de toekomst gaan zijn.

Daar hebben we gespecialiseerde nieuwe netwerken uitgevonden. Niet 4G of zo maar LPWAN of narrowband-IOT of hoe ze die dingen noemen, dat is M2M communicatie en wat mij betreft is dat wat die slimmer meters en al die andere dingen moeten gebruiken. Niet een netwerk bedoelt voor mensen.

Fabrikanten van apparaten die lange termijn moeten werken doen er ook goed aan om de modem vervangbaar te maken. Een module. Zeker in embedded is er vaak niet veel meer dan serieel verkeer en dat kan prima met een serial to wan adapter van het een of ander met een plugje tx, rx en power.

[Reactie gewijzigd door bzuidgeest op 13 maart 2026 13:03]

Als ik de keuze had om terug te gaan op 3G zou ik het doen. Minder energieverbruik, heb snelheid niet nodig. Ook bereik is net wat lekkerder. 5G kan ik binnnshuis weinig gebruiken. Ik heb geen verstand van radios... maar het zou mooi zijn dat je zelf kan kiezen voor terugschakelen in snelheid ter voorkeur van lagere energiegebruik en bereikbaarheid. Ik weet niet of dit te doen is. Ik zal het ongewtijfeld te makkelijk zien :+
Er doet zich nog een probleem voor nl, de ouderen die niet met een media toestel overweg kunnen

en bezitten nog steeds oudere of zogenaamde ouderen telefoons.

Laat deze mensen aub niet in de steek!!!!!
Bij de slimme meters is inderdaad bewust gekozen voor een verouderde technologie. Dat was vooral op basis van de prijs. Toen was 4G er echter al en is er ook kritiek gekomen op die keuze. Nu zullen de meters moeten worden vervangen. Gelukkig kunnen de meeste types die in gebruik zijn wel aangepast worden, waardoor ze na aanpassing weer op een ander adres gebruikt kunnen worden.

De levenscyclus van gangbare technische apparatuur is tegenwoordig niet veel langer dan vijf jaar, alleen dure specialistische techniek heeft een levensduur van 7 tot 10 jaar. Bij een nieuwe techniek weet je dat er nieuwe versies komen die niet altijd backwards compatibel zijn. Die laatste apparatuur is meestal wel zo gebouwd dat het communicatiegedeelte aangepast kan worden.

Het bedrijf waar ik voor werk gebruikt ook nog sensoren met 2G, maar het grootste deel is al over naar 4 of 5G, de laatste serie gaan we de komende maanden aanpassen. Dat was al het plan. 3G slaan we over.

3G wordt inderdaad nog in auto's gebruikt, zelfs in vrij recente modellen. Helaas is daar de communicatie module zelden gemakkelijk te vervangen. Het moet wel kunnen, maar de fabrikanten brengen gewoon geen 4 of 4g versie uit.

2G is inmiddels wel zo oud dat dat uitgeschakeld moet kunnen worden. 3G is een groter probleem dat zal eigenlijk nog minimaal vijf jaar in de lucht moeten blijven.
Welke technologie uit 1994 gebruik jij nog?
Het World Wide Web.
Toetsenborden, muizen, webcams, ethernet, led lampen, auto's met verbrandingsmotor, Linux, email, game controllers, fysieke media, platenspelers, en zo kun je nog heel lang doorgaan. Eigenlijk bestond het meeste wat we nu gebruiken wel in 1994, in een of andere vorm.
Eigenlijk is het niet zo raar om iets te gebruiken wat al decennia bestaat. Ik vind het eerder raar dat bepaalde producten tegenwoordig als "verouderd" worden gezien als ze ouder zijn dan een jaar of 4. Zoals telefoons of games. Zolang het z'n functie nog vervult is het *niet* verouderd. Dat is puur geduw vanuit de industrie die mogelijkheden ziet om je hetzelfde product nog een keer te verkopen.
Precies. We gebruiken nog zo veel dat al decennialang bestaat, ook buiten computers. Papier, bestek, kampvuur, en ga zo maar door. Niet alles wat oud is, is irrelevant; sommige dingen zijn tijdloos.
Voor producten geld dat, misschien. Voor infrastructuur niet. Internet bestaat nog, maar de http standaard word ook langzaam uitgefaseerd ten voordele van HTTPS.

2G neemt frequenties in die ook voor 5G ingezet zouden kunnen worden. Het is dus niet zonder kosten om dit in de lucht te houden.
Vooral veel afkortingen uit de jaren '90: SMTP, USB, MP3, PDF.
Maar ook Jpeg en Wifi komen uit die periode.
Nog allemaal in gebruik, zelfs ook voor USB en Wifi nog volgens de oude standaarden.
SMTP komt uit 1981. Je bent mogelijk in de war met ESMTP uit 1995.

[Reactie gewijzigd door The Zep Man op 13 maart 2026 11:24]

Doe maar modern. Ik gebruik nog TCP/IP en dat komt uit de jaren 70. :+
IPV4 wordt ook nog steeds gebruikt.

[Reactie gewijzigd door phoenix2149 op 13 maart 2026 10:49]

Het blauwe 'gat in de vloer als je hem laat vallen' model of de moderne versie uit 2017(?)
Die laatste heb ik ingeruild voor een 3210 (4G) wegens slechte audio.
Providers communiceren al jaren dat deze netwerken op termijn uitgezet gaan worden. 4G wordt in Nederland al sinds ongeveer 2013 uitgerold, dus er is ruim tien jaar geweest om apparatuur en systemen daarop aan te passen

Daarnaast is 2G technologie uit begin jaren ’90. Na meer dan 30 jaar is het niet onredelijk dat providers die frequenties efficiënter willen gebruiken voor modernere netwerken zoals 4G en 5G.

Persoonlijk vind ik dat een deel van de verantwoordelijkheid ligt ook bij fabrikanten. Auto’s met online connectiviteit bestaan al sinds eind jaren 2000. Toch zijn er veel modellen uit ongeveer 2010 en 2018 die alleen een 3G-modem hebben gekregen, waardoor connected-diensten later simpelweg stopten toen 3G-netwerken werden uitgefaseerd. Dat laat juist zien dat fabrikanten te kort vooruit kijken.

Als je producten ontwerpt met een levensduur van 10 a 20 jaar, kun je toch rekening houden door bijvoorbeeld modulaire communicatiemodules te gebruiken of ondersteuning voor nieuwere netwerken te plannen. Als dat niet gebeurt, kun je moeilijk volledig de provider verantwoordelijk houden.
Persoonlijk vind ik dat een deel van de verantwoordelijkheid ligt ook bij fabrikanten. Auto’s met online connectiviteit bestaan al sinds eind jaren 2000. Toch zijn er veel modellen uit ongeveer 2010 en 2018 die alleen een 3G-modem hebben gekregen, waardoor connected-diensten later simpelweg stopten toen 3G-netwerken werden uitgefaseerd. Dat laat juist zien dat fabrikanten te kort vooruit kijken.

Als je producten ontwerpt met een levensduur van 10 a 20 jaar, kun je toch rekening houden door bijvoorbeeld modulaire communicatiemodules te gebruiken of ondersteuning voor nieuwere netwerken te plannen. Als dat niet gebeurt, kun je moeilijk volledig de provider verantwoordelijk houden.
Dat is niet zo zwart-wit. Stel dat een autofabrikant dat modulair moet opbouwen, wie is er dan verantwoordelijk voor de certificering van auto's die al jaren rondrijden? Moet er een recall voor plaatsvinden? Is een toelating nog geldig als er nieuwe essentiële elektronica in de veiligheidssystemen van de auto gebouwd wordt? En wat is het belang van de fabrikant om een auto van 15 jaar oud up-to-date te brengen met een nieuwe module?
Als je in 2016 een auto op de markt brengt met alleen max een 3G module, zie ik het wel meer zwart wit.
Gebruiken die auto's in noodsituaties ook 112? Want als dit zo is, is er nog steeds geen goed alternatief voor 2G. Het bellen van 112 in het buitenland wordt nog steeds matig ondersteund over voip/LTE.

Mijn auto uit 2015 heeft voor zo ver ik weet alleen 2G, de info/sos knopjes zullen dus een keertje stoppen met werken. Er is een moderner systeem voor mijn auto, dus als ik dit heel belangrijk zou vinden, kan ik de dealer vragen om het "TomTom connected" systeem in te bouwen. Maar ik besteed die paar duizend euro liever aan iets anders.
Als je producten ontwerpt met een levensduur van 10 a 20 jaar, kun je toch rekening houden door bijvoorbeeld modulaire communicatiemodules te gebruiken of ondersteuning voor nieuwere netwerken te plannen. Als dat niet gebeurt, kun je moeilijk volledig de provider verantwoordelijk houden.
In een bredere zin zouden autofabrikanten technische duurzaamheid mee moeten nemen in het ontwerp van een auto. Als een auto 8 jaar lang kaartupdates ontvangt voor het geïntegreerde infotainmentsysteem, dan is dat veel. Er zijn voldoende auto's zonder uitbreidingsmogelijkheden (Android Auto(motive)/Apple Carplay/...) waarvan de interne navigatie sterk is verouderd.

Ik verwacht dat technische duurzaamheid niet snel gaat gebeuren, want het gaat om kosten voor al verkochte auto's. Dat zou regulering af moeten dwingen. Dat is lastig, want de autolobby is zwaar.

[Reactie gewijzigd door The Zep Man op 13 maart 2026 10:22]

Die regelgeving bestaat al een leverancier is verantwoordelijk voor softwareupdates voor zolang als mag verwachten dat een product meegaat. Voor een auto mag je dan verwachten dat, dat tenminste een jaar of 10-12 is (een auto in Nederland is gemiddeld 12 jaar), anders is deze nonconform.
Als 4G in NL ongeveer in 2013 uitgerold werd, kan ik me voorstellen dat modellen uit 2010 alleen een 3G-modem hebben. Dus daarmee kan je de redenering omdraaien en aanvoeren dat juist de netwerktechniek 20 jaar moet blijven draaien nadat een nieuwe techniek beschikbaar komt. Daarmee voorkom je dat producten met een dergelijke levensduur niet eol zijn hierdoor.
Nope, niet eens met jouw stelling. De fabrikant moet zich flexibeller instellen. Dat niet alleen er zijn zelfs auto's uitgebracht na 2013 met alleen een 2g/3g modem https://www.makeuseof.com/3g-shutdown-car-become-obsolete/?utm_source (heb deze bron er even snel bijgepakt voor het idee).

Tesla heeft hij klanten een upgrade aangeboden zodat klanten met een oudere module weer online konden. Dan kunnen bedrijven zoals audi of toyota dit natuurlijk ook. Techniek gaat verder, een provider kan niet 20 jaar iets in stand houden omdat het autofabrikant met oude hardware op de markt komt en geen upgrade aanbiedt aan hun klanten.

[Reactie gewijzigd door dutchnltweaker op 13 maart 2026 10:23]

Het is niet redelijk om alle verantwoordelijkheid bij de netwerkbeheerder neer te leggen, dus daar zou iets tegenover moeten staan.

Anderzijds wil je niet bij elke auto een module moeten recyclen. En het speelt niet alleen bij auto’s. Alleen al bij Liander gaat het om ongeveer 1,5 miljoen slimme meters met 2G. Beveiligingssystemen van bedrijven zijn ook een bekende groep.

Ik stel me voor dat het voor autofabrikanten, netbeheerders, beveiligingsbedrijven etc etc als geheel goedkoper is, 2G in de lucht te houden, dan allerlei hardware te vervangen.

Niet alleen de hardware, maar vooral de beperkte capaciteit van monteurs en wat ze kosten, is het probleem.
Er zijn ook nog slimme meters geplaatst met simkaarten, waarvan al bekend was dat de technologie uit gefaseerd ging worden.
Het gaat niet alleen om producten, maar ook om industriële machines, installaties en infrastructuur. Die kunnen zo decennia meegaan en betrouwbaarheid is daar veel belangrijker dan moderne technieken, want stilstand leidt vaak tot hoge kosten.
Als je producten ontwerpt met een levensduur van 10 a 20 jaar, kun je toch rekening houden
Auto fabrikanten houden eerder een support termijn aan van ongeveer 4 jaar. Daarna krijgen infotainment systemen geen updates meer behalve kaarten (en in sommige gevallen dat niet eens, ik kijk naar Suzuki).

Je kunt de levensduur eigenlijk ook beschouwen met de online diensten en kaart updates. Als die er niet meer zijn is het model afgeschreven. Na ongeveer 10 jaar raken de onderdelen op en maakt fabrikant ook geen nieuwe meer. Uiteraard kan een auto 70 jaar meegaan, maar dat is een uitzondering op de regel. Je ziet het vaakst dat rond de 20 jaar het keerpunt is. De auto is niets meer waard en onderhoud kost te veel.

Het feit dat 2G zo lang heeft bestaan maakt het eigenlijk beter voor fabrikanten. Dit zou ook voor LTE het geval moeten zijn. Auto's vanaf 2013 die 3G netwerk hebben hadden het al voor satelliet kaarten, dat zou never nooit op 2G kunnen. De fabrikanten waren zeker niet achter aan het lopen, maar in sommige scenario's gebeurde het wel (kijk maar naar de volkswagen groep 3G turn down voor noord amerika). Diezelfde infotainment systemen hebben gewoon 4G op de europese markt
De spoorwegen hangen de komende jaren nog zwaar aan de 2G. Zie Wikipedia: GSM-Rail.
Is dat geen apart netwerk? Neem aan dat dat gewoon blijft.

[Reactie gewijzigd door Olaf van der Spek op 13 maart 2026 10:23]

Ik neem aan van niet. Ze willen van 2G af, dus uiteindelijk zullen ze de knop wel omzetten. Vergelijk het met Microsoft: die heeft Windows XP ook heel lang ondersteund, omdat er nog veel gebruikers waren die betaalden voor updates, maar op een gegeven moment was het toch wel klaar en trok MS de stekker eruit.
Ik neem aan van niet. Ze willen van 2G af, dus uiteindelijk zullen ze de knop wel omzetten.
GSM-R is niet van "ze".
Het GSM-R-netwerk wordt in opdracht van spoorbeheerder ProRail beheerd door Nokia.

[Reactie gewijzigd door Olaf van der Spek op 13 maart 2026 10:36]

Dus je zegt dat ProRail en Nokia niet van 2G af willen?
Jawel, Europa stapt van GSM-R over op FRMCS op basis van 5G. Kost alleen nog “even”. Maar omdat het een losstaand en gesloten netwerk is dat niet de commerciële last voelt zoals de MNOs dat voelen is de haast vanuit dat perspectief minder.
Kijk, dat bedoel ik. Dus dan klopt het dat ik zei dat ze van 2G af willen. Maar ja, downvoten en bekritiseren is makkelijker. Maar laat ook maar; dit is gewoon een rotweek, dus trek je niet te veel van mij aan.

[Reactie gewijzigd door TheVivaldi op 13 maart 2026 11:39]

Moderaties be like. Je reactie is hooguit wat ambigu maar verder to the point. En laat je week niet verpesten door moderatie op een forum 😘
Het was niet alleen door dit, maar dank je wel. :)
Net zoals elektriciteitsmeters hebben die op een dedicated 3G netwerk functioneren.

Daar kwam dan weer een onzinnige ruzie over de gebruikte frequentie.
Veel meters (Alliander en Stefan) draaien op het netwerk van Utility Connect, een CDMA netwerk op 450 MHz. Ze zijn nu bezig om een 4G netwerk op de tuigen. Of althans de voorbereiding aan het doen. Ik zou dat CDMA netwerk nou niet als 3G aanduiden, maar het is een beetje grijs gebied. Technisch wel de 3G zone maar specifiek lijkt het meer op een traag m2m netwerk

Voor zover ik weet draait Enexis en de kleintjes op publieke GPRS.
TDMA vs CDMA is wel de essentie van GSM (2G) VS UMTS (3G). En Utility Connect is strikt genomen LTE dus echt 4G. GPRS is wel 2G TDMA.
Utility Connect heeft géén 4G/LTE, men werkt daar nu aan. Ik ben mid 2025 benaderd voor een rol die zich moest gaan buigen over het ontwerp/sourcing/implementatie van dat nieuwe netwerk. Het gaat nog een hele tijd duren voordat dat netwerk live is en alle meters vervangen zijn.
De hardware zal toch gewoon hetzelfde zijn? Alleen een andere frequentie of zo?
Correct. Gangbaar is 450 en 800 MHz in plaats van de originele 900 MHz. Oude 2G masten kon je niet zomaar omzetten dus dit is vaak een separaat netwerk.
Het is inderdaad een eigen netwerk voor treinen in Europa, met eigen frequentieband, volgens Wikipedia.
“De UIC startte in 2014 het project 'future railway mobile communication system (FRMCS) voor de opvolging van GSM-R.
“De GSM-R-Industriegroep heeft aangegeven dat GSM-R ondersteund zal worden tot 2030”
Kortom er is ook al een opvolger in de maak.

cc @TheVivaldi
Dat is een volledig eigen netwerk volledig los van de andere netwerken.
Die hebben een eigen netwerk
Ik mis de HTC HD2 als telefoon die 3G toegankelijk maakte - dit was volgens mij zeker onder Tweakers een zeer populaire telefoon, zeker vanwege alle custom ROM's
We hebben in Nederland nog 2G en 3G omdat de verschillende generaties van mobiele netwerken niet backwards compatible zijn. Iedere generatie kan gezien worden als een roll-over van het major version number. Wanneer in ICT-systemen het major version number opgehoogd word dan is backwards compatibility met de vorige generatie geen requirement. Dit om eindeloos in leven houden van legacy-zooi te voorkomen.

Alle producten die langer mee gaan dan 15 jaar en gebruik maken van mobiele communicatie hebben daarom bij voorkeur een communicatie-module die t.z.t. vervangen kan worden. Je WiFi-router zit immers toch ook niet permanent geïntegreerd in je meterkast.
Die analogie met major version numbers gaat hier eigenlijk niet op.

De “G” in 2G/3G/4G/5G is vooral een generatie- en marketinglabel. De echte technische evolutie zit in de 3GPP-releases, waarin technologieën jarenlang doorontwikkeld worden. Daardoor bestaan generaties vaak lange tijd naast elkaar en is backward compatibility in de praktijk juist heel belangrijk.

Dat een 4G-only device (die je buiten het professionele domein bijna niet ziet in my humble opinion) geen 2G kan gebruiken komt niet door een soort “major version break”. Het komt simpelweg doordat het toestel geen 2G-radio bevat. Veel modems ondersteunen meerdere RATs tegelijk (2G/3G/4G/5G) en kunnen wél terugvallen.
In Zweden hebben ze de stap al gemaakt en zijn er sinds 2 februari dit jaar een heleboel telefoons "in de ban gedaan" ook bepaalde 4G telefoons, bijvoorbeeld de Xiaomi Mi 10 Note lite die mijn zoon nu gebruikt kan niet meer bellen, dus voor nu belt hij via Whatsapp. Ik vind het belachelijk dat redelijk nieuwe telefoons met 4G ondersteuning gewoon geblokkeerd worden om te bellen, alleen maar omdat 112 niet bereikbaar is.
edit:
Extra bronnen toegevoegd

[Reactie gewijzigd door GenomDalar1983 op 13 maart 2026 11:18]

Op zichzelf vind ik dit een probleem van een andere categorie. Het vervangen van een telefoontoestel is minder ingrijpend dan apparatuur of een auto die niet zomaar aangepast kan worden. In het verleden heeft KPN bij problemen met iPhone 11 en 12 ook wel een toestellen voortijdig vervangen voor klanten omdat er geen andere oplossing was.

Dat in Zweden dit soort telefoons worden afgeschakeld zonder compensatie voor de klant vind ik ook niet fair. Gezien wat de provider bespaart aan kosten, kan het compenseren van gebruikers met een "verkeerde" telefoon toch worden gezien als normale transitiekosten.
Nee, die telefoons kunnen niet omgaan met bellen via 4G/VoLTE dat is het probleem. De carrier en/of fabrikant moet dit oplossen in de software en dat kan niet altijd of ze doen het niet want EoL...

Overigens is die telefoon al bijna 6 jaar geleden uitgekomen en toen speelde dat inderdaad nog.
KPN is begonnen met het blokkeren van 2G voor klanten die toch al op 4G en 5G zitten.
Wat is het nut hiervan?
Frequenties efficiënt gebruiken. Elke MBit/s op 2G heeft veel meer MHz nodig. KPN heeft licenties voor MHz, niet MBit/s.
Ik begrijp het uiteindelijk doel, maar wat heeft dat met specifiek dit te maken:
KPN is begonnen met het blokkeren van 2G voor klanten die toch al op 4G en 5G zitten.
Klanten die toch al op 4G en 5G zitten, zitten niet op 2G...
Die klanten vallen bij een stukje slechte dekking misschien wel terug op 2G en trekken dan meteen het netwerk vol.

2G is verder niet zo kostbaar om in de lucht te houden. De gebruikte kanalen zijn best smal en die kan je uitsparen in een 4G/5G signaa.

Voor 3G moet je altijd 5 MHz vrijhouden.
Het voorkomt dat 4G devices met een zwak 4G signaal terugvallen op een sterker 2G signaal. Voor het ene device is dat een voordeel maar voor het gehele netwerk juist niet.
En hoe weet je dat iemand op 4G en 5G zit? Ik kom nog wel eens op plekken — ook in Nederland — waar alleen 2G is. Dan zou KPN dus moeten zien dat ik soms op 2G zit en mij niet blokkeren (ik zit wel niet bij KPN, maar even puur theoretisch)?
Het is in principe niet de technologie maar de band en celkenmerken die het bereik bepalen.

Vroeger was 3G minder dan 2G maar die banden worden al lang door elkaar gebruikt en er zit 4G en 5G op nog betere lage banden dan de ouderwetse GSM-band

Je zou gewoon dekking houden als ze die frequentie op een andere technologie zetten.

Misschien zijn het oude indoorrepeaters
Technologie bepaalt ook mede het bereik. Als LTE of 5G op dezelfde frequentie werken als GSM, halen ze doorgaans een beter effectief bereik. Dat komt door mede door OFDM, met sterkere FEC, een cyclic prefix die multipath deels opvangt en het gebruik van veel subcarriers waardoor frequentieselectieve fading minder problematisch wordt.
Als je straks op plekken komt waar alleen 2g zou zijn, dan heb je dus geen bereik.

2g wordt alleen toegestaan voor de sims die ze daarvoor autoriseren.
Zodat je merkt dat je nu echt iets moet doen:
  1. Naar KPN om je sim weer te activeren
  2. In actie komen om voor de deadline je technology te updaten zodat het blijft werken.
En als je wat langer de tijd wilt hebben kun je er een vodafone sim in doen, dat geeft je (nog) meer tijd om te handelen.
Wat zou je moeten doen als je al op 4G of 5G zit?
Dat er daardoor veel minder mensen op 2G zitten, waardoor er een kleiner 2G-netwerk, met minder bandbreedte / toebedeelde frequenties door gebruikt wordt. Daardoor komt er meer ruimte vrij voor 4/5G, wat een stuk efficiënter is.

@TheVivaldi Ik vermoed dat KPN etc dat aardig kan inschatten aan het imei-nummer van je toestel.

Vermoed dat er vrijwel geen plekken zijn waar wel 2G is maar geen 4G/5G, want die staan op dezelfde masten/hoge gebouwen.
Ik zou het doen op niveau van de sim. Als die eenmaal een authenticatie heeft gedaan op 4G dan mag die nooit meer op 2G.
Ja, dat is wss ook een stuk eenvoudiger voor KPN.

Blijft jammer natuurlijk, dat je nu niet meer even je oude, trouwe Motorola Razr van de plank kunt pakken als je een keer zonder smartphone zit.
Het is niet voor niets dat 2G en 3G langer in de lucht blijven dan providers eerder leken te zeggen.
Wat gebruikt er nog 3G wat niet over 2G of 4G kan?
Als je op een plek komt waar 2G is uitgeschakeld en 4G niet doordringt, heb je nog 3G als alternatief.
Of iets doordringt hangt van de frequentie af en niet van de techniek, toch?
Beiden. Lage frequenties penetreren beter indoor, maar de technologie bepaalt ook hoe robuust het is. 4G en 5G zijn mede door gebruik van OFDM en betere fec en concepten als subcarriers beter bestand tegen multipath en frequentieselectieve interferentie en fading en kunnen bij lagere sinr nog decoden.
Dit artikel is wel erg makkelijk over het uitschakelen van het net alsof er alleen nog oud spul op zit wat er niet meer echt toe doet.

Er zijn echter alleen al ruim 2 miljoen slimme meters in gebruik die allemaal vervangen moeten worden omdat ze zonder gprs hun gegevens niet mee kunnen doorgeven aan de netwerkbeheerders

Bij een prijs van zeg 100 Euro per stuk praat je dus al over een kostenpost van 200 miljoen.
Die dingen gingen sowieso al vervangen worden, waarbij het slimme gedeelte dan in een apart apparaat komt te zitten zodat er niet elke keer een elektromonteur hoeft te komen als er iets mee is of als er een nieuwe zendtechniek wordt uitgerold. Maar die is nog in ontwikkeling en de testfase begint dit jaar pas.
Dat is niet juist. Ze moeten vervangen worden omdat Gprs uit gezet wordt. Als dat niet het plan was zou die vervanging niet gebeuren omdat de levensduur van de meters op zich veel langer is.
Dat sluit toch nog steeds aan bij mijn opmerking?
Waar het dus fout is gegaan is dat men destijds niet voldoende LCM planning heeft gedaan en niet voldoende nagedacht heeft over de lange termijn. Want dan had je meters geselecteerd die field-replaceable radio’s hadden zoals Tesla nu oudere auto’s opwaardeert naar 4G.

Om te kunnen reageren moet je ingelogd zijn