Leesvoer: 'Voorbereid' schetst voor welke rampen Nederland vatbaar is en waarom

Wat gebeurt er als Europa's zonnepanelen uitvallen? Waarom is Schellingwoude cruciaal voor vier miljoen Nederlanders? Ot van Daalen wilde precies weten hoe in Nederland rampen tot stand zouden kunnen komen en welke rampen hier meer voor de hand liggen dan andere.

In zijn boek Voorbereid beschrijft Van Daalen in detail potentiële rampscenario's in Nederland. De auteur geeft een voor ons tweakers fascinerende en verontrustende inkijk in wat er nou werkelijk schuilt achter de systemen die dagelijks achteloos op de achtergrond van ons leven draaien. Denk bijvoorbeeld aan de unieke manier waarop het hoogspanningsnetwerk werkt en de kwetsbaarheid van dat netwerk door zonnepanelen, ook populair bij menig tweaker.

Computersystemen monitoren en voorspellen continu de vraag en het aanbod van elektriciteit op het Entso-E-netwerk, waarvan 40 energiebeheerders uit 36 Europese landen onderdeel zijn. Het systeem moet binnen seconden kunnen reageren op fluctuaties, omdat apparaten kunnen stukgaan bij een elektriciteitsoverschot en uitvallen bij een gebrek aan stroom.

Zeker door de opkomst van zonnepanelen is dat systeem kwetsbaar geworden, omdat die panelen worden beheerd door digitale systemen die vaak met het internet zijn verbonden. Als alle panelen in een Europese regio of zelfs heel Europa door een softwarefout of aanval uitvallen, zorgt dat meteen voor chaos op het net.

Overstroming door elektriciteitsuitval

Een andere kwetsbaarheid ligt bij de Deltawerken. Die zijn weer grotendeels afhankelijk van dit elektriciteitsnet, omdat veel van de gemalen op elektriciteit werken. De Nederlandse Gemalenstichting voorspelt dat in 2030 zelfs alle gemalen op elektriciteit werken. Daardoor kunnen overstromingen optreden als de elektriciteit eruit klapt tijdens een flinke regenbui.

Het grootste gemaal van Europa staat in IJmuiden en houdt zo'n vier miljoen mensen droog, waaronder de gehele Randstad. Controle op dat gemaal is er wel, maar de centrale controlekamer staat na een bezuinigingsmaatregel in Schellingwoude: tientallen kilometers verwijderd van de daadwerkelijke sluizen in IJmuiden.

In 2023 ging het daar bijna mis, toen de bediening van de spuischuiven – die moeten voorkomen dat zeewater naar binnen stroomt – onbedoeld naar 'handbedrijf' overschakelden. Daardoor regelde het systeem niet meer automatisch dat de spuischuiven op tijd open en dicht zouden gaan. Het bedienen van de spuischuiven vanuit de centrale in Schellingwoude was ook niet meer mogelijk. De alarmen die het systeem gaf werden genegeerd, omdat het systeem standaard continu storingsmeldingen geeft. In 'normaal bedrijf' zijn dat er ongeveer zestig tegelijk, zei de onderhoudsaannemer destijds. Daardoor werden ook 'echte' meldingen over het hoofd gezien.

Voor de gemiddelde prepper is het allemaal misschien minder relevant, maar met dit soort inhoudelijke informatie maakt Van Daalen het boek juist interessant voor tweakers.

Weg met struisvogeldenken

In totaal omschrijft Van Daalen zeven scenario's in zijn boek, variërend van de eerdergenoemde stroomuitval en overstroming tot bijvoorbeeld een oorlog of de opkomst van een dictator. Voor sommigen klinkt dat luguber en niet bepaald geruststellend. Zij denken er het liefst pas over na als het moment daar is en steken hun kop zo in het zand dat zelfs de struisvogels onder de indruk zijn.

Juist met dit denken wil Van Daalen afrekenen, getuige ook de titel van zijn boek. De auteur schrijft al in de inleiding dat de informatie 'op een gekke manier geruststellend' voor hem was. Juist door de scenario's tot in detail uit te pluizen en te onderzoeken wat er kan gebeuren, weet de lezer wat hem te doen staat als er daadwerkelijk iets ernstigs gebeurt.

Bovendien kon Van Daalen bepaalde scenario's achterwege laten, omdat ze zo onwaarschijnlijk zijn. De kans op een hongersnood is bijvoorbeeld heel klein en ook schoon drinkwater heeft Nederland genoeg in reserve.

Daarnaast houdt Van Daalen de scenario's relatief klein en realistisch. De auteur omschrijft hoe het totaal kan misgaan, maar focust daarbij op de impact voor mensen, niet voor overheden of bedrijven. Bovendien omschrijft Van Daalen nergens de totale ineenstorting van de samenleving zoals wij die kennen. Hij adviseert mensen dan ook om plekken waar dergelijke dingen wél worden besproken, zoals veel prepperfora op Reddit, links te laten liggen.

Hoe is een ramp te overleven?

Dit praktischere 'apocalypsdenken' neemt Van Daalen mee in het gehele boek. Waar sommige doemdenkers blijven haken op een uiteenzetting van een onafwendbaar doemscenario, geeft Van Daalen bij elk rampscenario concrete tips. Die zijn misschien confronterend en soms ook wat voor de hand liggend, zeker na de introductie van de overheidswebsite Denkvooruit.nl, die al veel tips geeft over hoe mensen zich kunnen voorbereiden op een noodsituatie.

Het boek van Van Daalen gaat echter een stuk dieper en biedt ook oplossingen en tips voor scenario's waarover de overheid niet rept, zelfs scenario's waarvoor aanvankelijk geen tips lijken te zijn. In zijn hoofdstuk over oorlog geeft de auteur bijvoorbeeld concrete handvatten over hoe Nederlanders hun overlevingskans in aanloop naar de val van een kernbom kunnen maximaliseren. Lang verhaal kort: iedereen in de stad waar de kernbom valt is waarschijnlijk de klos, maar de ene stad is een interessanter doelwit dan de andere. Zo zijn Utrecht door zijn centrale plek in het treinnetwerk en Rotterdam vanwege zijn haven veel interessanter als doelwit dan menig willekeurig dorp.

Sociaal kapitaal

Naast alle potentiële scenario's en oplossingen besteedt Van Daalen in zijn laatste hoofdstuk aandacht aan het zogenoemde 'sociale noodpakket', volgens hem 'misschien wel de belangrijkste voorbereiding op een ramp'. Hij bepleit dat de beste voorbereiding op een ramp bestaat uit een netwerk opbouwen en betekenisvolle relaties aangaan. De overheid zal vroeg of laat te hulp schieten bij een ramp, maar tot die tijd zijn mensen waarschijnlijk aangewezen op hun vrienden, familie en de buurman of -vrouw.

Dat is misschien wel de belangrijkste boodschap die Van Daalen verkondigt in zijn boek. Iedereen kan zich in bepaalde mate voorbereiden, maar uiteindelijk is een ramp een 'onverwachte gebeurtenis met vreselijke gevolgen'. Elke ramp is van nature onvoorspelbaar en vol met rimpeleffecten. Daarmee zijn mensen uiteindelijk toch op hun naasten aangewezen. Of zoals Van Daalen schrijft: "Leg dit boek straks weg en ga wat drinken met een goede vriend." Wie weet blijkt het later een levensreddend drankje.