ATI Radeon HD 3870 X2-review

AMD heeft vandaag de Radeon HD 3870 X2 geïntroduceerd. Deze videokaart bevat twee gpu’s en is AMD’s poging om weer een voet aan de grond te krijgen in de high-end videokaartenmarkt. In deze review kijken we hoe succesvol deze poging is en zetten we de kaart onder andere tegenover de GeForce 8800 Ultra.

De kaart

Zoals al gezegd, en zoals de naam ook suggereert, bevat de Radeon HD 3870 X2 twee Radeon HD 3870-gpu’s. De twee gpu’s zijn gehuisvest op één flink geschapen stuk pcb en zijn met elkaar verbonden via een pci express bridgechip. Hiermee kiest AMD voor een andere oplossing dan nVidia in het verleden met de GeForce 7950 GX2. Deze kaart bestond letterlijk uit twee videokaarten en had daarnaast een sli-moederbord nodig om te functioneren. De Radeon HD 3870 X2 heeft geen Crossfire-moederbord nodig dankzij de ingebouwde pci-express-bridgechip.

De specificaties van de Radeon HD 3870 X2 zijn in grote lijnen een verdubbeling van die van de Radeon HD 3870. In plaats van 512MB is er 1024MB geheugen en in plaats van 320 zijn er 640 streamprocessors aan boord. Qua kloksnelheden zijn er echter wel wat veranderingen doorgevoerd. De twee gpu’s lopen op 825MHz en zijn daarmee iets sneller dan de reguliere Radeon HD 3870 die op 775MHz wordt geklokt. Het geheugen is daarentegen weer langzamer: in plaats van op 2,25GHz, loopt het op 1,8GHz.

De Radeon HD 3870 X2 is gehuisvest op één pcb en dat heeft als voordeel dat er ook 'maar' één luchtkoeler nodig is. De ventilator zuigt frisse lucht naar binnen, laat deze langs de twee gpu’s stromen en aan de achterkant van de behuizing komt de lucht naar buiten. Deze koeloplossing heeft twee voordelen. Ten eerste wordt alle warme lucht direct de behuizing uitgeblazen waardoor andere pc-componenten niet onnodig opgewarmd worden. Aangezien de kaart een flinke hoeveelheid stroom slurpt en daarmee ook flink veel warmte genereert is dit erg prettig. Daarnaast is de geluidsproductie laag, omdat de twee gpu's gekoeld worden door één ventilator. De kaart wordt echter wel bijzonder warm wanneer deze aan het werk gezet wordt. Het koelblok wordt zo heet dat het onmogelijk is om je vinger er langer dan drie seconden tegenaan te houden.

Hoewel de Radeon HD 3870 X2 al twee gpu’s bevat, zal het mogelijk worden om twee van deze kaarten in een Crossfire-opstellingen te plaatsen, waarmee effectief een quad Crossfire-systeem ontstaat. Dit is echter met de huidige drivers nog niet mogelijk. CrossfireX-ondersteuning zal ergens in het eerste kwartaal van 2008 verschijnen voor Windows Vista en DirectX 10. Er zijn geen plannen voor DirectX 9 en/of Windows XP-drivers, dus voor de meeste mensen zal het geen spannende feature zijn. Sowieso is het de vraag hoe goed deze oplossing zal schalen. In het verleden hebben drie- en vierweg systemen niet weten te overtuigen.

Om de Radeon HD 3870 X2 te testen hebben we gebruikgemaakt van het onderstaande testsysteem. Het gebruikte besturingssysteem was Windows XP met SP2. Als vergelijkingsmateriaal hebben we de top van het nVidia-assortiment gebruikt: alles tussen de GeForce 8800 GT 512 en de GeForce 8800 Ultra is aanwezig. De nVidia-kaarten zijn getest met de Forceware 169.21 whql-drivers terwijl de Radeon HD 3870 X2 is getest met de Catalyst 8.1-drivers (driverpackage: 8-451-2-080123a).

Specificaties testsysteem
Processor	Intel Core 2 Duo E6600, 2,4GHz
Geheugen	2x 1GB Kingston DDR2 PC2-6400
Moederbord	Asus Striker II Formula, nForce 780i-chipset
Videokaart	Sparkle GeForce 8800 GT 512
	Sparkle GeForce 8800 GTS 512
	Sparkle GeForce 8800 GTX
	Sparkle GeForce 8800 Ultra
	ATI Radeon HD 3870 X2
Harde schijf (primair)	Western Digital Raptor, 74GB
Harde schijf (opslag)	Seagate Barracuda 7200.10, 320GB
Voeding	OCZ OCZ700GXSSLI, 700W
Dvd-drive	Lite-On 16x48x IDE

AMD heeft de afgelopen twee weken flink gespeeld met de introductiedatum van de Radeon HD 3870 X2. De kaart werd 15 januari aan de pers gepresenteerd waar verteld werd dat de introductie van de kaart voorlopig voor 28 januari stond gepland, maar dat dit waarschijnlijk naar voren geschoven zou worden. De volgende dag werd medegedeeld dat de introductie ook daadwerkelijk voren was geschoven, en tegelijk met de Radeon HD 3450, 3470 en 3650 plaats zou hebben.

Een dag voor de geplande introductie, 23 januari, bleek AMD de plannen weer veranderd te hebben en de kaart weer op 28 januari te willen introduceren. Er zouden nog nieuwe drivers verschijnen die volgens AMD critical waren om een balanced review mogelijk te maken. We hebben alle benchmarks opnieuw gedraaid met de nieuwe drivers, maar een prestatiewinst hebben we niet kunnen waarnemen. Afgezien van de kleine variatie die altijd in de resultaten zit waren de prestaties identiek. We hebben de uitgestelde lancering wel kunnen benutten om de kaart ook nog onder Windows Vista te testen.

Energieconsumptie

Als eerste hebben we gekeken naar de energieconsumptie van de verschillende kaarten. We hebben de energieconsumptie van het complete systeem gemeten met behulp van de Voltcraft Energy Check 3000. Deze meet het energieverbruik van het systeem bij het stopcontact en neemt dus ook het aanzienlijke verbruik van de computervoeding mee. We hebben de test in twee verschillende toestanden uitgevoerd. Als eerste hebben we de energieconsumptie gemeten terwijl de computer alleen de Windows-desktop weergaf. Vervolgens hebben we de energieconsumptie gemeten terwijl de computer druk bezig was met het draaien van de 3DMark06-benchmark. Om tot betrouwbare resultaten te komen hebben we voor elke meting tien samples genomen en daar het gemiddelde van berekend.

Energieconsumptie, idle (watt)
GeForce 8800 GT 512	114,1
GeForce 8800 GTS 512	124,9
GeForce 8800 GTX	149,0
GeForce 8800 Ultra	169,0
Radeon HD 3870 X2	161,3

Energieconsumptie, load (watt)
GeForce 8800 GT 512	187,4
GeForce 8800 GTS 512	210,4
GeForce 8800 GTX	252,4
GeForce 8800 Ultra	284,4
Radeon HD 3870 X2	320,3

De Radeon HD 3870 X2 gebruikt een flinke hoeveelheid energie. Onbelast verbruikt het systeem met deze kaart net iets minder dan de GeForce 8800 Ultra-configuratie, maar belast verbruikt de 3870 X2 aanzienlijk meer. Een verbruik van 320,3 watt in plaats van 284,4 watt is een toename van 13 procent. Het is maar goed dat de 3870-gpu op een energiezuinig 55nm-procedé wordt gebakken, anders zou het energieverbruik helemaal uit de hand lopen.

Het is belangrijk om te beseffen dat hier het energieverbruik van het complete systeem gemeten is. Als dit stijgt met tien procent betekent dit dat de videokaart zelf aanzienlijk meer energie is gaan verbruiken. De energieconsumptie van de processor, het moederbord, het geheugen et cetera blijft namelijk ruwweg constant.

Gamebenchmarks

Om de interpretatie van de verschillende benchmarks te vergemakkelijken hebben we in deze review wederom overal een genormaliseerd resultaat opgenomen, naast de behaalde framerates. De GeForce 8800 Ultra heeft in alle gevallen een score van 1,00 gekregen en bij de andere kaarten staat de relatieve score ten opzichte van deze kaart. Als er bijvoorbeeld bij de 3870 X2 een score van 1,10 staat betekent dit dat deze tien procent sneller is dan de 8800 Ultra in desbetreffende test.

Crysis gpu test - 1280x800 - 4x fsaa en 16x aa (fps)
GeForce 8800 GT 512	0,80	29,0
GeForce 8800 GTS 512	0,89	32,4
GeForce 8800 GTX	0,89	32,6
GeForce 8800 Ultra	1.00	36,5
Radeon HD 3870 X2	0,70	25,4

Crysis gpu test - 1680x1050 - 4x fsaa en 16x aa (fps)
GeForce 8800 GT 512	0,76	20,6
GeForce 8800 GTS 512	0,84	22,9
GeForce 8800 GTX	0,89	24,3
GeForce 8800 Ultra	1.00	27,2
Radeon HD 3870 X2	0,69	18,8

Crysis gpu test - 1920x1200 - 4x fsaa en 16x aa (fps)
GeForce 8800 GT 512	0,46	9,9
GeForce 8800 GTS 512	0,48	10,4
GeForce 8800 GTX	0,89	18,9
GeForce 8800 Ultra	1.00	21,3
Radeon HD 3870 X2	0,62	13,2

We hebben Crysis getest met de high-instellingen en de standaard gpu test-benchmark. Crysis laat geen zonnig plaatje zien voor de 3870 X2. De kaart is in alle resoluties aanzienlijk langzamer dan de GeForce 8800 Ultra, en zelfs de GeForce 8800 GT is sneller op 1280x800 en 1680x1050. Op 1920x1200 neemt de 3870 X2 een voorsprong op de 8800 GT, maar blijft nog ver achter bij de 8800 Ultra. Waarschijnlijk speelt hier de geheugencapaciteit van de kaart ook een rol. De kaart beschikt over 1GB geheugen, maar omdat alles wordt gedupliceerd blijft hier effectief 512MB van over. Niet genoeg voor Crysis op de hoogste resolutie.

Company of Heroes: Opposing Fronts - 1280x800 - 4x fsaa en 16x aa (fps)
GeForce 8800 GT 512	0,89	133,8
GeForce 8800 GTS 512	0,98	148,3
GeForce 8800 GTX	0,94	141,9
GeForce 8800 Ultra	1.00	150,8
Radeon HD 3870 X2	0,96	145,0

Company of Heroes: Opposing Fronts - 1680x1050 - 4x fsaa en 16x aa (fps)
GeForce 8800 GT 512	0,87	100,3
GeForce 8800 GTS 512	0,98	112,7
GeForce 8800 GTX	0,92	105,8
GeForce 8800 Ultra	1.00	114,8
Radeon HD 3870 X2	1,04	118,9

Company of Heroes: Opposing Fronts - 1920x1200 - 4x fsaa en 16x aa (fps)
GeForce 8800 GT 512	0,85	82,6
GeForce 8800 GTS 512	0,98	95,4
GeForce 8800 GTX	0,90	87,1
GeForce 8800 Ultra	1.00	97,0
Radeon HD 3870 X2	1,06	103,3

Company of Heroes bevat een ingebouwde benchmark, en deze hebben wij gebruikt in combinatie met alle settings op high. Company of Heroes is de eerste benchmark waarin de 3870 X2 sneller is dan de 8800 Ultra. Het verschil is niet groot, op 1680x1050 en 1920x1200 is het verschil respectievelijk vier en zes procent.

Enemy Territory: Quake Wars - 1280x800 - 4x fsaa en 16x aa (fps)
GeForce 8800 GT 512	0,93	75,3
GeForce 8800 GTS 512	0,96	77,4
GeForce 8800 GTX	0,96	78,9
GeForce 8800 Ultra	1,00	80,6
Radeon HD 3870 X2	0,93	75,0

Enemy Territory: Quake Wars - 1680x1050 - 4x fsaa en 16x aa (fps)
GeForce 8800 GT 512	0,77	59,0
GeForce 8800 GTS 512	0,85	65,3
GeForce 8800 GTX	0,91	69,5
GeForce 8800 Ultra	1,00	76,7
Radeon HD 3870 X2	0,89	67,9

Enemy Territory: Quake Wars - 1920x1200 - 4x fsaa en 16x aa (fps)
GeForce 8800 GT 512	0,74	48,8
GeForce 8800 GTS 512	0,81	53,4
GeForce 8800 GTX	0,88	58,0
GeForce 8800 Ultra	1,00	65,7
Radeon HD 3870 X2	0,90	58,8

Enemy Territory: Quake Wars bevat geen ingebouwde benchmark. We hebben gebruikgemaakt van een zelf opgenomen timedemo die zich afspeelt in de Valley-map. De resultaten zijn over alle resoluties consistent: de Radeon HD 3870 X2 is in deze benchmark circa tien procent langzamer dan de GeForce 8800 Ultra.

Half-Life 2: Episode 2 - 1280x800 - 4x fsaa en 16x aa (fps)
GeForce 8800 GT 512	0,88	96,8
GeForce 8800 GTS 512	0,94	103,1
GeForce 8800 GTX	0,93	102,1
GeForce 8800 Ultra	1,00	109,9
Radeon HD 3870 X2	1,01	110,6

Half-Life 2: Episode 2 - 1680x1050 - 4x fsaa en 16x aa (fps)
GeForce 8800 GT 512	0,82	82,7
GeForce 8800 GTS 512	0,95	95,6
GeForce 8800 GTX	0,87	87,4
GeForce 8800 Ultra	1,00	100,9
Radeon HD 3870 X2	1,00	100,9

Half-Life 2: Episode 2 - 1920x1200 - 4x fsaa en 16x aa (fps)
GeForce 8800 GT 512	0,71	67,2
GeForce 8800 GTS 512	0,89	84,5
GeForce 8800 GTX	0,72	72,0
GeForce 8800 Ultra	1,00	94,6
Radeon HD 3870 X2	0,96	90,9

Ook Half-Life 2: Episode 2 biedt geen ingebouwde benchmark. We hebben wederom gebruikgemaakt van een zelf opgenomen timedemo, ditmaal een dit zich afspeelt in het ep2_outland_06a-level. In deze test blijkt er nauwelijks een verschil te zijn tussen de Radeon HD 3870 X2 en de GeForce 8800 Ultra. Desondanks is de GeForce 8800 Ultra wel een paar procentjes sneller op de hoogste resolutie.

3DMark06 - 1280x800 - 4x fsaa en 16x aa (3dmarks)
GeForce 8800 GT 512	0,86	8548
GeForce 8800 GTS 512	0,93	9265
GeForce 8800 GTX	0,94	9355
GeForce 8800 Ultra	1,00	9914
Radeon HD 3870 X2	1,10	10942

3DMark06 - 1680x1050 - 4x fsaa en 16x aa (3dmarks)
GeForce 8800 GT 512	0,82	6933
GeForce 8800 GTS 512	0,91	7659
GeForce 8800 GTX	0,92	7774
GeForce 8800 Ultra	1,00	8444
Radeon HD 3870 X2	1,19	10025

3DMark06 - 1920x1200 - 4x fsaa en 16x aa (3dmarks)
GeForce 8800 GT 512	0,82	6090
GeForce 8800 GTS 512	0,91	6754
GeForce 8800 GTX	0,91	6785
GeForce 8800 Ultra	1,00	7455
Radeon HD 3870 X2	1,25	9337

3DMark06 is de eerste benchmark en direct ook de laatste benchmark die het potentieel van de Radeon HD 3870 X2 laat zien. Op de laagste resolutie is de kaart al tien procent sneller dan de GeForce 8800 Ultra en dit loopt op tot vijfentwintig procent voor de hoogste resolutie.

Windows Vista-benchmarks

De kaart presteerde onder Windows XP niet spetterend, maar het zou kunnen dat het plaatje er anders uit ziet onder Vista. We hebben de kaart getest in Vista met dezelfde games, dezelfde instellingen en een resolutie van 1920x1200.

Genormaliseerde resultaten (Windows XP = 1,00)
	XP	Vista
Crysis	12,8	15,7	1,23
Company of Heroes	103,9	58,1	0,56
Enemy Territory	59,3	57,2	0,96
Half-Life 2: Episode 2	91,4	84,0	0,92
3DMark06	9283	9123	0,98

De cijfers spreken voor zich: onder Vista is de kaart alles behalve sneller. De enige - op het eerste gezicht - positieve uitschieter is Crysis. Deze had onder Vista echter last van serieuze renderfouten tijdens het draaien van de benchmark. Soms werd een stuk van het beeld voor een enkele frame volledig zwart, maar vervelender was het ‘flikkerende’ gedrag van veel objecten. Bomen, rotsen, gras en dergelijke waren maar de helft van de frames in beeld. Op het ene moment was het object in beeld om het volgende frame te verdwijnen, en vervolgens het daaropvolgende frame weer terug in beeld te komen. Dat maakt het spel compleet onspeelbaar, wat een stuk zwaarder weegt dan een paar extra fps. Dit gedrag was onder DirectX 9 en DirectX 10 zichtbaar.

Overigens zijn de slechte prestaties van de Radeon HD 3870 X2 bij Company of Heroes: Opposing Fronts ook opvallend. Waarom de kaart hier zo slecht presteert is onduidelijk. We hebben gecheckt en gedubbelcheckt of dezelfde instellingen zijn gebruikt tijdens het draaien van de benchmark, en dat was wel het geval.

Om de resultaten van de tests overzichtelijk samen te vatten hebben we het gemiddelde van de genormaliseerde scores genomen. In onderstaande grafiek is het gemiddelde per resolutie en een gemiddelde over alle resultaten weergegeven.

Gemiddelde genormaliseerde resultaten
	1280	1650	1920	Totaal
GeForce 8800 GT 512	0,87	0,87	0,72	0,82
GeForce 8800 GTS 512	0,94	0,91	0,81	0,89
GeForce 8800 GTX	0,93	0,90	0,86	0,90
GeForce 8800 Ultra	1,00	1,00	1,00	1,00
Radeon HD 3870 X2	0,94	0,96	0,96	0,95

Als we kijken naar de resultaten op de vorige pagina’s zien we dat de prestaties van de Radeon HD 3870 X2 sterk wisselen. In Crysis presteert de kaart bijvoorbeeld flink ondermaats, om vervolgens een overtuigende overwinning op de GeForce 8800 Ultra te boeken in 3DMark06. Dit wisselvallende gedrag is inherent aan de gebruikte techniek. Niet alle titels kunnen even goed schalen met Crossfire en daarnaast is de invloed van de drivers erg groot.

De prestaties van de Radeon HD 3870 X2 onder Windows Vista blijken ook niet te overtuigen. We hebben de kaart alleen op de hoogste resolutie getest onder Vista, en we hebben niet gekeken hoe de concurrentie het doet, maar het is desondanks duidelijk dat Windows XP het structureel beter doet. Daarnaast zijn de vele renderfouten in combinatie met Crysis erg vervelend.

De Radeon HD 3870 X2 is desondanks zonder twijfel een betere keus dan de GeForce 8800 GTX of Ultra. Met een prijskaartje van circa 400 euro is de kaart aanzienlijk goedkoper terwijl hij qua prestaties goed kan meekomen met de Ultra. Echt noemenswaardig is deze overwinning echter niet, de GeForce 8800 Ultra is vanwege zijn hoge prijs sowieso een kaart die we niemand aanraden en daarnaast is deze kaart al een flinke tijd geleden op de markt gezet.

Verder moeten we ons afvragen: waarom een Radeon HD 3870 X2 kopen als we ook twee losse Radeon HD 3870-kaarten kunnen aanschaffen? Twee losse kaarten zijn goedkoper en waarschijnlijk ook nog net iets sneller vanwege het verschil in geheugenkloksnelheid. Echt slecht is de Radeon HD 3870 X2 niet, maar een goede reden om deze kaart aan te schaffen is er ook niet. Om in Idols-termen te spreken: de X-factor ontbreekt.

Dankwoord: Met dank aan Dollarshops voor het leveren van de GeForce-videokaarten.

Pricewatch links
nVidia GeForce 8800 GT
nVidia GeForce 8800 GTS
nVidia GeForce 8800 GTX
nVidia GeForce 8800 Ultra
ATi Radeon HD 3870 X2