Jamo S 608 (Zwart)

Inleiding
De Jamo S608 heb ik gekocht in combinatie met de HCS3-set. Omdat deze ongesorteerd is kan ik daar geen review maken. Ik zal deze review dan ook opsplitsen in een gedeelte dat alleen over de front-speakers (de S608-zuilen) gaat, en een gedeelte dat ook de centerspeaker (S60CEN) en surrounds (S602) behandelt. Deze gedeelten zul je herkennen aan HCS3, wat soms onder een kopje zal verschijnen.

S608: algemene indruk
De doos van deze speakerset (HCS3) was vrij groot. In menig auto zul je hem niet ingeladen krijgen en ik kan niet aanraden om er in je eentje mee te gaan slepen. Zelfs het slepen met de front-zuilen zelf is vrij zwaar, als je ze uiteindelijk goed wil plaatsen. Let op voor krassen op je vloer.

Er worden spikes meegeleverd met de speakers, en juist om krassen te voorkomen zijn er plastic dopjes waar de spikes in kunnen worden gezet. Het is aan te raden deze spikes te gebruiken voor met name de weergave van lage tonen; de speaker kan zo zelf vibreren en wordt niet tegengehouden door de vloer. Van de vormgeving moet je houden: de voorkant is voorzien van pianolak (glimmend dus), en de zijkant lijkt qua kleurstelling wel op "zwartbruin" van Ikea en is donkergrijs/zwart met houtnerven. De set is ook in appel verkrijgbaar en niet zoals sommigen beweren in nog een derde kleur.

Aansluiten: bi-amping
De S608 is voorzien van een mogelijkheid tot het aansluiten van bi-amping. Doe je dit niet, dan zul je de metalen plaatjes tussen de 2 aansluitingen (lage en hoge tonen) moeten laten zitten, of vervangen door een stukje (door elfen bij maanlicht gesmeden) speakerkabel als je denkt dat verschil maakt.

Dit heb ik uitgeprobeerd: de speakers werden met een enkele kabel (1.5 mm² van Hornbach, prima spul en veel goedkoper dan allerlei online alternatieven ) aangesloten aan mijn Onkyo TX-SR608. Aantal cd's geluisterd en een goede test-cd blijft nog altijd Dark Side of the Moon van Pink Floyd vanwege de diversiteit aan geluiden/instrumenten/ruimtelijkheid en de enorm goede mix van deze cd (in tegenstelling tot veel andere hedendaagse cd's; kom ik zo op terug). Alle tests zijn uitgevoerd in "pure audio"-modus, dus zonder equalizing van de versterker; er werd alleen versterkt.

Na een tijdje heb ik de stoute schoenen aangetrokken en een tweede kabel naar beide speakers gelegd en de Onkyo ingesteld op bi-wiring (verder dus geen andere instellingen gewijzigd). Toen ik weer ging luisteren verbaasde ik me over de extra diepte die Pink Floyd had gekregen; instrumenten en ook stemmen kwamen duidelijk mooier naar voren. De allerhoogste tonen klinken nóg sprankelender en helderder, en het ljikt wel of hij een iets dieper bereik heeft helemaal onderin.

Velen zeggen dat bi-wiring onzin is, maar feit is wel dat deze speaker ermee is uitgerust. De bovenste 3 tweeters worden aangestuurd via het hoge kanaal en de onderste + de woofer worden aangestuurd door het 'lage gedeelte' van de versterker. Bi-wire je niet en verbind je hoog+laag met elkaar op de speakers, dan betekent dat dat alles overal aankomt; dus dat ook de woofer het signaal voor hoge tonen krijgt. Waarschijnlijk zitten er wel allerlei filtertjes in de speaker zodat niet alles overal zomaar naartoe lekt, maar toch kun je je wellicht voorstellen dat het een mooier effect geeft als signalen direct op de goede plek aankomen waarmee je allerlei mogelijke punten waar demping optreedt, vermijdt.

Van laag naar hoor: Lage tonen
Ok, dit is wel een issue, afhankelijk van hoe je de speakers wilt plaatsen. Vanwege de setup van mijn luisterruimte (gewoon de woonkamer) heb ik de speakers redelijk ver uit elkaar staan, zo'n 5 meter zelfs (in een ruimte van zo'n 40 m²). Daardoor heb ik de speakers naar binnen moeten draaien (ivm weergave van hoge tonen), en daar komen we gelijk bij het probleem aan: door dit draaien staan beide woofers in een hoek van circa 80 graden naar buiten gedraaid (beide aan de buitenkant; links bij de linkerspeaker en rechts bij de rechterspeaker). Daardoor treedt in mijn ruimte een effect op waardoor je verder naar voren minder lage tonen hoort. Het exacte bereik lijkt sterk afhankelijk van je zitpositie bij de allerlaagste tonen. Waarschijnlijk is dit effect omgekeerd als ik de woofers beide naar binnen richt (en de speakers dus omwissel), maar ik heb nog niet de zin en moed gehad om dit uit te proberen.

Laat ik daar meteen aan toevoegen dat dat vaak geen probleem is en dat het effect beperkt is. Bij normaal zitten verander je immers niet van positie. Het geeft ook geen vervelende interferentie-effecten maar het is wel een beetje raar dat je verder van de speakers juist meer hoge tonen hoort. Ik kan me voorstellen dat het in sommige ruimtes lastig is om het juiste effect qua basweergave te bereiken. Je hebt hier trouwens in de meeste gevallen geen last van; basgitaren klinken bijvoorbeeld altijd goed, net als lage tonen van een drumstel. Maar ga je naar elektronisch gesynthesizede meuk, dan ga je het wel soms horen.

Bassen zijn trouwens wel redelijk strak, maar íetsje strakker zou wel moeten kunnen, bijv. als je voor de allerlaagste tonen ook een kleine subwoofer inzet, o.a. ook omdat de allerlaagste tonen niet kunnen worden weergegeven door deze speakers.

Zoals ik al zei run ik ze in de HCS3-setup, dus 5.0. Bij 5.1-films wordt het LFE-kanaal (subwooferkanaal) doorgestuurd naar de twee fronts, en ik kan je verzekeren dat je niet gauw iets zult missen. Explosies e.d. klinken enorm krachtig en als het geluid een beetje hard staat (niet eens absurd hard en zeker niet pijnlijk hard) dan kun je lage tonen ook gewoon in je buik voelen; denk bijv. als de Starfleet-schepen op weg naar Vulcan vertrekken in de nieuwe Star Trek-film. Met deze speakers hoor je dat niet alleen maar voel je het ook, hoewel je voor het allerlaagste gebrom/getril toch wel een subwoofer zult moeten aanschaffen.

HCS3: de S60CEN en S602 vullen de S608 perfect aan. Lage componenten die 'van achter naar voor gaan' worden mooi opgepikt door beide speakers. Bij de S60CEN is er sowieso niks op aan te merken omdat die het beste wordt aangevuld door de S608's, maar de S602's kunnen soms iets dunner klinken, wat je overigens ook alleen merkt als er bijv. achter een explosie optreedt en deze naar voren pant. Overigens is dit wel op te lossen door er een subwoofer bij te nemen; ik verwacht dat de S602 dan ook perfect de rest aanvullen, alleen in 5.0 is dit een klein puntje van kritiek (wat overigens dus maar bij een beperkt aantal films optreedt: in Star Trek 2009 miste ik het weer totaal niet, en er is maar 1 scène in Avatar waar je het mist, helemaal in het begin na het landen van het schip).

Laag-midden
Ik kon dit niet los aangeven in de review, maar hier is ook een klein puntje van kritiek: de lage middentonen zijn licht ondervertegenwoordigd bij deze speakers. Het is wel enorm afhankelijk van de bron waarnaar je luistert (zeker als onderdeel van de hele surround-set). Bij de Pink Floyd-cd miste ik helemaal niets. Die klinkt vol en rond. Totaal niks op aan te merken. Maar als ik naar tv switch (met enkel de 2 fronts dus) dan mis ik toch wel iets in het stemgeluid; het onderste deel van stemmen verdwijnen vaak een beetje, wat met name goed merkbaar is bij dasmicrofoontjes bij bijvoorbeeld nieuwslezers. Bij gewone muziek kan het ook zo zijn dat stemmen (m.u.v. wat lagere mannenstemmen) een klein beetje dun klinken, hoewel het bij muziek toch een stuk minder opvalt (of is het op tv gewoon zo slecht in het algemeen ). Als je deze speakers wilt gebruiken voor puur stereo-muziekweergave dan raad ik sowieso wel aan om ze te gaan beluisteren (bij bijv. Havoned in Putten), met name vanwege het lage midden. Ik kan me voorstellen dat een enkeling hierdoor teleurgesteld is, hoewel het mij eigenlijk niet stoort. Bij tv-uitzendingen is het meestal goed te doen als je overschakelt naar een surround-modus die de centerspeaker gebruikt (kom ik ook zo op terug bij surroundweergave )

Overigens geven deze speakers perfect het volle en indrukwekkende geluid van lage slaginstrumenten weer: pauken leveren een majestueuze toevoeging aan de muziek. Zonder "boom"-achtig te worden worden deze lage tonen mooi weergegeven: bij pauken is de slag krachtig en kort diep te horen (zelfs dan geen overdreven "boom"), waarna deze diep en verfijnd uitdooft. Prachtig, en naast het ontzettend heldere hoog één van de unique selling points (bij wijze van dan ) van deze speakers...

[u]HCS3[u]: Niet veel op te merken; vult de S608 goed aan. Vooral bij de S60CEN zit het lage midden goed in elkaar, bij de surrounds is dit ietsjes dunner, maar dat is wederom geen probleem. De 4.0-mix van Dark Side of the Moon klinkt gewoon erg goed via de S602

-edit-
Heb nu radio 4 opstaan, op de vroege zaterdagmiddag. Stemmen+muziek klinken nu perfect. Zou het liggen aan de loudness die op andere zenders wordt toegepast? Dat dat een negatief effect op het middengebied heeft omdat deze speakers laag+hoog wat harder weergeven? Kan ik me wel voorstellen eigenlijk...

Midden
Niks op aan te merken: zoals je zou verwachten. Redelijk strak, zuiver, niks bijzonders. Klinkt gewoon goed met alle muzieksoorten, maar deze speakers leggen slechte cd-mixes wel genadeloos bloot!

HCS3: midden via de S60CEN is precies zoals het zou moeten zijn. Deze speaker geeft de middentonen mooi weer. Ik heb wel eens betere centerspeakers gehoord, maar deze is toch ook wel verdomde goed, en héél veel beter kun je nou ook weer niet krijgen. Lagetonenweergave is precies goed voor gebruik samen met de S608. Doordat er toch een laag component in zit (tot ergens rond de 70 Hz ofzo geloof ik) klinkt het wel echt alsof deze speaker heel laag kan in films, maar stiekem zijn het dan de fronts die ook hard aan het werk zijn Niks op aan te merken. Weergaven van de middentonen van de surrounds is ook vrij goed: de 4.0-mix van Dark Side of the Moon klinkt enorm mooi. Alle instrumenten zijn perfect helder, en dat is de kracht van deze set.

Hoog
Hier blinken deze speakers absoluut in uit; de hoge tonenweergave is zo zuiver dat ik er soms kippenvel van krijg. Blaasinstrumenten hebben bijvoorbeeld een hoge component (o.a. duidelijk te horen in, wederom, de soundtrack van de nieuwe Star Trek-film). Dit wordt feilloos weergegeven waardoor het blaasinstrument van heel laag tot heel hoog echt ijzingwekkend mooi klinkt. Zelfs een audiofiel zal moeten toegeven dat hij zelden mooier hoog heeft gehoord in een speaker.

Zet je je versterker extreem hard dan vervormt de speaker ook totaal niet. De weergave blijft feilloos kloppend. Daar zit ook een risico aan vast: pas als je de ruimte uitloopt heb je door hoe hard de speakers stonden. Geen enkele vervorming of wat dan ook. Overigens heb ik dit niet echt uitgeprobeerd bij de centerspeaker of surrounds, maar daar is me niks opgevallen terwijl ik toch wel kritisch ben.

HCS3: De hogetonenweergave bij de S60CEN juist weer ietsjes minder dan bij de fronts, maar nog steeds ruim bevredigend. Blazers klinken nog steeds heel mooi hoor, maar het is gewoon niet helemaal high-end ofzo. Voor normaal gebruik echter wederom zeker ruim voldoende, maar voor die chagrijnige audiofiel dan misschien weer niet Deze centerspeaker is wel enorm goed in de middentonen zoals ik al zei, en sluit perfect aan bij de S608 verder. Wat betreft de surrounds geldt hier eigenlijk hetzelfde: hoogweergave kan niet tippen aan die van de S608, maar dat hoeft bij surrounds ook niet. De oerwoudgeluiden in Avatar klinken helder en ruimtelijk. De 4.0-mix van Dark Side of the Moon klinkt ook vol en volledig; wederom pluspunten dus. Alleen is het gewoon wel wat minder helder. Maar probeer dat maar eens beter te doen voor deze prijs!

Stereobeeld
Nog iets aan deze speakers; misschien wel omdat ze zo smal zijn (iets smaller dan je aan de hand van foto's zou denken): het stereobeeld is enorm mooi en rijk. Om dit perfect te moeten ervaren moet je wel in de sweet spot zitten in het midden. Hoe groot je sweet spot is, is afhankelijk van hoe ver je ze indraait etc. Verder indraaien geeft volgens mij een kleinere sweet spot, maar wel een garantie tot des te meer kippenvel Mijn setup is nog steeds niet 100% ok, vooral door een bank die een stukje reflectie via de vloer blokkeert en daardoor het geluidsbeeld licht aantast. Moet nog gefixt worden

Chesky
Wellicht ken je de Chesky Audiophile test-cd. Deze speakers klinken erg mooi bij deze cd die duidelijk door een liefhebber gemasterd is middels een minimalistische aanpak waarbij de opname zo min mogelijk nog wordt aangepast achteraf (uiteraard is de opname gewoon cd 44.1 kHz 16-bits). De depth-test geven een mooi beeld in het midden weer, hoewel je wel echt in de sweet spot moet zitten om dit goed te horen (op zich ook logisch trouwens, aangezien dit effect erg afhankelijk is van stereo). Doe je dit, dan hoor je hoe de tonen steeds verder van de microfoon worden weergegeven. Erg mooie diepte-weergave!

In de hoogte-test slagen ze wel met vlag en wimpel: je hoort het "testinstrument" (dat klinkt als sambaballen) erg duidelijk van onder naar boven gaan. Ik wist niet eens dat het mogelijk was om met 2 losse speakers zo mooi hoogte weer te geven. Deze speakers zijn in ieder geval perfect in staat om dit van de opname weer te geven. Het werkt trouwens met fase-effecten die netjes door de microfoon worden opgenomen en weer door de speakers worden weergegeven, waar je hersenen positie-informatie uit distilleren.

Dynamische drum-test klinkt ook heel erg mooi, alsof er echt iemand in je woonkamer staat met een drumstel (ok, de studio heeft wat galm, maar het klinkt verder toch eng echt )

Deze hele test-cd klinkt zo bizar goed en "echt" dat het wel direct heel duidelijk wordt hoe slecht veel hedendaagse muziek is gemixt. Soms lijkt het wel alsof er enorme blokgolven ontstaan bij bepaalde bewerkingen van producers. Het album van Bertolfforlife (van, inderdaad, Bertolf) heeft hier enorm last van. Klinkt zelfs ronduit lelijk. Daar is echt bij de mastering iets heel vreemd misgegaan.

CD's luister ik via de blurayspeler die ik het onbewerkte pcm-signaal laat decoderen door mijn receiver trouwens. Werkt prima zo

Muzieksoorten
Even een paar steekwoorden bij verschillende muziekstijlen, zodat je een indruk krijgt van de weergave zoals die is bij de S608 bij verschillende soorten muziek. Leek me nuttig, omdat veel mensen rondom één genre blijven hangen. Hoop dat het niet te zweverig is
• klassiek: warm, mooi diep (sweet spot), m.n. blazers/zang erg mooi, legt slechte opnames pijnlijk goed bloot
• jazz/blues: enorm warm, vol, rond, dynamisch, diep, alsof je er bent
• elektronisch: erg mooi, o.a. vanwege stereobeeld en strakke weergave; Radiohead klinkt weergaloos mooi; Trentemøller geeft een adrenalinekick als je luistert naar The Mash and the Fury (track 1 van Into the Great Wide Yonder)
• oude pop (Pink Floyd e.d.) + singer-songwritermuziek: mooi, vol, warm, dynamisch, DSOTM-cd geeft vinyl-feel
• nieuwe pop: overgeproduceerde loudness kan schel/hard klinken, met name in het hoog... doe je niks aan bij goede speakers vrees ik, maar over het algemeen klinkt alles wel goed. Slechte producties worden wel weer pijnlijk duidelijk.
• rock: vooral "echt", maar hangt sterk af van soort muziek. Drums klinken alsof ze in je woonkamer staan, als je je ogen sluit.
• trance/house-achtige muziek: mooi stereobeeld, mooie strakke effecten, helaas is weergave van de allerlaagste tonen wegens de plaatsing iets wat niet altijd 100% is... bij andere muzieksoorten niet goed merkbaar maar hier wel een enkele keer ivm de absurd lage tonen die zo nu en dan gebruikt worden

Conclusie
De S608 komen laag in het midden iets te kort (maar niet veel, en velen zal dit niet storen denk ik), en de basweergave is echt moeilijk om goed te krijgen, o.a. ook omdat de speakers enorm zwaar zijn; je versleept ze niet zomaar even want ze zijn groot, en je kunt ze niet overal oppakken omdat je dan de tweeters kunt beschadigen.

Echter, in een 5.0 (en waarschijnlijk nog beter in een 5.1-)set komen ze perfect tot hun recht. De centerspeaker valt de gaten in het lage midden perfect op en de HCS3 is één geheel met indrukwekkende klankweergave. Bi-wiring is hier eigenlijk wel een must voor (verschilt wellicht per versterker en is wellicht weg te equalizen). Nadeel is dat dit bij veel versterkers 7.1 onmogelijk maakt.

Uitbreiding met een kleine(!) subwoofer is wel eventueel een idee: dit kan de lage weergave wat aanvullen en nog iets strakker maken. Het gaat dan met name om de (aller)allerlaagste tonen, en het om deze manier omzeilen van de plaatsingsproblematiek waar je tegenaan kunt lopen met de S608, vanwege de plaatsing van de woofers aan de zijkanten (met bassreflex-achtig gat aan de achterkant trouwens; dicht bij de muur zetten levert duidelijk demping op; halve meter lijkt nu wel prima).

Hoe dan ook is dit voor dit geld een enorm goede set die je niet gauw teleur zal stellen. Na goed afstellen (wat dus láng kan duren ivm de lage tonen) mis je alleen een heel klein beetje laag-midden. In sommige reviews wordt gemeld dat sommige klankkleuren niet mooi uitkomen, maar ik verwacht dat dit kan liggen aan het feit dat ze niet bi-wired zijn getest, terwijl deze speakers eigenlijk wel bi-wired input nodig hebben om volledig tot hun recht te komen. Weergave van blazers (trompet, trombone, saxofoon) is in ieder geval kippenvelopwekkend mooi. Ook strijkers komen goed tot hun recht. Violen misschien iets minder dan bijv. cello's, maar dat kan ook aan mijn persoonlijke voorkeur voor lagere strijkers liggen

Hoe dan ook, om een (intussen wel heel) lang verhaal kort te maken: de HCS3-set biedt enorm veel value for money en is een perfect geheel wat goed geschikt is als 5.0 home-cinemaset. En subwoofer zou het echter helemaal af maken. Wil je de S608 gebruiken voor stereomuziek, of zelfs de HCS3 voor 4.0/5.0/5.1-muziek, en ben je kritisch, ga dan zeker wel eerst even goed luisteren en bedenk dat plaatsing veel uitmaakt voor basweergave van deze speakers. Als je gaat luisteren vraag je je misschien af waarom je ze niet meteen gekocht hebt, maar het zou zomaar ook kunnen dat je toch iets mist, en naar iets anders op zoek wilt.