Hoofdcategorieën

Open protestbrief tegen overheidscontract voor Microsoft

Door Arthur Scheffer, maandag 13 december 2004 23:25
Bron: BOF, submitter: TheFonz, views: 16.384

Op Bits of Freedom is een open brief gepubliceerd tegen het voorgenomen overheidscontract met Microsoft. Het contract in kwestie betreft een vijfjarige softwareovereenkomst met de ministeries en enkele gemeenten, en heeft een waarde van ruim 147 miljoen euro. De brief is gericht aan premier Balkenende en de ministers de Graaf en Brinkhorst, en is ondertekend door ruim 23 bedrijven en instellingen. Onder hen bevinden zich onder meer de Consumentenbond, de Apache Software Foundation, Red Hat Benelux en Novell. De kritiek van de briefschrijvers komt grotendeels overeen met het eerder door enkele kamerleden geuite commentaar op het voornemen.

Tweede Kamer (klein)Zo menen de initiatiefnemers dat het contract negatieve gevolgen zal hebben op de softwaremarkt en het innovatieklimaat in het land. Zij wijzen verder op de strijdigheid met eerdere voornemens van de overheid om vanaf 2006 enkel open standaarden te gebruiken, en om het gebruik van open source programma's te stimuleren. Bovendien stuit het de deelnemers tegen de borst dat er geen openbare aanbestedingsprocedure is geweest, en vrezen zij dat door de overeenkomst de komende vijf jaar 'de deur op slot' zal gaan bij de ministeries betreffende openbare standaarden en software.

Volgende 09:04
Vorige 22:18

Reacties

«  1  2  3  4  »

Wanneer wordt de Nederlandse regering nou eens wakker. Open Source alternatieven hebben zich al lang bewezen, en wat te denken over Open Source over circa 3 jaar ??

Als Nederland graag inovatief wil zijn dan zullen ze zeker geen standaarden van het heden vast moeten leggen want dan zit je er voorlopig wel aan vast en ben je beperkt in je mogelijkheden en dat is naar mijn inziens erg fout.

Nooit. Hou het proces over patenten op software maar in de gaten, dat wordt weer een droevig voorbeeld.

De industriele lobby heeft het voor elkaar dat nog voor de kerst de patenten regels er via een 'hamerstuk', nota bene tijdens een vergadering van Landbouw en Vissery aangenomen gaat worden.

Met Brinkhorst aan het stuur zal Nederland er geen moer tegen doen. Die heeft de zaak al eens eerder proberen te forceren door tegen de wil van de regering in te stemmen. Toen is er toevallig opgelet. Nu zit men al aan het kerst reces te denken, dus dat fietst er zo doorheen :(

"Open Source alternatieven hebben zich al lang bewezen, en wat te denken over Open Source over circa 3 jaar ??"

microsoft office werkt anders ook behoorlijk goed. en ik denk dat microsoft ook niet 3 jaar stil ligt. Punt is namelijk dat je met zo'n contract goedkoper uit bent kwa support, licenties etc.. dan als je alles apart zou moeten kopen. En gegarandeerd dat er wel servers en werkstationen op windows moeten komen. Al is het alleen al voor secretaresse werk.

"Als Nederland graag inovatief wil zijn dan zullen ze zeker geen standaarden van het heden vast moeten leggen want dan zit je er voorlopig wel aan vast en ben je beperkt in je mogelijkheden"

je zou juist wel standaarden van het heden moeten gebruiken. Immers zijn daar implementaties van. Je kan moeilijk namelijk standaarden die net geschreven zijn goed implementeren binnen een redelijke tijd en binnen een redelijk budget. Innovativiteit is wat dat betreft ondergeschikt aan bedrijfszeker.

En het beperken in mogelijkheden valt ook wel mee aangezien je altijd nog kunt doorbouwen op wat je hebt en je niet perse vast hoeft te zintten aan standaarden van het heden.

> je zou juist wel standaarden van het heden moeten gebruiken.

Als ik straks een oveheidsdocument als MS-Word file krijg... moet ik dan MS-Office kopen? Dat is het leuke van standaarden... als ze open zijn, kan ik er zelf een reader voor schrijven en hoef ik geen office pakket te kopen.

(ja er zal vast een gratis word viewer zijn... het was maar een voorbeeld)

Als ik dus straks een overheidsdocument in formaat X krijg, dat ik niet kan lezen, dan moet ik daar zelf maar een reader voor gaan schrijven.

Ipv dat ik de defacto wereldwijde standaard readers die ik al lang heb daarvoor kan gebruiken.

Nee, daar word ik echt vrolijk van zeg. Wat een vooruitgang. Ik kijk er al naar uit.... Niet dus!

OpenOffice leest mijn word documenten anders goed hoor, misschien dat macro's problemen geven, maar dat heb ik niet gecheckd (gebruik nooit macro's in word documenten dus :P).

Voor de burger op zich mag het geen enkel verschil uitmaken of de overheid OSS of Windows of MacOS draait.
Ze moeten er gewoon voor zorgen dat ze maximaal compatibele documenten aanbieden.
Naast de link voor een Word .doc de link naar een identieke .pdf plaatsen kan weinig moeite zijn.
Als je een Excel .xls aanbiedt, ze er dan een .csv bij.

enz...

Bij de Vlaamse overheid zijn we daar al een tijdje mee bezig.

Met alle respect, de "defacto wereldstandaard" is Microsoft Office. Het is alleen geen open standaard...

Welke versie van Microsoft Office? Mijn ervaring is dat de documenten per versie verschillen en dat het niet mogelijk is om meerdere versies van Office op hetzelfde systeem te installeren.

Met alle respect, de "defacto wereldstandaard" is Microsoft Office. Het is alleen geen open standaard...
Dan toch een 'wereldstandaard' die niet eens echt compatible is met zichzelf.

Probeer maar eens wat Word doc's of Excell sheets tussen verschillende Office versies door te gebruiken.

Werkt goed, echt...... *NOT* |:(

Publieke overheidsdocumenten gaan al een lange poos in pdf formaat, waarom zouden ze dat veranderen?

En als ze nou een eigen formaat zouden hebben voor interne documenten zou niet elke journalist mee kunnen lezen, zoals nu het geval is. :o

microsoft office werkt anders ook behoorlijk goed. en ik denk dat microsoft ook niet 3 jaar stil ligt. Punt is namelijk dat je met zo'n contract goedkoper uit bent kwa support, licenties etc.. dan als je alles apart zou moeten kopen. En gegarandeerd dat er wel servers en werkstationen op windows moeten komen. Al is het alleen al voor secretaresse werk.
Het zou zeer wel kunnen dat dit contract de goedkoopste oplossing is, maar daar er geen openbare uitbestedingsprocedure is geweest is dat niet met zekerheid te zeggen. Ze hebben niet eens even de moeite genomen rond te informeren wat een vergelijkbaar contract met aanbieders van alternatieven zou kosten - en dat slaat echt nergens op. Zeker een overheid zou verder moeten kijken, al was het alleen maar omdat dat contract van gemeenschapsgelden wordt betaald.

Aangezien dat contract van gemeenschapsgelden wordt betaald, zou het toch meer dan normaal zijn dat dezelfde gemeenschap er iets aan heeft.

Met open source zou er veel meer geinvesteerd worden in mensen en infrastructuur van de gemeenschap zelf, terwijl met MS gewoon geld wordt weggegeven naar het buitenland (licenties) in ruil voor software.

Daarom is dit dus in mijn ogen volledig dom en ondoordacht.

Met open source zou er veel meer geinvesteerd worden in mensen en infrastructuur van de gemeenschap zelf
Dat weet je niet zeker. In Duitsland (Munchen) kwam het contract ook van een combinatie van een Duits (toendertijd Suse) en Amerikaans (IBM) bedrijf.

Maar het had gewoon openbaar aanbesteed moeten worden, dat zijn Europese regels en daar heeft de Nederlandse overheid zich aan te houden.

Mwoah. Als jij degene bent die met dit project belast zou zijn en je keuze puur en alleen op basis van software maakt zou je per direct ontslagen moeten worden.
De supportmogelijkheden zijn zowaar even belangrijk, je moet dus naar het totaal pakket kijken. Je zoekt dus een bedrijf die je dat kan bieden. Of zij nou OpenOffice.org of Microsoft Office of Wordperfect Office gebruikt maakt niet uit, zolang er maar de nodige support e.d. zijn om bijv. de nodige aanpassingen te maken waardoor het weer met andere software kan samenwerken (om maar eens wat te noemen).

Er wordt veel te simpel naar softwarefabrikant gekeken terwijl je dat eigenlijk in de praktijk niet zo doet.

Het project is zeer omvangrijk (daar zijn de kosten ook wel naar) en ongetwijfeld ook complex, denk dan ook niet zo ultra simpel zoals je dat nu doet!

Dat weet je niet zeker. In Duitsland (Munchen) kwam het contract ook van een combinatie van een Duits (toendertijd Suse) en Amerikaans (IBM) bedrijf.
maar IBM heeft onnoemelijk veel vestigingen en werknemers in zo'n beetje alle landen van de wereld, en zeker alle westerse en rijke landen. Het grootste deel van het geld van die deal zou dus wel weer terechtkomen in de zak van duitse mensen, en dus goed voor de duitse economie.

Als daarentegen het grootste deel van het geld zou verdwijnen naar Microsoft in de USA, en een beetje naar Microsoft in Duitsland, en nog een beetje minder naar de support bedrijven die de ondersteuning leveren, dan wordt dat al snel wat minder goed voor de lokale economie.

That's besides the point. Er is geen openbare aanbesteding geweest, dus is dit contract bij voorbaat al illegaal.

Open source heeft geen schijn van kans
geen ondersteuning

Microsoft is goed en zorgt voor standarisering...

wie herinnert zich VHS/betmax niet

Opensource heeft wel degelijk ondersteuning. Je kan zo een supportcontract afsluiten met RedHat, of SuSe..

MS zorgt voor standarisering ? Ben je serieus ?
MS lapt standaarden aan hun laars en duwt daarna hun eigen gesloten formaatje door de strot..

VHS en Betamax heeft hier allemaal geen reet mee te maken.

Een van de weinige nadelen van opensource is het hameren op .. de openheid van de source. Een bedrijf als Intel zal niet zo snel opensource drivers maken voor zijn [wifi]chipsets. Het kan voorkomen dat je dan bedrijfsgeheimen weggeeft. Maargoed, dan moet men maar genoegen nemen met de binaries :)

Juist werkbakjes van de overheid met een simpele office zijn geschikt om op opensource over te gaan, afgezien van alle ongedocumenteerde custom progjes die de overheid ook vast wel heeft draaien, die je dan ''even'' moet overzetten :P

Bijna alle standaarden die we hebben, zijn er gekomen doordat een monopolist ons hun formaat door de strot heeft geduwd.

IBM-compatible PC anyone?
Zijn we nu toch wel behoorlijk blij mee dacht ik zo.
x86 Cpu's?

En je bent zelf niet bepaald consequent. Als je een binary van Microsoft krijgt dan is dat slecht. Maar als je een binary van Intel krijgt voor een opensource OS, dan moet je daar maar genoegen mee nemen?
Dat noemen we meten met twee maten.

Als je een binary van Microsoft krijgt dan is dat slecht. Maar als je een binary van Intel krijgt voor een opensource OS, dan moet je daar maar genoegen mee nemen?
Waar zeg ik dat ?
Mijn punt is dat MS zich niet aan standaarden houdt.
Er zijn bijvoorbeeld fraaie W3C standaarden en MS gaat er net naast zitten. Idem met de belofte om XML te gaan gebruiken om de uitwisselbaarheid van hun office suite te vergroten. Dat is ook een wassen neus.

Dat punt is helemaal niet te vergelijken met Intel's wel of niet open source maken van drivers. Welke standaard houdt Intel zich dan niet aan? Op driver gebied is er wat opensource zijn betreft helemaal geen standaard. Ik meet dus helemaal niet met 2 maten..
IBM-compatible PC anyone?
Zijn we nu toch wel behoorlijk blij mee dacht ik zo.
x86 Cpu's?
Maar we hebben wel eeen vloed aan klonen. IBM is niet de enige producent van PC's. X86 idem. AMD, Intel, VIA, transmeta.
De standaarden die MS zet zijn exclusief MS. Ze gebruiken hun desktop OS monopolie om oa het .doc formaat als standaard te houden. Of mensen die zeggen firefox is slecht, het geeft die en die pagina niet goed weer: MS heeft de kreupele HTML die IE slikt tot standaard weten te verheffen...

Intel zet x86 neer. Anderen maken x86 compatible processoren.
MS zet win32 neer. Anderen maken programma's op win32.

Intel breidt x86 uit met allerlei nieuwe zaken die in eerste instantie alleen intel processors hebben. MXX, SSE, SSE2, maar later ook andere processoren.
MS breidt win32 uit met allerlei nieuwe zaken die in eerste instantie alleen door de MS software gebruikt wordt, maar later ook door de andere pakketten.

Dat Microsoft hun desktop OS gebruikt om .doc als standaard te houden is gewoon onzin.
Office wordt niet gebundeld met het OS. Op geen enkele manier wordt je verhinderd om een andere tekstverwerker te gebruiken.
Als je nou zou hebben gezegd dat MS hun desktop OS gebruikt om IE als standaard te houden, dan had je wel een punt gehad.

Dat Microsoft hun desktop OS gebruikt om .doc als standaard te houden is gewoon onzin.
Door het .doc formaat gesloten te houden voorkomen ze dat dat andere office suites makkelijk .doc formaten kunnen openen.. Waardoor mensen gaan zeuren dat een overstap moeilijk wordt.
Als je nou zou hebben gezegd dat MS hun desktop OS gebruikt om IE als standaard te houden, dan had je wel een punt gehad.
ik quote mezelf: MS heeft de kreupele HTML die IE slikt tot standaard weten te verheffen...

Het basis punt blijft staan: MS werkt totaal niet mee aan open standaarden.

De IBM PC vergelijken met Microsoft-producten is toch wel een brug te ver. IBM publiceerde namelijk getailleerde technische gegevens over hoe de standaard in elkaar zat. Microsoft doet net het omgekeerde: ze maken het zo moeilijk mogelijk om bvb. Word documenten makkelijk te lezen met andere software.

Ze betalen ongeveer ¤120,- per werkplek per jaar. Ga jij eens uitrekenen wat een OSS oplossing de overheid zal gaan kosten de komende 5 jaar.

Er zijn een hoop mensen in de industrie die dit een héle goede deal vinden.

Enige echte kritiekpunt wat je kan hebben is dat het gebruik van MS software tegen het beleid voor open standaarden in gaat. Het Word formaat is wel standaard maar nou niet echt open te noemen. Echter, het is waarschijnlijk ook mogelijk die doelstellingen te halen met MS software.

Het aanbesteden is eigenlijk pas de volgende stap. Nu er bepaald is wat voor software er gebruikt gaat worden kan elk ministerie en elke provincie of gemeente zelf bepalen bij welke leverancier ze de software gaan bestellen. Ook staat nog helemaal niet vast of alle ministeries gaan meedoen en al helemaal niets over gemeenten en provincies.

...research by the Robert Frances Group which showed that Linux needed 82 percent fewer staff resources.
Dat is nog altijd de plek waar de echte kosten zitten, niet in de licenties.

Bron

Ja die TCO studies zijn zeer betrouwbaar, elke studie pakt anders uit. En elke TCO studie vergeet wel 'per ongeluk' een onderwerp mee te nemen.

RFG is een zwaar pro-linux IT bedrijf... Dat is hetzelfde als alles geloven wat Microsoft zegt.

De grootste kosten in ICT zijn de TCO, niet de aanschafkosten. Dat is allang bewezen.

Dit artikel is alleen correct als je beheerder *nix guru's zijn die niet weten hoe Windows werkt.

Propaganda is niet voorbehouden aan Microsoft, en met name de fanatieke Linux core heeft, evenals de die-hard Applefreaks, net zo goed een handje van het verzinnen van cijfers en het scheefmeten van getallen als de ergste monopolist die je noemen kan.

Dit fenomeen heet "MS Bashing" en is een hobby van gefrustreerde contactgestoorden, schijnt het.
Je bewijst jezelf een dienst als je een aantal tegenstrijdige studies bekijkt en behalve de resultaten ook de meetmethodes vergelijkt. De waarheid ligt namelijk ergens in het midden, niet op de ééne of de andere extreem.

Nja het is altijd simpel gedacht,
al heb je een goede windowssysteem beheerder en een linuxsysteem beheerder van hetzelfde niveau dan kan je mij niet wijs maken dat het 72% scheelt :P
Gemiddeld zal het wel 72% schelen maar dat komt omdat er heel veel "goede" (niet dus :P) windowssyteembeheerders zijn en bij linux heb je er over het algemeen verstand van of niet (nja das iig mijn gedachtegang).
Mijn vader is ook systeembeheerder en bij hen zijn er nooit storingen (behalve als de stroom uitvalt :P, UPS-systemen zijn ook niet meer geweest wat het was :P)

Magoed zo komt de propaganda van 2 kanten, de ene keer voor linux en de andere keer voor windows, maar zeker voor wat kleinere bedrijven is MS toegangkelijker en "vertrouwder".

Ze betalen ongeveer ¤120,- per werkplek per jaar.
Het is misschien een beetje offtopic, maar ik neem aan dat je daar niet de kosten van de hardware bij hebt meegerekend.

Ik heb trouwens niet zoveel problemen met deze deal, behalve dat hij voor 5 jaar is. Dit duurt naar mijn mening te lang, in die tijd kan er zoveel veranderen.

@3gel

Ja, daar heb je wel gelijk in. Als je kijkt naar opensource hoef je waarschijnlijk geen nieuwe hardware aan te schaffen, als je MS software gebruikt, zul je zeker nieuwe hardware moeten aanschaffen gedurende de looptijd van dit contract.

Daar had ik eigenlijk nog niet aan gedacht. Dus stel nu dat OSS en MS software precies even duur zijn op alle punten, kun je veel geld besparen op de hardware.

Intressant dat wel.

Enige echte kritiekpunt wat je kan hebben is dat het gebruik van MS software tegen het beleid voor open standaarden in gaat.
Je gaat hier aan voorbij alsof dat een detail is. Ik noem dat schandalig, onacceptabel, kortzichtig, corrupt.

Vendor lock-in moet actief bestreden worden, gesloten standaarden moeten bij wet verboden worden.

Ongelofelijk dat al die tweakertjes hier in trappen. M$ houdt de gemeenten een dikke worst voor: "als jullie dit niet doen, worden we NOG duurder!" En dat is nu precies de reden dat je geen lock-in wil, je moet dus zeggen: "ga maar lekker ergens anders je spullen verkopen, wij willen een open markt".

30 euro voor een Linspire desktop, met 5 jaar ondersteuning. Dat is 90 euro besparing per jaar per werkplek, ik geloof dat het om 6000 werkplekken ging. Dat is 180.000 euro, daar kun je een heel leger Linux specialisten mee inhuren/intrainen.

Bovendien heb je geen vendor lock-in (want een echte MS werkplek werkt alleen lekker samen met Microsoft SMS Server, Microsoft Outlook die zich aanmeldt op een Microsoft Exchange server, etc.) en het scheelt je bakken met geld in de hardware, want een Linux mailserver stelt nu eenmaal minder eisen dan een zware Exchange bak met speciale RAIDsets voor logging en de database ...

Ik weet niet hoeveel jij denkt dat een linux professional verdient, maar voor 180 duizend euro heb je er nog geen 3.

Voor 6000 werkplekken is dat niet voldoende.

Bij de windows-aanschaf heb je er natuurlijk ook een heel aantal nodig, maar die zijn gemiddeld minder duur.

Sun levert de sun java desktop (gebaseerd op suse linux) met staroffice 7 voor 100 dollar per werkplek,

dat scheelt dus al 20% ofzo.

en ik gok dat een bedrijf als sun zich beter inzet als het om support gaat dan MS die een bewezen reputatie als dozen schuifer hebben itt sun.

Enige kritiek punt?
Hell no.

De allergrootste is het feit dat er op Europees niveau het e.e.a. is gedefinieerd en verplicht en dat dit nu eventjes heel gemakkelijk aan de kant wordt geschoven. Dat is zelfs een overtreding van Europese wetgeving.

Dat men geen gebruik maakt van opensource is hoogstens bijzonder merkwaardig gezien het feit dat ze een overeenstemming hebben om vanaf een bepaalde datum alleen open standaarden te gebruiken.
Daarbij ligt 2004 voor 2006, maar je moet wel onthouden dat dit een project is van 5 jaar, dus een deel zit ook na 2006. Wat doe je dan?
De reden waarvoor men gekozen heeft om vanaf 2006 open standaarden te gebruiken is het feit dat ze dan niet meer fabrikant afhankelijk zijn.
Dat er dan bij dit project daar niet direct voor gekozen wordt..tja..das pijnlijk. Maar goed, je kunt ookheel makkelijk zeggen: Microsoft Office 2003 heeft ook XML ondersteuning en dat is een open standaard...

Het kritieke punt van de hele discussie is het feit dat men volgens Europese wetgeving een openbare aanbesteding dienen te doen. Dat hebben ze nagelaten.

Wat nou open source heeft zich al bewezen?
Waar dan?

Noem dan eens vergelijkbare overheden, als waarvoor dit contract is, die op open source werken?

Dat is namelijk het enige echt bewijs.

Tot nu toe zijn er alleen "intenties", "plannen", "proof of concept projecten".

Daarmee wil ik niet zeggen dat open source geen alternatief kan zijn voor de overheid. Maar als je eerlijk bent zul je moeten toegeven dat open source zich op dat punt zich in de praktijk nog niet bewezen heeft.

Als we nou het eerst nou eens gewoon bij de feiten houden, dan kan er misschien ooit eens een zinvolle discussie over dit onderwerp gehouden worden.

(Niet dat ik enige illusie heb dat dat hier op tweakers ooit zal lukken overigens....)

Tja, ik meen zo'n 'klein' dorpje in Duitsland heeft de overstap gedaan naar Linux, wat was het ook alweer...O ja, Munchen...Stelt niks voor inderdaad...

En daar heeft het zich ook echt bewezen.....
Er zijn nogal wat mensen die spijt hebben en targets worden steeds verder in de toekomst verschoven. Echt gemakkelijk gaat het niet en die artikelen daarover stonden ook op sites als linuxtoday.com gelinkt. Bewezen, laat ze eerst eens compleet opensource draaien. De komende tig jaar alleen al blijft juist de grootste kwaal, namelijk MS office daar gewoon draaien.
De overheid moet doen wat goed is, alleen niet zonder de standaardregels van de openbare aanbesteding naast zich neer te leggen in gevallen waar dat nergens voor nodig is (en zeker niet als je gesprekspartner geen nederlands bedrijf is)

Wat versta je onder bewezen dan?

Bij iedere grote change heb je dit soort dingen, dat is in lijn der verwachting kun je zeggen. Dit is nog meer dan een change zelf, dit is bijna een compleet nieuwe opzet. Beredeneer dan eens even heel logisch wat voor gevolgen of het heeft, denk je dan nog dat ze zoiets wel helemaal netjes kunnen uitvoeren? Tuurlijk niet.
In dit geval vind ik het wel aardig bewezen, de problemen die ze hebben zijn geheel in lijn der verwachting als je kijkt dat er eigenlijk een totaal nieuwe ict omgeving wordt opgezet.
Ik zie alleen niemand dit in acht nemen als ik de reacties zo allemaal bekijk.

Wat nou open source heeft zich al bewezen?
Mozilla Firefox, KDE, linux kernel development model? Err.. Novell,HP, IBM en SUN die er geld in zien?
Noem dan eens vergelijkbare overheden, als waarvoor dit contract is, die op open source werken?
"Essentially ‘every school’ in India runs Linux. Same for South Africa. France has passed a law that says ‘Open Source is to be implemented whenever possible’; Brazil, which was ~8% of Microsoft’s business a couple of years ago, has followed suit. Germany has been using Linux in their security departments, and is now implementing it at every level—federal, state, and local. China has decided that it’s their official OS; Korea and Japan have joined them in investing several billion dollars in FLOSS software development recently. Most of South America is switching, led by Peru (Dr. Villanueva Nunez, a Congressman, responded succinctly and brilliantly to the fear-and-doubt tactics that Microsoft tried to sow when the decision was made; the translation can be found in many places on the Net.) This is just off the top of my head; there are many other countries which have decided that FLOSS simply works for them (generally by making them competitive in the world market and removing an unnecessary barrier to their pool of talented but poor would-be techies.)”


http://www.pressaction.com/news/weblog/full_article/engel12122004/

Wat nou open source heeft zich al bewezen?
Mozilla Firefox, KDE, linux kernel development model?
Dat boeit totaal niet. Leuk dat ze een aantal stukken software hebben die goed in elkaar zitten. Maar daarmee is het niet bewezen dat het een acceptabel alternatief is voor de overheid.

Uiteindelijk gaat het daarbij om applicaties, beheersbaarheid van grote aantallen desktops etc etc.

Dat is precies het probleem bij alle linux vs MS discussies hier. Tweakers kijken alleen naar de technische details, maar vergeten de praktische kant van de zaak.


En je quote uit pressaction bevestigt alleen maar mijn eerdere opmerkingen dat het nergens bewezen is, maar dat ze er overal mee bezig zijn.
De afspraak bij de Nederlandse overheid dat ze OSS zouden gaan gebruiken en stimuleren zou zo in de lijstje van pressaction opgenomen kunnen worden.
En daarmee zou een tweaker in Frankrijk dus kunnen aangeven dat OSS zich heeft bewezen, want kijk maar naar Nederland.

Kijk dat stuk tekst maar eens goed door. Overal staat dat ze er mee bezig zjin. bv "to be implemented whenever possible", "investing dollars", "is switching"
Kan allemaal ook op Nederland slaan, en op bv Munchen. Maar de praktijk is dat nog niemand OVER IS. Op zijn best wordt linux in beperkte mate naast windows gebruikt.

Ik zie in die hele quote maar 1 vergelijkbare overheid, das Duitsland. Heel misschien zou je China daar ook nog bij kunnen rekenen. De rest van die landen zijn allemaal armere landen en kun je dus niet gelijk stellen aan de Nederlandse, die ondanks wat gemekker op dit moment opzich een wat groter budget heeft. Ik ben overigens voor OSS, maar dit punt slaat geen hout.

Dat boeit totaal niet. Leuk dat ze een aantal stukken software hebben die goed in elkaar zitten. Maar daarmee is het niet bewezen dat het een acceptabel alternatief is voor de overheid.
Uiteindelijk gaat het daarbij om applicaties, beheersbaarheid van grote aantallen desktops etc etc.
Het lijkt mij redelijk om te stellen dat dit al heel lang bewezen is, als je even kijkt naar de stamboom van linux. Voordat de PC standaard was, werd er binnen bedrijven al heel lang en uitgebreid geautomatiseerd met (technisch gezien) de voorlopers van linux. Overigens werd er toen veel met terminal based systemen gewerkt, iets wat windows sinds versie 2003 ook weer goed kan, en wat linux altijd heeft gekund. Dit is een niet te onderschatten middel om beheer beheersbaar te maken.

Linux:
- Munchen (Duitsland)
- Beijing (China; 1 miljoen JDS!)
- Extremadura (Spanje)
- Wisconsin (USA)
- ongeveer heel Zuid-Amerika (okee, dus die regering daar was nou eens pro-Linux en gooide actief en expliciet de deur dicht voor Microsoft. Maar boeit dat?)
- in Nederland o.a. Haarlem en Woerden

En dan heb je ook nog de transitions, bv. in Amsterdam is OpenOffice.org erg populair vanwege de licentie-kostenbesparing (scheelt ze enkele tientallen miljoenen per jaar). Dit schijnt in meer gemeenten populair te zijn, maarja, ik heb er helaas geen cijfers van. Ik volg alleen Linux deployments. :).

*zucht*.
Dacht je nou echt dat ik dat project in Munchen niet kende?
Maar zoals "Bas!" al fijntjes heeft uitgelegd is Munchen nou niet bepaalde een voorbeeld van hoe OSS zich beweven heeft.

Wederom dus het verzoek in dat opzicht eerlijk te zijn en je aan de feiten te houden.

Extremadura.
Ik zie nergens staan dat die provincie nu al zijn systemen gemigreerd heeft. Sterker, de informatie die ik over dat project zie, geeft aan dat het juist bedoeld is om met een gratis spaanse versie het gebruik van ICT onder de bevolking te stimuleren. Maar nergens dat er het doel is om hun eigen bestaande ICT infrastructuur er op over te zetten. Dus wederom niet bepaald een voorbeeld hoe het "zich al bewezen heeft"

En tja, china. De hoofdreden voor China is uiteraard dat ze geen kapitalistisch software pakket willen hebben. En of het pakket dan wel of niet voldoet, of dat je vreselijk veel kosten hebt om bestaande software opnieuw te maken, is dan voor hen totaal niet belangrijk.
IMO nog geen bewijs dat het ook voor de Nederlandse overheid een goed alternatief is.
Maar bovendien zie ik ook daar niet dat het zich al bewezen heeft. Ik zie alleen stapels artikelen dat China grote hoeveelheden geld in linux aan het pompen is. Voor Red flag linux, maar ook voor het ontwikkelen van vele linux applicaties.
Wederom geen indicatie dat OSS op dit moment al geschikt is om grootschalig bij de overheid ingezet te worden.

Dat zuid-amerika ding kan ik me niet helemaal meer herinneren, maar volgens mij ging het daar ook om een aparte linux versie, die veel op windows XP moest lijken, maar niet om een overheid die hun eigen infrastructuur massaal overzette op OSS.

Wat betreft de licentiekosten besparingen vraag ik me af wat voor een dom licentiemodel ze dan gebruiken bij de gemeenten.
Zet die vermeende tientallen miljoenen eens af tegen dit nationale contract van 147 miljoen. Daar klopt dan iets niet.

- Munchen zegt over te gaan met 14.000 desktops maar heeft nog 0 desktops gemigreerd (problemen met budgetten, compatibiliteit en "user acceptance")
bron: http://www.wired.com/news/infostructure/0,1377,62236,00.html

- Beijing heeft een contract gesloten met Sun voor 1 miljoen Java Desktops maar nog 0 desktops voorzien van JDS. Sterker nog, ze hebben recentelijk Microsoft benaderd voor een Windows & Office contract
bron: http://news.com.com/Microsofts+Beijing+win+raises+concerns+in+China/21 00-1016_3-5470208.html?part=rss&tag=5470208&subj=news.1016.20

- Wisconsin is helemaal niet gemigreerd naar Linux

- Amsterdam heeft welgeteld 0 productie desktops op OpenOffice draaien maar BESTUDEERT een mogelijke migratie.

- Haarlem is gemigreerd op slechts 100 desktops (van de 2000): http://www.openoffice.org/editorial/roundtable_haarlem.html

- Woerden draait Linux terminals die connectie maken met een Windows Terminal Server (de gebruikers gebruiken dus gewoon MS Windows & MS Office): http://www.ososs.nl/article.jsp?article=9767

Kortom: erg weinig concrete praktijkvoorbeelden!

@ mjtdevries:

Wees dan zelf ook eens objectief.
Je stelde een aantal vragen waaronder de vraag waar opensource zich dan bewezen zou hebben. Die voorbeelden krijg je en dan is dat niet het antwoord :?

Wat wil je horen dan? Dat OSS sucks en Microsoft rules?

Het is weliswaar niet het antwoord op je andere vragen maar daarom is het nog niet fout.

Waarom zou je op opensource gebied alleen kijken naar applicaties en Linux? Waarom niet kijken naar technologie, zoals XML, of 7zip of weet ik wat nog meer. Daar zijn er ook nog genoeg van op opensource gebied.
Je kunt ook simpel gezegd het aantal Linux servers bekijken.
Wat versta jij onder "bewezen" dan eigenlijk?
Dat hetgene wat op papier gezet is ook daadwerkelijk er staat of wat anders?

Dat zal best wat jij zegt, maar per saldo blijkt het opensource gebeuren ook over een periode van drie jaar nog niet goedkoper te zijn. En waar veel mensen (misschien jij dus ook) denken aan purchase costs gaat het om TCO (total cost of ownership) Wat te denken van onderhoud, updates, omscholingskosten voor de mensen die er mee moeten werken (ja die zijn er tenslotte ook)

Natuurlijk kan Nederland voorop lopen, maar in een tijd waarin kosten beperkt moeten worden kan het ook eens handig zijn om het risico niet te lopen.
Het zou zeer wel kunnen dat dit contract de goedkoopste oplossing is, maar daar er geen openbare uitbestedingsprocedure is geweest is dat niet met zekerheid te zeggen. Ze hebben niet eens even de moeite genomen rond te informeren wat een vergelijkbaar contract met aanbieders van alternatieven zou kosten - en dat slaat echt nergens op. Zeker een overheid zou verder moeten kijken, al was het alleen maar omdat dat contract van gemeenschapsgelden wordt betaald.
Sorry hoor, maar een kleine analyse brengt al de uitkomst dat er weinig alternatieven zijn, en deze alternatieven zijn vervolgens vrij prijzig zoals in onderzoeken toch al een aantal malen aangetoond is.

Ik denk dat als Novell met hun nieuwe Linux project een mooi prijsje kan maken voor Balkie dattie vast wel zegt van ja.....maar aan de andere kant nieuw niet vertrouwed OS brengt extra kosten met zichmee. Gebruikers zouden training moeten krijgen en beheerders waarschijnlijk ook. Merk zelf bij bedrijf waar ik nu stage loop dat de gebruikers gewent waren aan Windows 98 en nu ze XP hebbe snappen ze er niks meer van!!

Training?

Inloggen: hetzelfde maar dan zonder ctrl+alt+del
IE icoon: Firefox/Konqueror/Epiphany/whatever icoon, zelfde url balk en knoppen
Outlook icoon: Evolution icoon
Word/Excel icoon: Openoffice/Staroffice icoon

volgens mij dekt dat 75%+ van de gebruikers wel. Goed, sommige dingen zitten op een iets andere plek in de apps, maar om dat soort dingen nou 'training' te noemen...

Nou daar kan je je nog behoorlijk in vergissen. Natuurlijk, de meeste gebruikers hier op t.net weten wel intuitief de juiste knopjes te vinden in een ander programma dan dat we gewend zijn, maar dat geldt denk ik niet voor veel andere gebruikers. En dan met name de doorsnee tiepmiep die op het ministerie brieven zit uit te tikken.
Die mensen een ander icoontje aanleren is natuurlijk maar een tipje van de sluier van wat er komt kijken bij overstappen op een andere tekstverwerker oid. Dit blijkt toch erg zwaar te zijn voor veel mensen, en zal zeker extra begeleiding vergen.

Ik denk dat dat wel meevalt hoor, ik heb zelf bij een tiental klanten IE naar FireFox zitten overschakelen(en dat voor een pro-microsoft persoon als ik :)), over het algemeen hoefde ik niks uit te leggen enkel: "Dubbelklik dit icoontje om te internetten invervolg." (1 iemand vond dit wat lastig, dus heb ik mozilla icoontje vervangen voor het IE icoontje }> ).
En uiteraard heb je dan de beruchte active-x sites die niet werken, daarvoor heb ik dan een IE snelkoppeling geplaatst op bureablad (beetje jammer maargoed, zoveel belangrijke n00b sites zijn er niet :)). Vooral nu de nieuwste FireFox NL uit is vind ik het helemaal perfect :Y).

Ik ben verder nog geen "interessante" alternatieve - open source / closed source - programma's tegengekomen, maar als ik weer is wat tegenkom ga ik men klanten daar ook op over zetten.

@jokerman
Zit een auto update functie in en bij vaste klanten kan ik met toestemming remote inloggen dus dan is het ook zo gepiept :).

@AthlonXpPower: Ik ben zelf ook een Firefox gebruiker maar bij mijn eindgebruikers draait IE omdat die automatisch gepatched wordt met SUS updates. Voor Firefox zou ik elke pc moeten langsgaan en handmatig updaten. Wat ga jij doen als er een groot gat in Firefox blijkt te zitten?

Sowieso niet alleen op SUS vertrouwen, maar ook een goeie patchdeployment en vooral check tool runnen ?
Hoe weet je anders zeker dat SUS zijn werk heeft gedaan ?
(SUS is niet echt het probleem, maar in de praktijk blijken de werkstations nog wel eens een steekje te laten vallen)
Maar goed, als't alleen om FF op windows gaat, dan kan je een patchset met bijna elke software deployment/patch deployment tool wel uitrollen.
Gaat het over linux, dan zijn daar ook genoeg enterprise management tools voor beschikbaar. Met name dus met de linux versies van Novell, Redhat en SUN.

Dan zal ik nog eens dezelfde vraag stellen als ik al in eerder soortgelijk topic heb gestelt;

Als het zo goedkoop is waarom kost het Limux project in Munchen dan 30 miljoen euro voor 16.000 werkplekken? 375 euro per jaar per werkplek dus.

dat zijn eenmalige kosten

de kosten waar het hier werkelijk om draaid zijn de total cost of ownership.

oftewel alle kosten van de software en hardware voor de workstations en server voor al die 16000 werkplaatsen gezien over de complete afschrijvings periode. En met linux blijken die dus blijkbaar lager uit te vallen ten opzichte van windows blijkbaar

@Killswitch en dan hou je voor het gemak even geen rekening met het trainen van je eind gebruikers.

Heh? Sorry hoor maar da's gelul, die kosten zijn helemaal niet eenmalig maar bevatten ook support contracten e.d.

Over de hele periode van 5 jaar genomen is Limux een factor 3 duurder als Microsoft aanbiedt in Nederland.

Over 5 jaar kan je altijd nog overstappen, dus wat is het probleem eigenlijk?

Over de hele periode van 5 jaar genomen is Limux een factor 3 duurder als Microsoft aanbiedt in Nederland.
Dan moet je Linux ook installeren op een grote IBM Mainframe. Dan is de linux machine nog maar zo'n 10% duurder dan een Windows servertje. En dit is geen onzin, want Microsoft heeft dit zelf laten uitzoeken voor hun Get The Facts campagnes. Wie weet is Linux zelfs wel goedkoper als je het op een gewone PC server gebruikt.

Omdat ze daar een totaal nieuwe omgeving opzetten EN alle zwik van de oude op de nieuwe willen hebben. Dat eerste is peanuts en goedkoop, maar doe dat 2e maar eens goed zonder enig verlies van data..... Juist dat kost je tijd en geld.

Die campagne van MS is nogal onpartijdig zeker?

Toegegeven, de overstap gaat kosten met zich meebrengen, véél kosten, voornamelijk voor omscholing van al het personeel en in mindere mate het laten porten van specifieke software. Beide zijn eenmalige kosten, in ieder geval op de schaal waar het bij een overstap van Windows naar Linux op neer zou komen. Bij nieuwe versies is misschien wel bijscholing nodig maar dat zal dan in een uurtje geklaard kunnen worden.
Dan is er nog de inwerk periode van het personeel wat gedurende de eerste periode toch wat minder productief zal zijn dankzij de net even andere lay-out waardoor ze meer moeten nadenken bij het bedienen van het programma in plaats van de taak waar ze mee bezig zijn. Maar ook dat is een eenmalig verschijnsel.

Als dat allemaal achter de rug is kan je pas echt de Total Cost of Ownership gaan berekenen. Hoeveel kost het ná de omscholing en aanpassing van software en inwerkperiode per jaar om Linux te draaien? Dat zal alvast een heel ander beeld van de situatie brengen.

@Tijger:
5 jaar is een hele lange periode op computergebied. Er kan in de tussentijd zo ontzettend veel gebeuren dat het niet verstandig is om je daarvoor vast te leggen. Stel nou dat over 2 jaar een complete linux-revolutie plaatsvind(of je dat nou waarschijnlijk vind of niet, de mogelijkheid bestaat). Dan zitten ze daar met de overheid nog 3 jaar vast aan MS, ze krijgen nieuwe werknemers die thuis Linux draaien in plaats van Windows, en dan krijg je de omgekeerde wereld.
Ik ben ook zeker niet van mening dat ze zich voor 5 jaar aan Linux vast moeten leggen alhoewel dat wel binnen hun beleid past. Maar ik vind persoonlijk een periode van 3 jaar meer dan genoeg om je op vast te pinnen.

Helaas werkt dat met normale gebruikers niet.

Ik heb nog steeds gebruikers die bij hoog en laag beweren dat sinds we ons serverpark(!) van NT4 naar Windows2003 gemigreerd hebben, ze ineens stukken meer spam binnenkrijgen (ze zaten en zitten nog steeds op dezelfde Exchange server in de UK 8)7 ).

veel klanten van mij blokkeren al als ze aan nieuwe versie van word of outlook of van eender welk programma te zien krijgen.

wat moet dit dan zijn als ze overstappen naar linux?
de meeste pc gebruikers kunnen goed met hun vertrouwde werkomgeving werken, maar haal hun er niet uit, want dan heb je problemen

Wat nou 'nieuw' OS? Linux is minstens even oud als Windoze, en al even lang veel stabieler. Als je de overstap van Windows naar de huidige gelikte gebruikersvriendelijke distro's serieus als 'training' beschouwt, werk je in een branche waar of de gemiddelde leeftijd boven de 60 ligt, of het gemiddelde IQ onder de 75. Mensen die met die minimale verandering (als ze tenminste een OS gebruiken voor typen, tabelletjes maken, mailen en internetten) niet uit de voeten komen, zullen bij iedere overstap, al is het maar naar een nieuwe Windoze of Office versie , steen en been klagen. Er is gewoon geen goed argument tegen grootschalig gebruik van Linux, behalve misschien het sponsoren van de Amerikaanse economie. En dat doen we in NL zo graag, remember JSF...

het is niet zo simpel als je zegt.

Je moet het echt niet onderschatten, en ook beseffen dat het op een ministerie ook zo is.

Voor de meeset is een pc een veredelde schrijfmachine, maar o wee als er iets veranderd. Gewoon de gedachte dat iets veranderd zou zijn is al te veel voor een groot deel van de ambtenaren (toch de vlaamse, maar ik kan me niet voorstellen dat het in Nedereland veel beter zou zijn)

Ik maak het elke dag mee met de omschakeling van Win NT naar Win XP.

treurig, als mijn beschrijving hierboven van overheids werknemers inderdaad klopt. En dat bestuurt ons land! Tijd voor een revolutie zou ik zo zeggen. Ik eis dat bestuurders worden getest op Alzheimer.

Het klopt helaas precies, ik heb het gisteren nog meegemaakt: ik had een werkstation van een gebruiker opnieuw geinstalleerd en standaard staat dan Word ingesteld als e-mail editor terwijl hij het eerst met de interne editor van Outlook deed. Krijg ik later een telefoontje "of ik een oude versie van Outlook geinstalleerd had" :? Maar wij werken alleen met Outlook XP dus nee. Ben ik later even gaan kijken, heb ik Outlook als editor ingesteld ipv Word: "Ja dat ziet er al een stuk geavanceerder uit" terwijl je in Word alle knopjes heb van Outlook én nog een hoop extra opmaak-dingen |:(
Je kan niet van mensen verwachten dat ze alles van hun systeem begrijpen, maar sommige beginnen al te miepen dat ze het niet snappen als een knopje 5 pixels naar rechts geschoven is :(

en al even lang veel stabieler.
Onzin. Windows is net zo stabiel. Bovenstaande uitspraak bewijst dat je er minder verstand van hebt, als dat je wil doen geloven.

Er is zeker wel een goed argument tegen het overstappen naar linux, het is domweg duurder. Afgezien dat MS een zeer scherpe deal voorstelt, veel overheidsinstanties werken NU met windows en maatwerksoftware op windows. Dat zal allemaal geport moeten worden, met navenante kosten.

Wat betreft het sponsoren van economien.. in welk land ging die JSF ook al weer onderhouden worden? Welke industrie levert er onderdelen voor? Voor welke economie is dat ding dus ook goed? Juist ja, de Nederlandse.

offtopic: wat een geleuter over die jsf, dat levert ons een paar kleine contractjes op.. een eurofighter had minstens zoveel opgeleverd (en ik sponsor liever de europese economie dan de amerikaanse)

Ah dus jij doet liever zaken met RedHat, Novell, en SuSe (en in iets mindere mate IBM) of zo die nauwelijks mensen in dienst hebben in Europa.

Goed plan.

Euhhh... Wat mis ik hier?
Is het niet zo dat er bij bedragen boven de ¤ 100.000,- altijd een aanbestedingsprocedure gevolgd moet worden?!?
Waarom is dit nu opeens niet nodig?

Ja er moet bij dit bedrag zelfs een europese aanbestedingsprocedure worden gevolgd, dus ik hoop dat er organisaties zijn die hier ff protest tegen aandienen, waarschijnlijk hoef je dan nog niet eens tot straatsburg door te procederen.

Omdat het hier om ambtenaren gaat, ze willen niet hun excuus kwijtraken "Sorry, we kunnen die informatie niet opzoeken, onze computers doen het niet" }>

Ik denk dat het ondertekenen van die brief door Red Hat, Apache en Novell vrij nutteloos is, het lijkt dat net een bedelbrief in de zin van "waarom kiest U niet voor óóns??". Opzich vind ik het verder wel een redelijk initiatief, alhoewel MS software erg goed is. (don't get me wrong, m'n server draait LAMP, en nog wat zooi, ik zal het alleen nooit op een desktop zetten).

Ik denk alleen dat het nogal crap uitgevoerd is, een petitie door "burgers" was beter geweest.

alhoewel MS software erg goed is
yeah right en 1+1 = 3 :Z

Hier nog een troll:

1MS + 1MS = ¤147.000

Het gaat niet om burgers, maar om hoe de overheid met het bedrijfsleven omgaat. Het is ronduit oneerlijk (en ook wel dom) om niet even te informeren of er misschien ook anderen zijn die kunnen leveren wat je nodig hebt. Misschien heeft een ander bedrijf wel een betere deal voor je.

Als er iets groots gebouwd moet worden vraagt de overheid ook verschillende bedrijven om een offerte op te maken. Waarom doen ze dit met IT zaken dan niet? Voor een bouwfraude hoef je geen eens bang te zijn, Microsoft en Redhat zullen niet zo snel geheime deals sluiten denk ik.. :D

NEEEJ. Je kunt de plank niet verder misslaan. De overheid heeft gekozen voor een product. Dat hoef je niet aan te besteden. Je moet leveranciers aanbesteden. Oftwel, er komt nu, of mischien is het er al..., een aanbestedings traject welk bedrijf deze software en bijbehorende ondersteuning mag gaan leveren. BEdrijven als EDS, CMG, Ordina en ga zo maar door moeten dat dan doen.

Als er nu iemand aan de overheid gaat vragen waarom het niet naar aan alternatief OS, en bijbehorende apps, heeft gezocht kan men eenvoudig af met het feit dat er anders een duur migratie project moet worden opgezet, met alle kosten van dien.

Oftwel de overheid is ALTIJD goedkoper uit door niet(s) te veranderen. Net als alle grote bedrijven overigens. Lees maar eens het gartner verhaal dat laatst zelfs de meest sceptische tweakert heeft voertuigd.

Behalve - natuurlijk - als de keuze voor een product de facto de keuze voor een bedrijf / leverancier is.

Al deze discussies over of Windows of Linux zich nou beter bewezen heeft gaan nergens over en zijn totaal beside the point. Waar het om gaat is dat er geen aanbestedingsprocedure is geweest. Zelfs al zou de minister zelf (om wat voor reden dan ook) opeens vinden dat MS software veel beter is, is hij niet degene die beslist of er aanbesteed moet worden of niet. Goddank.

Probleem is, dat het in deze kwestie juridisch nogal ingewikkeld ligt of dat moet of niet. Maar goed, we zullen zien. Mag lijen dat BoF gelijk krijgt :D

Wat je nu zegt is onzin. Dan zou de regering ook kunnen kiezen alleen renaults te gaan kopen. En vervolgens aan dealers laten aanbesteden. Overigens is er eerder bewust voor oss producten gekozen. Dit is WEL keuze voor een product zoals jij bedoelt (immers het is een omschrijving waar veel producten onder vallen)

Wat valt er trouwens volgens jou nog aan te besteden als het product en het bedrag wat er voor betaald moet worden al vast ligt?

@Skyflyer: support, service integration, extra kortingen, know-how, enz. Het gaat bij dit soort projecten om veel meer dan alleen een stapel licenties.

De vergelijking met Renault gaat mank op het feit dat bijvoorbeeld Opel een functioneel identieek product levert. Dat is in het MS vs OSS verhaal helaas niet het geval.

Vziw heeft de overheid ooit de voorkeur uit gesproken voor open standaarden, niet per se open source. En dat kan met MS nog steeds. Je kan Office africhten (en dat moet toch in dit soort omgevingen) om bv RTF te gebruiken.

Dat is dus niet zo, bij een Europese aanbesteding mag je niet aangeven dat je product X wilt hebben, je moet aangeven dat je functionaliteit Y wilt hebben en daarbij mag je je specificaties niet zo opstellen dat je dan alleen bij product X kunt aankomen.
Daar is al een zaak over geweest, ik meen bij het aanbesteding van nieuwe PC voor de Franse overheid. De specificaties waren dusdanig opgesteld dat er alleen P4 systemen konden worden geleverd. AMD heeft toen een zaak aangespannen en is in het gelijk gesteld.

NEEEJ. Je kunt de plank niet verder misslaan. De overheid heeft gekozen voor bepaalde functionaliteit en NIET voor een product!!!!!!

Verdiep je eens in wat systeemontwikkeling en automatisering. Het eerste wat je doet is een lijst op stellen met de wensen en eisen van de klant en daarmee ga je dan winkelen.